Lekcija 18

18.1. सुभाषितम्

नास्ति कामसमो व्याधिर् नास्ति मोहसमो रिपुः । नास्ति क्रोधसमो वह्निर् नास्ति ज्ञानसमं सुखम् ॥

18.2. Determinativne složenice (तत्पुरुष) s priloškim predčlanom (Kielhorn)

Kao adverbijalni (nedeklinabilni) prednji član mogu

• prilozi
• predlozi
• čestice
• druga indeklinabilna

biti korišćeni. Takvi Tatpuruṣa obično pripadaju klasi Nityasamāsa = नित्यसमास (m. "stalni kompozitum"), tj. onih kompozita koji se uopšte ne mogu ili se ne mogu samo pomoću reči prisutnih unutar samog kompozita razložiti.

Primeri:

अति "pored toga":

अतिगुरु 3: izuzetno težak, izuzetno značajan

अतिपुरुष m.: izuzetan čovek, supermen, junak

अतिस्तुति f.: preterana pohvala

अत्युक्ति f.: preterana govor, pretjerivanje

Najvažniji adverbijalni prednji članovi su a-/an-, su-, dus-.

अ (pred suglasnikom), अन् (pred samoglasnikom): un-: stoji u kompozitu umesto न "ne".

Primeri:

अनृत n. = नर्तम् (= न + ऋतम्): neistina, laž

अकृत 3 = न कृत 3: netaknuto, neutvrđeno

अब्राह्मणी f. = न ब्राह्मणी : nebrahmanka, negrahmanin

अदेव m. = न देवः : nebog, negod

सु "dobro, dobro"; pri razlaganju kompozita komentatori ga zamenjuju pridevom sa značenjem "dobar" (npr. सुष्टु 3, शोभन 3).

Primeri:

सुकवि m.: dobar pesnik

सुकृत n.: dobro delo

दुष्करण n.: evil deed, difficult deed

The following rule applies here:

Sound change of -s in compounds

Contrary to sentence Sandhi, the following applies at the end of the first member of compounds:

-s after -i- or -u- before voiceless guttural or labial » -ṣ

Therefore: दुष्करण

18.2.1. Compounds of the type सुकर / दुष्कर

Compounds of the type सुकर / दुष्कर mainly have the meaning of passive possibility:

Examples:

सुकर 3: easy to do

सुगम 3: easy to go

दुर्गम 3: difficult to go

सुदुर्गम 3: very difficult to go

18.2.2. Meanings of nañ-Tatpuruṣa (a- / an-)

Tatpuruṣa with a- / an- can have the following meanings:

1. Similarity (तत्सादृश्यम्):
   अब्राह्मणः = a Kṣatriya or Vaiśya who wears the sacred thread (यज्ञोपवीत n.) and thus resembles a Brahmin, without being one
2. Absence, non-existence (तदभावः):
   अज्ञानम् = ignorance (absence of knowledge)
3. Otherness (तदन्यत्वम्):
   अपटम् = something that is not a fabric / garment (पट m: weave, garment)
4. Smallness (तदल्पता):
   अनुदरम् = a small belly (a non-belly)
5. Disapproval (अप्राशास्त्यम्):
   अकालः = untimeliness
6. Hostility (निरोधः):
   असुरः = anti-god (according to the false etymology a-sura)

The following verse summarizes these meanings:

तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशास्त्यं निरोधश्च नजर्थाः षट्प्रकीर्तिताः ॥

Six meanings of nañ (= a-/an-) are called ....

18.3. Verbal Compounds

उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते । गङ्गासलिलमाधुर्यं सागरेण यथाम्भसा ॥

चन्द्रकीर्ति : प्रसन्नपदा p. 2 l. 14f.

A prefix forcibly changes the meaning of a root, just as the sweetness of Ganges water is changed by seawater.

In Sanskrit, verbs can be combined with prefixes (उपसर्ग m.). Usually, sandhi rules apply. Prefixes can significantly modify the meaning of the root, so that in many cases the meaning of a verb with prefix must be learned separately. Verbs with prefixes can have a different mood (P, Ā) than the simple root. Multiple prefixes can be placed before a root simultaneously.

Some important prefixes are:

उप "to, towards, against"

Examples:

उपगम् 1 उपगच्छति : to go towards, to approach

उपदिश् 6 उपदिशति : to point out, to instruct, to advise

उपपद् 4 Ā उपपद्यते : to reach

• PPP उपपन्न 3: equipped with (Instrumental)

उपलभ् 1 Ā उपलभते : to grasp, to attain

प्र "forward, forth"

Examples:

प्राप् (pra-āp) 5 प्राप्नोति : to attain

प्रदिश् 6 प्रदिशति : to show

प्रबुध् 4 Ā प्रबुध्यते : to wake up, to recognize

प्रभू 1 प्रभवति : to emerge, to stand out, to have power over (Gen., Loc. Dat.)

