บทที่ 18

18.1. सुभाषितम्

नास्ति कामसमो व्याधिर्
नास्ति मोहसमो रिपुः ।
नास्ति क्रोधसमो वह्निर्
नास्ति ज्ञानसमं सुखम् ॥

18.2. ตัตปุรุషะคละ (तत्पुरुष) ที่มีส่วนหน้าเป็นวิเศษณ์

ในฐานะที่เป็นส่วนหน้า (ที่ไม่มีการผัน) ในลักษณะของวิเศษณ์ สามารถ

• วิเศษณ์
• คำบุพบท
• อักขระพิเศษ (Particle)
• คำที่ไม่มีการผันอื่นๆ

ได้ใช้ สัมมาสมาสประเภทตัตปุรุషะดังกล่าวส่วนใหญ่อยู่ในหมวดของ นิตยะสัมมาสะ = नित्यसमास (n. "สมาสถาวร") ซึ่งหมายถึงสมาสที่ไม่สามารถแยกความหมายออกได้ หรือไม่สามารถแยกออกได้ด้วยคำที่มีอยู่ในตัวสมาสนั้นเอง

ตัวอย่าง:

अति "ยิ่งไปกว่านั้น":

अतिगुरु 3: ร้ายแรงอย่างยิ่ง, มีน้ำหนักมาก

अतिपुरुष m.: ชายที่เหนือกว่า, ซูเปอร์แมน, วีรบุรุษ

अतिस्तुति f.: คำชมเชยที่เกินควร

अत्युक्ति f.: การพูดที่เกินควร, คำกล่าวเกินจริง

ส่วนหน้าที่เป็นวิเศษณ์ที่สำคัญที่สุดได้แก่ a-/an-, su-, dus-.

अ (ก่อนพยัญชนะ), अन् (ก่อนสระ): un-: ใช้ในสมาสแทน न "ไม่"

ตัวอย่าง:

अनृत n. = नर्तम् (= न + ऋतम्): ความไม่จริง, คำโกหก

अकृत 3 = न कृत 3: ไม่ได้ทำ, ไม่กระทำ

अब्राह्मणी f. = न ब्राह्मणी : หญิงที่ไม่ใช่พราหมณ์, อับราห์มิน

अदेव m. = न देवः : เทวดาที่ไม่ใช่, อสุรเทพ

सु "ดี, ดีงาม"; เมื่อแยกความหมายของสมาส นักอรรถกถาจะแทนที่ด้วยคำคุณศัพท์ที่มีความหมายว่า "ดี" (เช่น सुष्टु 3, शोभन 3)

ตัวอย่าง:

सुकवि m.: กวีที่ดี

सुकृत n.: กุศลกรรม

सुखादित 3: เคี้ยวดี

सुदुःख n.: ความทุกข์ใหญ่หลวง

दुस् "เลว, ชั่ว" (โปรดสังเกตสันธินะ!).

ตัวอย่าง:

दुर्नय m.: การนำทางที่เลว, พฤติกรรมที่ไม่ดี

दुष्करण n.: กุศลกรรมที่เลว, กรรมที่ยากลำบาก

ในกรณีนี้ มีกฎดังนี้:

การเปลี่ยนแปลงเสียงของ -s ในสมาส

ขัดกับสันธินะในประโยค แต่ในการออกเสียงส่วนท้ายของส่วนหน้าในสมาส:

-s หลัง -i- หรือ -u- ก่อนกัฏฐะหรือทวาริกะที่ไร้เสียง » -ṣ

ดังนั้น: दुष्करण

18.2.1. สมาสประเภท सुकर / दुष्कर

สมาสประเภท सुकर / दुष्कर มีความหมายหลักในเชิงความเป็นไปได้แบบถูกกระทำ:

ตัวอย่าง:

सुकर 3: ทำได้ง่าย

सुगम 3: ไปได้ง่าย

दुर्गम 3: ไปได้ยาก

सुदुर्गम 3: ไปได้ยากมาก

18.2.2. ความหมายของ ตัตปุรุศะประเภท nañ- (a- / an-)

ตัตปุรุศะที่มี a- / an- สามารถมีความหมายดังต่อไปนี้:

1. ความคล้ายคลึง (तत्सादृश्यम्):
   अब्राह्मणः = กษัตริย์หรือไวศยะที่สวมสายศักดิ์สิทธิ์ (यज्ञोपवीत n.) และจึงคล้ายกับพราหมณ์ โดยไม่ใช่พราหมณ์
2. การขาดหายไป, ความไม่มี (तदभावः):
   अज्ञानम् = อวิชชา (การขาดความรู้)
3. ความแตกต่าง (तदन्यत्वम्):
   अपटम् = สิ่งที่ไม่ใช่ผ้า / เสื้อผ้า (पट m: ผ้าทอ, เสื้อผ้า)
4. ความเล็ก (तदल्पता):
   अनुदरम् = ท้องเล็ก (ท้องที่ไม่ใช่)
5. การไม่อนุมัติ (अप्राशास्त्यम्):
   अकालः = อเวลา
6. ความศัตรู (निरोधः):
   असुरः = เทวดาตรงข้าม (ตามรากศัพท์ที่ผิด a-sura)

Versต่อไปนี้สรุปความหมายเหล่านี้:

तत्सादृश्यमभावश्च
तदन्यत्वं तदल्पता ।
अप्राशास्त्यं निरोधश्च
नजर्थाः षट्प्रकीर्तिताः ॥

เราเรียกความหมายหกประการของ nañ (= a-/an-) ....

18.3. Verbalkomposita (คำกริยาประสม)

उपसर्गेण धात्वर्थो
बलादन्यत्र नीयते ।
गङ्गासलिलमाधुर्यं
सागरेण यथाम्भसा ॥

चन्द्रकीर्ति : प्रसन्नपदा น. 2 บรรทัดที่ 14-15

โดยการใช้คำนำหน้ากริยา (preverb) จะเปลี่ยนแปลงความหมายของรากศัพท์อย่างรุนแรง เช่นเดียวกับที่น้ำเค็มจากทะเลเปลี่ยนรสหวานของแม่น้ำคงคา

ในภาษาสันสกฤต คำกริยาสามารถเชื่อมกับคำนำหน้ากริยา (उपसर्ग น.) ได้ โดยทั่วไปจะปฏิบัติตามกฎ Sandhi ของประโยค คำนำหน้ากริยาอาจปรับเปลี่ยนความหมายของรากศัพท์อย่างมีนัยสำคัญ ในหลายกรณีจึงจำเป็นต้องเรียนรู้ความหมายของคำกริยารากศัพท์ที่ประกอบกับคำนำหน้าแยกต่างหาก คำกริยาที่มีคำนำหน้าอาจมีโหมด (P, Ā) ต่างจากรากศัพท์พื้นฐาน สามารถวางคำนำหน้ากริยาได้หลายคำพร้อมกันก่อนรากศัพท์

คำนำหน้ากริยาสำคัญบางคำได้แก่:

उप "ไป, ไปข้างหน้า, ต่อ"

ตัวอย่าง:

उपगम् 1 उपगच्छति : ไป, เข้าไป

उपदिश् 6 उपदिशति : ชี้ให้เห็น, สอน, แนะนำ

उपपद् 4 Ā उपपद्यते : เดินทางไปถึง

• PPP उपपन्न 3: ประดับด้วย (Instrumentalis)

उपलभ् 1 Ā उपलभते : เข้าถึง, บรรลุ

प्र "ไปข้างหน้า, ออกมา"

ตัวอย่าง:

प्राप् (pra-āp) 5 प्राप्नोति : บรรลุ

प्रदिश् 6 प्रदिशति : แสดง

प्रबुध् 4 Ā प्रबुध्यते : ตื่นขึ้น, เข้าใจ

प्रभू 1 प्रभवति : ออกมา, โดดเด่น, มีอำนาจเหนือ (Gen., Lok. Dat.)

