Lektion 18

18.1. सुभाषितम्

नास्ति कामसमो व्याधिर्
नास्ति मोहसमो रिपुः ।
नास्ति क्रोधसमो वह्निर्
नास्ति ज्ञानसमं सुखम् ॥

18.2. Determinativkomposita (तत्पुरुष) mit adverbialem Vorderglied

Ut adverbialis (nondeclinabilis) pars prior

• Particula
• Particula
• Particula
• alia indeclinabilia

uti possint. Huiusmodi Tatpuruṣa plerumque ad classem Nityasamāsa pertinent = नित्यसमास (m. "compositum perpetuum"), id est, composita quae omnino aut non solum per verba in ipso composito occurrentia resolvi possunt.

Exempla:

अति "praeterea":

अतिगुरु 3: valde difficilis, valde gravis

अतिपुरुष m.: vir excellens, Supermanes, heros

अतिस्तुति f.: laus extorta

अत्युक्ति f.: loquacitas nimia, exaggeratio

Particulae adverbiales principales sunt a-/an-, su-, dus-.

अ (ante consonantem), अन् (ante vocalem): un-: stat in compositis pro न "non".

Exempla:

अनृत n. = नर्तम् (= न + ऋतम्): falsitas, mendacium

अकृत 3 = न कृत 3: non factum, inefficax

अब्राह्मणी f. = न ब्राह्मणी : mulier non Brahmana, non Brahmana

अदेव m. = न देवः : deus non, sine deo

सु "bene, bonum"; in resolutione compositi a commentariis adiectivo cum sensu "bonum" (e.g. सुष्टु 3, शोभन 3) mutatur.

Exempla:

सुकवि m.: poeta bonus

सुकृत n.: bona actio

सुखादित 3: bene manducatum

सुदुःख n.: magnum malum

दुस् "malus, pessimus" (Sandhi observato!).

Exempla:

दुर्नय m.: mala ductio, mala conducta

दुष्करण n.: mala actio, ardua actio

Quod sequitur lex haec:

Mutatio phonetica -s in compositis

Contrā regulam sandhi vocum coniunctārum, in fine partis prioris compositionum:

-s post -i- vel -u- ante gutturale aut labiale sordida » -ṣ

Quapropter: दुष्करण

18.2.1. Composita typi सुकर / दुष्कर

Composita generis सुकर / दुष्कर praecipue significatum possibilitatis passivae habent:

Exempla:

सुकर 3: facile factu

सुगम 3: facilem

दुर्गम 3: difficilis est

सुदुर्गम 3: valde difficilis ad eundum

18.2.2. Significationes Tatpuruṣa nañ (a- / an-)

Tatpuruṣa cum a- / an- haec significata habere possunt:

1. Similitudo (तत्सादृश्यम्):
   अब्राह्मणः = Kṣatriya vel Vaiśya, qui sacrum filum (यज्ञोपवीत n.) gerit et ita Brahmanae similis est, quamvis non sit
2. Defectus, absentia (तदभावः):
   अज्ञानम् = Ignorantia (defectus scientiae)
3. Diversitas (तदन्यत्वम्):
   अपटम् = aliquid quod non est vestis (पट m: textum, vestis)
4. Parvitas (तदल्पता):
   अनुदरम् = parvus ventris (ventris non)
5. Repraesentatio (अप्राशास्त्यम्):
   अकालः = tempus inopportunum
6. Inimicitia (निरोधः):
   असुरः = Deus adversarius (secus falsam etymologiam a-sura)

Versus sequens has haec significata complectitur:

तत्सादृश्यमभावश्च
तदन्यत्वं तदल्पता ।
अप्राशास्त्यं निरोधश्च
नजर्थाः षट्प्रकीर्तिताः ॥

Sex significatioines vocis nañ (= a-/an-) enarrantur ....

18.3. Composita verbalia

उपसर्गेण धात्वर्थो
बलादन्यत्र नीयते ।
गङ्गासलिलमाधुर्यं
सागरेण यथाम्भसा ॥

चन्द्रकीर्ति : प्रसन्नपदा S. 2 Zl. 14f.

Praeverbium significatiam radicis violentius mutatur, sicut dulcedo aquae Gangis per aquam marinam.