प्रवच् 2 प्रवक्ति PPP प्रोक्त (« pra + ukta) : explain, communicate, utter

प्रवद् 1 प्रवदति : utter, designate as, declare for

प्रस्तु 2 प्रस्तौति : praise before, loudly praise, come to speak of something, begin

वि "apart, away, apart-, asunder-"

प्रवच् 2 प्रवक्ति PPP प्रोक्त (« pra + ukta) : explain, communicate, utter

प्रवद् 1 प्रवदति : utter, designate as, declare for

प्रस्तु 2 प्रस्तौति : praise before, loudly praise, come to speak of something, begin
वि "apart, away, apart-, asunder-"

Examples:

विगम् 1 विगच्छति : go apart, pass away, disappear

विजि 1 Ā (!) विजयते : conquer

विमुच् 6 विमुञ्चति : release, free

विवद् 1 विवदति : dispute, discuss, tell

विस्मृ 1 विस्मरति : forget

विहन् 2 विहन्ति : shatter, destroy, annihilate

सम् "together, with"

Examples:

समास् 2 Ā समास्ते : sit together, stay, dwell

समि 2 समेति : come together, unite

संगम् 1 Ā (!) संगच्छते : come together, meet (friendly or hostile), have sexual intercourse with (Acc.)

संजन् 4 Ā संजायते : arise

• PPP संजात 3: born, arisen, become

सम्बुध् 4 Ā सम्बुध्यते : fully awaken (to the truth)

सम्पद् 4 Ā सम्पद्यते : be granted to someone, succeed

• PPP सम्पन्न 3: provided with (Instr.)

The root कृ "to do" shows in connection with the preverbs सम् । उप । अप । परि also the form स्कृ

Example:

sam-kṛ 8 संस्करोति : prepare, prepare for sacrifice, consecrate

• PPP संस्कृत 3: prepared for sacrifice ; संस्कृत n.: Sanskrit: the language suitable for sacrifice ; counterpart प्राकृत 3: ordinary, common ; प्राकृत n.: ordinary language, Prakrit (designation for the vernacular and trade languages related to Sanskrit)

18.3.1. Nominalbildungen zu Verbalkomposita

Od korijena s preverbima mogu se pomoću kṛt-sufiksa tvoriti imenske riječi. (Kielhorn)

Examples:

sam-kṛ + -a = संस्कार m.: posvećenje, priprava; obredi prijelaza = naziv za obrede koji prate različita životna razdoblja od začeća do smrti (v. o tome izvrstan sažetak kod Bashama, Wonder str. 160–170!) (Kielhorn)

Slika: विवाहः
Vjenčanje = विवाह m., važan संस्कारः (Kielhorn)
(Izvor slike: Details)

upa-nī + -ana = उपनयन n.: dovođenje (k žrtvenoj vatri) = obred u kojem se muškim pripadnicima triju viših staleža stavlja sveti konac (यज्ञोपवीत n.) i šapuće u uho sveti stih सावित्री, koji od tada svakodnevno recitiraju pri izlasku i zalasku sunca. Za brahmane to je Ṛgveda III.62.10: (Kielhorn)

"Neka primimo uzvišeni sjaj boga Savitara, koji neka pokrene naše misli." (Kielhorn)

Kroz upanayanu događa se drugo rođenje, stoga: द्विज । द्विजाति (Kielhorn)

Abb.: उपनयनम्
"A young boy is seen during upanayana ritual. The yellowed, thin, thread running from left shoulder to the waist is Yagnopaivta. Also note the girdle of munja grass around the waist. The twig in the right hand (usually from peepa treel) siginifies his entry in to Brahmacharya."
(Izvor slike: Details)

आदि m.: beginning, start

दण्ड m.: stick, rod, punishment

मात्रा f. मात्र n.: measure, limit

सहित 3: united, provided with

हस्त m.: hand

प्रभृति f.: beginning, start

18.5. Exercise

A) Translate the सुभाषित at the beginning of the lesson.

B) Translate the following Tatpuruṣa compounds:

१. सुकर ३ २ n.

३. सुकृती f.

४. अकरण n.

५. दुरिष्ट n.

६. दुरिष्टि f.

७. सुखादित 3

८. दुष्कर 3

९. दुर्जय 3

१०. सुगत m.

११. सुजन m.

१२. दुरुक्ति f.

१३. दुरुपदेश m.

१४. सुजात 3

१५. सुगुरु 3

१६. अनाप्त 3

१७. अनीति f.

१८. अनीश्वरत्व n.

१९. सुदुःख n.

२०. दुर्जन m.

२१. दुर्दग्ध 3

२२. अतिकृत 3

२३. सुपुत्र m.

२४. सुबुद्धि f.

२५. दुष्पुत्र m.

२६. दुष्प्रणीत 3

२७. सुमति f.

२८. दुर्लभ 3

२९. दुर्वच 3

३०. दुर्वचन n.

३१. अमृत n.

18.6. Review Exercise

Please do not use any aids!

A) Resolve the following compounds into Sanskrit and provide translation suggestions:

१. अन्तगत 3

२. क्षमाकर 3

३. क्षेमेन्द्र m.

४. शस्त्रकोपनिरोध m.

५. सिंहसंहनन n.

६. अरिसिंह m.

७. आहारनिद्राभय n.

८. मृतिसाधनी f.

९. कुलोपदेश m.

Fig.: मृतिसाधनी काली
1770 Print
(Image source: Details)

B) Translate using verbs of the 2nd present class:

1. The Brahmin praises the goddesses.

2. The heroes go on the difficult-to-tread path to the village of the Āryas.

3. The female servant milks the cows.

4. The enemies of the Āryas slay the powerful Kṣatriyas.

5. A ghost eats no fruits.

6. Thus speaks the one who has walked [the path through rebirths] well to the disciple.

Fig.: सुगतः गन्धार 1st/2nd cent. CE
(Image source: Details)

C) Provide the definition of Yoga in Sanskrit in two ways: once using a compound, and once by resolving the compound.

D) Translate:

(धर्मः) सर्वेषामाहिंसा सत्यं शौचमनसूयानृशंस्यं क्षमा च ॥