प्रवच् 2 प्रवक्ति PPP प्रोक्त (« pra + ukta) : อธิบาย, แจ้ง, กล่าวออกมา

प्रवद् 1 प्रवदति : กล่าว, เรียกว่า, อธิบายว่า

प्रस्तु 2 प्रस्तौति : ชมเชยก่อน, ชมเชยอย่างดัง, กล่าวถึงสิ่งใดสิ่งหนึ่ง, เริ่มต้น

वि "แยก, ไป, แตก-, เสีย-"

ตัวอย่าง:

विगम् 1 विगच्छति : แยกจากกัน, ผ่านไป, หายไป

विजि 1 Ā (!) विजयते : ชัยชนะ

विमुच् 6 विमुञ्चति : ปลดปล่อย, آزاد

विवद् 1 विवदति : ถกเถียง, แยกแยะ, เล่า

विस्मृ 1 विस्मरति : ลืม

विहन् 2 विहन्ति : ทำลาย, ขว้างทำลาย, ปรามาส

सम् "รวม, กับ"

ตัวอย่าง:

समास् 2 Ā समास्ते : นั่งร่วมกัน, พักอยู่, อาศัย

समि 2 समेति : รวมกัน, รวมเป็นหนึ่ง

संगम् 1 Ā (!) संगच्छते : รวมกัน, พบกัน (อย่างมิตรหรือศัตรู), มีเพศสัมพันธ์กับ (Akk.)

संजन् 4 Ā संजायते : เกิดขึ้น

• PPP संजात 3: เกิด, ก่อตัว, กลายเป็น

सम्बुध् 4 Ā सम्बुध्यते : ตื่นขึ้นอย่างสมบูรณ์ (สู่ความจริง)

सम्पद् 4 Ā सम्पद्यते : ตกถึงใครบางคน, สำเร็จ

• PPP सम्पन्न 3: ประดับด้วย (Instr.)

รากศัพท์ कृ "ทำ" เมื่อเชื่อมกับคำนำหน้ากริยา सम् । उप । अप । परि ยังแสดงรูป स्कृ

ตัวอย่าง:

sam-kṛ 8 संस्करोति : เตรียม, เตรียมสำหรับเครื่องบูชา, อุทิศ

• PPP संस्कृत 3: เตรียมสำหรับเครื่องบูชา ; संस्कृत น.: ภาษาสันสกฤต: ภาษที่เหมาะสมสำหรับเครื่องบูชา ; คู่ตรงกัน प्राकृत 3: ปกติ, โดยทั่วไป ; प्राकृत น.: ภาษาธรรมดา, Prakrit (คำเรียกภาษาพูดและภาษากลางที่เกี่ยวข้องกับสันสกฤต)

18.3.1. การสร้างนามศัพท์จากคำกริยาประสม

จากศัพท์มูลที่มีอนุภาคนำหน้า สามารถสร้างนามศัพท์ได้โดยใช้ปัจจัยกฤต

ตัวอย่าง:

sam-kṛ + -a = संस्कार นามบุรุษชาย: พิธีบวงสรวง, การเตรียมการ; พิธีกรรมช่วงเปลี่ยนผ่าน = คำเรียกสำหรับพิธีต่างๆ ที่ติดตามชีวิตมนุษย์ตั้งแต่การปฏิสนธิจนถึงมรณกรรม (ดูสรุปอันยอดเยี่ยมโดย Basham, Wonder หน้า 160 - 170!)