Verba Sanscritica cum praepositionibus (उपसर्ग m.) coniungi possunt. Saepius Satzsandhi valet. Praepositiones significatum radicis interdum valde mutare possunt, ita ut in multis casibus significatum verbi cum praepositione separate discendum sit. Verba cum praepositione alium modum (P, Ā) habere possunt quam radix simplex. Una radix plures praepositiones simul accipere potest.

Quaedam praefixia importantia sunt:

उप "ad, ad, contra"

Exempla:

उपगम् 1 उपगच्छति : adire, aggredi

उपदिश् 6 उपदिशति : monere, docere, suadere

उपपद् 4 Ā उपपद्यते : advenire

• PPP उपपन्न 3: ornatus (Instrumentalis)

उपलभ् 1 A उपलभते : comprehendere, adipisci

प्र "in ante, efferre"

Exempla:

प्राप् (pra-āp) 5 प्राप्नोति : adipiscor

प्रदिश् 6 प्रदिशति : ostendere

प्रबुध् 4 Ā प्रबुध्यते : evigilare, cognoscere

प्रभू 1 प्रभवति : exsistere, eminere, potestatem habere (Gen., Loc. Dat.)

प्रवच् 2 प्रवक्ति PPP प्रोक्त (« pra + ukta) : explicare, nuntiare, enuntiare

प्रवद् 1 प्रवदति : pronuntiare, designare ut, explicare pro

प्रस्तु 2 प्रस्तौति : praecellere, voce laudare, in aliquam rem incidere, incipere

वि "separat, procul, dis-, conf-"

Exempla:

विगम् 1 विगच्छति : discedere, evanescere, disparere

विजि 1 Ā (!) विजयते : vincere

विमुच् 6 विमुञ्चति : liberare, solvere

विवद् 1 विवदति : disputare, disceptare, narrare

विस्मृ 1 विस्मरति : oblivisci

विहन् 2 विहन्ति : frango, deleo, perdo

सम् "cum, simul"

Exempla:

समास् 2 Ā समास्ते : considere, morari, habitare

समि 2 समेति : convenire, coniungi

संगम् 1 Ā (!) संगच्छते : convenire, occurere (amicabiliter vel ostiliter), cum (Acc.) coitum habere

संजन् 4 Ā संजायते : nascuntur

• PPP संजात 3: natus, ortus, factus

सम्बुध् 4 Ā सम्बुध्यते : pleniter evigilare (ad veritatem)

सम्पद् 4 Ā सम्पद्यते : cui evenit, prodest

• PPP सम्पन्न 3: ornatus (Instrumentalis)

Radix कृ "facere" cum praeverbis सम् । उप । अप । परि etiam formam स्कृ ostendit.

Exemplum:

sam-kṛ 8 संस्करोति : parare, pro sacrificio parare, dedicare

• PPP संस्कृत 3: pro sacrificio paratum ; संस्कृत n.: Sanscritice: lingua pro sacrificio apta ; Contrarium प्राकृत 3: usitatum, vulgare ; प्राकृत n.: lingua usitata, Prakrita (nomen pro linguis popularibus et negotiatoriis, quae Sanscritice cognatae sunt)

18.3.1. Nomina ex compositionibus verbalibus derivata

Ex radicibus cum praefixis nomina per suffixa kṛt formari possunt.

Exempla:

sam-kṛ + -a = संस्कार m.: consecratio, praeparatio ; Ritua transitoria = appellatio ceremoniarum, quae diversos vitae gradus ab conceptione usque ad mortem comitantur (vide summam excellentem apud Basham, Mirabilia pag. 160 - 170!)

Fig.: विवाहः
Nuptiae = विवाह m., momenti plēna संस्कारः
(Fons imaginis: Dēnōtiātiōnēs)

upa-nī + -ana = उपनयन n.: adlātiō (ad ignem sacrificialem) = cēremonia, qua filiīs virīs tribus ordinibus superioribus sacrā fīla (यज्ञोपवीत n.) induuntur atque vērbum sacrānctum सावित्री in aurēs susurrātur, quod inde ab hōc diē quotiē sūrgentē ac cadentē sōle recitābunt. Prae Brahmanīs est Ṛgveda III.62.10:

"Optimum Dei 'Agitatoris' splendorem accipere possimus, qui cogitationes nostras movere velit."