ภาพ: विवाहः
การแต่งงาน = विवाह นามบุรุษชาย, พิธีสำคัญอย่างหนึ่ง संस्कारः
(แหล่งที่มาของภาพ: รายละเอียด)

upa-nī + -ana = उपनयन นามบุรุษ neuter: การนำเข้ามา (ยังไฟบูชา) = พิธีที่สมาชิกชายของสามวรรณะชั้นสูงได้รับสายศักดิ์สิทธิ์ (यज्ञोपवीत นามบุรุษ neuter) และคำประพันธ์ศักดิ์สิทธิ์ सावित्री ถูกกระซิบเข้าหู ซึ่งพวกเขาจะต้องสวดมนต์ทุกวันในเวลาพระอาทิตย์ขึ้นและพระอาทิตย์ตก สำหรับพราหมณ์คือ Ṛgveda III.62.10:

"ขอให้เราได้รับแสงอันยอดเยี่ยมของเทพเจ้า 'ผู้ขับเคลื่อน' ซึ่งขอให้ทรงกระตุ้นความคิดของเรา"

ผ่านพิธี Upanayana เกิดขึ้นการเกิดครั้งที่สอง ดังนั้น: द्विज । द्विजाति

ภาพ: उपनयनम्
"เด็กชายหนุ่มคนหนึ่งปรากฏตัวในพิธี upanayana เส้นด้ายสีเหลืองบางที่พาดจากไหล่ซ้ายไปยังเอวคือ Yagnopaivta นอกจากนี้ยังสังเกตสายคาด Munja grass ที่รอบเอว กิ่งไม้ในมือขวา (มักมาจากต้น peepa) แสดงถึงการเข้าสู่ Brahmacharya"
(แหล่งที่มาของภาพ: รายละเอียด)

18.4. รายการคำศัพท์

सुष्टु 3: ได้รับการสรรเสริญสูง, ยอดเยี่ยม, ดี

शोभन 3: ส่องแสง, สวยงาม, หรูหรา, สวย, ดี

सम 3: เท่ากัน, เสมอ, คล้าย (กับกรณีนามstrumental)

व्याधि นามบุรุษชาย: โรค

रिपु นามบุรุษชาย = शत्रु , ผู้ฉ้อโกง

वह्नि นามบุรุษชาย = अग्नि

ज्ञान นามบุรุษ neuter: ความรู้

शूर 3: กล้าหาญ, เป็นวีรบุรุษ; นามบุรุษชาย: วีรชน

शब्द นามบุรุษชาย: เสียง, โทนเสียง, เสียงสัญญาณ: คำ

उदक นามบุรุษ neuter: น้ำ

अन्त นามบุรุษชาย: จุดจบ, ขอบเขต

आदि นามบุรุษชาย: จุดเริ่มต้น

दण्ड นามบุรุษชาย: ไม้เท้า, ไม้เรียว, การลงโทษ

मात्रा นามบุรุษหญิง मात्र นามบุรุษ neuter: หน่วย, ขอบเขต

सहित 3: รวมกัน, ประกอบกับ

हस्त นามบุรุษชาย: มือ

प्रभृति นามบุรุษหญิง: จุดเริ่มต้น

18.5. แบบฝึกหัด

A) แปล सुभाषित ที่เริ่มต้นบทเรียน

B) แปล Tatpuruṣa ต่อไปนี้:

१. सुकर ३

२. सुकुल นามบุรุษ neuter

३. सुकृती นามบุรุษหญิง

४. अकरण นามบุรุษ neuter

५. दुरिष्ट นามบุรุษ neuter

६. दुरिष्टि นามบุรุษหญิง

७. सुखादित 3

८. दुष्कर 3

९. दुर्जय 3

१०. सुगत นามบุรุษชาย

११. सुजन นามบุรุษชาย

१२. दुरुक्ति นามบุรุษหญิง

१३. दुरुपदेश นามบุรุษชาย

१४. सुजात 3

१५. सुगुरु 3

१६. अनाप्त 3

१७. अनीति นามบุรุษหญิง

१८. अनीश्वरत्व นามบุรุษ neuter

१९. सुदुःख นามบุรุษ neuter

२०. दुर्जन นามบุรุษชาย

२१. दुर्दग्ध 3

२२. अतिकृत 3

२३. सुपुत्र นามบุรุษชาย

२४. सुबुद्धि นามบุรุษหญิง

२५. दुष्पुत्र นามบุรุษชาย

२६. दुष्प्रणीत 3

२७. सुमति นามบุรุษหญิง

२८. दुर्लभ 3

२९. दुर्वच 3

३०. दुर्वचन นามบุรุษ neuter

३१. अमृत นามบุรุษ neuter

18.6. แบบฝึกหัดทบทวน

กรุณาอย่าใช้เครื่องมือช่วย!

A) แก้ไขคำประสมต่อไปนี้เป็นภาษาสันสกฤตและเสนอการแปล:

१. अन्तगत 3

२. क्षमाकर 3

३. क्षेमेन्द्र นามบุรุษชาย

४. शस्त्रकोपनिरोध นามบุรุษชาย

५. सिंहसंहनन น.

६. अरिसिंह ม.

७. आहारनिद्राभय น.

८. मृतिसाधनी ฟ.

९. कुलोपदेश ม.

ภาพ: मृतिसाधनी काली
การพิมพ์ ค.ศ. 1770
(แหล่งที่มาของภาพ: รายละเอียด)

B) จงแปลโดยใช้กริยาในกลุ่ม Present Class 2:

1. พราหมณ์สรรเสริญเทพีทั้งหลาย.

2. วีรชนเดินทางไปยังหมู่บ้านของชาวอารியบนเส้นทางที่เดินได้ยากลำบาก.

3. สาวใช้ในบ้านรีดนมวัว.

4. ศัตรูของชาวอารียสังหารกษัตริย์ผู้ทรงอำนาจ.

5. ปีศาจไม่กินผลไม้.

6. ผู้ที่ [เดินผ่านวัฏสงสาร] อย่างดีกล่าวกับศิษย์ดังนี้.

ภาพ: सुगतः
गन्धार ศตวรรษที่ 1/2 หลังคริสตกาล
(แหล่งที่มาของภาพ: รายละเอียด)

C) จงให้คำจำกัดความของโยคะในภาษาสันสกฤตสองแบบ: แบบหนึ่งโดยใช้คำสมาส อีกแบบหนึ่งโดยการแยกคำสมาสนั้น

D) จงแปล:

(धर्मः) सर्वेषामाहिंसा सत्यं शौचमनसूयानृशंस्यं क्षमा च ॥

lekt1801: "เด็กชายหนุ่มคนหนึ่งกำลังทำพิธีอุปนายะ (upanayana) สายไหมบางๆ สีเหลืองที่พาดจากไหล่ซ้ายไปยังเอวคือยาญโญปวีตะ (Yagnopaivta) นอกจากนี้ยังสังเกตสายคาดเอวที่ทำจากหญ้ามุนจาด้วย กิ่งไม้ในมือขวา (ปกติเป็นกิ่งต้นปีป) แสดงถึงการเข้าสู่ชีวิตพรหมจรรย์" [แหล่งที่มาของภาพ: Nagesh Rao / Wikipedia, GNU FDLicense]

lekt1802: การพิมพ์ ค.ศ. 1770 [แหล่งที่มาของภาพ: Wikipedia, Public domain]

lekt1803: गन्धार ศตวรรษที่ 1/2 หลังคริสตกาล [แหล่งที่มาของภาพ: Wikipedia, Public domain]

lekt1804: การแต่งงาน = विवाह ม., เป็นพิธีสำคัญ ⟨संस्कारः⟩ [แหล่งที่มาของภาพ: Saad.Akhtar. -- http://www.flickr.com/photos/saad/64770385/. -- เข้าถึงเมื่อ 2008-12-08. -- สัญญาอนุญาต Creative Commons (Attribution, ไม่ใช้ในเชิงพาณิชย์, ไม่ดัดแปลง)]