Per Upanayana fit secunda nativitas, ideo: द्विज । द्विजाति

Tab.: उपनयनम्
"Adolescentem in ritus initiationis visum. Filum flavum tenue, a sinistra humero ad lumbos ductum, Yagnopaivta est. Cingulum quoque ex herba munja circa lumbos notetur. Ramusculus in dextra manu (ex arbre peepa fere), signum est eius ingressus in Brahmacharya."
(Fons imaginis: Detalia)

18.4. Lexicon verborum

सुष्टु 3: laudatus, excellens, bonus

शोभन 3: splendidus, magnificus, pulcher, formosus, bonus

सम 3: aequalis, idem, similis (caso instrumental)

व्याधि m.: morbus

रिपु m. = शत्रु , fictor

वह्नि m. = अग्नि

ज्ञान n.: cognitio

शूर 3: fortis, heroicus ; m.: heros

शब्द m.: vox, sonus, sonus significativus: verbum

उदक n.: aqua

अन्त m.: finis, terminus

आदि m.: initium

दण्ड m.: baculus, virga, poena

मात्रा f. मात्र n.: mensura, terminatio

सहित 3: coniunctus, ornatus

हस्त m.: Manus

प्रभृति f.: initium

18.5. Exercitium

A) Versione सुभाषित initium lectionis.

B) Versa Tatpuruṣa sequentia:

१. सुकर ३

२. सुकुल n.

३. सुकृती f.

४. अकरण n.

५. दुरिष्ट n.

६. दुरिष्टि f.

७. सुखादित 3

८. दुष्कर 3

९. दुर्जय 3

१०. सुगत m.

११. सुजन m.

१२. दुरुक्ति f.

१३. दुरुपदेश m.

१४. सुजात 3

१५. सुगुरु 3

१६. अनाप्त 3

१७. अनीति f.

१८. अनीश्वरत्व n.

१९. सुदुःख n.

२०. दुर्जन m.

२१. दुर्दग्ध 3

२२. अतिकृत 3

२३. सुपुत्र m.

२४. सुबुद्धि f.

२५. दुष्पुत्र m.

२६. दुष्प्रणीत 3

२७. सुमति f.

२८. दुर्लभ 3

२९. दुर्वच 3

३०. दुर्वचन n.

३१. अमृत n.

18.6. Wiederholungsübung

Nihil adiutorii utere!

A) Solvite haec composita in Sanscrito et date versiones:

१. अन्तगत 3

२. क्षमाकर 3

३. क्षेमेन्द्र m.

४. शस्त्रकोपनिरोध m.

५. सिंहसंहनन n.

६. अरिसिंह m.

७. आहारनिद्राभय n.

८. मृतिसाधनी f.

९. कुलोपदेश m.

Fig.: मृतिसाधनी काली
1770 Impressum
(Fons imaginis: Detalia)

B) Versiones facite, utentes verbis classis secundae praesentis:

1. Brahmana deas laudat.

2. Heroēs per viam arduam in vicum Āryānōrum pergunt.

3. Ancilla domus vaccae mulget.

4. Hostes Ariorum Kṣatriyas potentes caedunt.

5. Spectrum fructus non ed

6. Ita loquitur is, qui [iter per redivivam vitam bene egressus est] ad discipulum.

Fig.: सुगतः
गन्धार saec. I/II p. Chr.
(Fons imaginis: Detalia)

C) Dicitis Sanscritice definitionem Yoga per duo modis: semper per compositum, semper soluto composito.

D) Translate:

(धर्मः) सर्वेषामाहिंसा सत्यं शौचमनसूयानृशंस्यं क्षमा च ॥

lekt1801: "Puer iuvenis in ritū upanayana visus est. Filum flavum, tenue, a sinistra humero ad ventrem extendens, Yagnopaivta est. Cingulum quoque ex herba munja circa ventrem notetur. Ramusculus in dextra manu (ex arbre peepa fere), signum est introitus eius in Brahmacharya." [Fontes imaginis: Nagesh Rao / Wikipedia, Licentia GNU FD]

lekt1802: 1770 Impressum [Fontes imaginis: Wikipedia, Dominium publicum]

lekt1803: गन्धार saec. I./II. p. Chr. [Imago: Wikipedia, dominio publico]

lekt1804: Nuptiae = विवाह m., eventus momenti संस्कारः [Imago: Saad.Akhtar. -- http://www.flickr.com/photos/saad/64770385/. -- Accessus 2008-12-08. -- Licentia Creative Commons (Attributio, usus non-commercialis, nulla modificatio)]