แบบฝึกหัด 20

A) จงแปลและแยกคำสมาสในภาษาสันสกฤต:

१. इन्द्रशत्र्वनार्या देवेन्द्रेण जीयन्ते ॥१॥
इन्द्रः शत्रुर्येषां ते ऽनार्या देवानामिन्द्रेण जीयन्ते । (หรือ: इन्द्रस्य शत्रव एवानार्या...)
หัวหน้าแห่งเทพเจ้าพิชิตชนอริยบุตรผู้เป็นศัตรูของอินทร์ (หรือ: ผู้ซึ่งอินทร์เป็นศัตรู)

२. शूरबलक्षत्रिययोधः शूरपुत्रमिच्छति ॥२॥
शूरस्य बलं यस्य स क्षत्रिय एव योधः शूरमेव पुत्रमि्च्छति ॥
ขัตติยนักรบผู้มีกำลังดุจวีรชนปรารถนาบุตรผู้เป็นวีรชน

३. सुदुर्गममार्गेण स्वर्गं गम्यते । सुगमस्तु नरकमार्गः ॥३॥
सुदुर्गमेण मार्गेण स्वर्गं गम्यते । सुगमस्तु नरकस्य मार्गः ॥
บนเส้นทางอันยากลำบากยิ่ง ย่อมเข้าถึงสวรรค์ แต่ทางสู่地狱นั้นง่าย

४. मृतपुत्रब्राह्मणी रोदिति ॥४॥
मृतः पुत्रो यस्याः सा ब्राह्मणी रोदिति ॥
พราหมณีผู้บุตรสิ้นชีวิตกำลังร้องไห้

५. वीतमोहब्राह्मणः सम्पन्नरूपामपि शूद्रां न लुभ्यति ॥५॥
वीतो मोहो यस्य स ब्राह्मणः सम्पन्नं रूपं यस्यास्तामपि शूद्रां न लुभ्यति ॥
พราหมณ์ผู้หลุดพ้นจากโมหะไม่ปรารถนาศูทรสตรี แม้เธอจะมีร่างกายสมบูรณ์

६. सुनीतिपुत्रः प्राप्तमतिदर्शनसाधुं गच्छति ॥६॥
शोभना नीतिर्यस्य स पुत्रः प्राप्तं मतेर्दर्शनं येन तं साधुं गच्छति ॥
บุตรผู้สุภาพไปหาฤๅษีผู้ได้สมรรถะในการอ่านใจ

७. प्राप्तप्रभावक्षत्रिया दृष्टमात्राञ्छत्रून्घन्ति ॥७॥
प्राप्तः प्रभावो यैस्ते क्षत्रिया दृष्टं मात्रं येषां ताञ्छत्रून्घन्ति ॥
ขัตติยชนผู้ได้สู่อำนาจประหารศัตรูทันทีที่มองเห็น

८. जितशत्रुयोधाः शत्रुजितान्मुञ्चन्ति ॥८॥
जितः शत्रुर्यैस्ते योधाः शत्रुणा जितान्मुञ्चन्ति । (หรือ: जिताः शत्रवो यैस्त्ते...)
นักรบผู้พิชิตศัตรูเคยปลดปล่อยผู้ที่ถูกศัตรูชนะ

९. कृतोपनयनबालः शिवादिदेवपूजां करोति ॥९॥
कृतमुपनयनं यय्स स बालः शिव आदिर्येषां तेषां देवानां पुजां करोति ॥
เด็กชายผู้เข้าพิธีเวทบูชาพระศิวะและเทพเจ้าอื่นๆ

१०. बुद्धगता दुःखादिसत्यानि शृण्वन्ति ॥१०॥
बुद्धं गता दुःखमादिर्येषां तानि सत्यानि शृण्वन्ति ॥
ผู้ไปสู่พุทธเจ้าฟังความจริงเรื่องทุกข์และความจริงอื่นๆ (อันประเสริฐ)

B) จงแปลโดยใช้คำสมาสเป็นภาษาสันสกฤต:

1. ขัตติยชนผู้ไม่ถือไม้เท้าในมือมิได้คุ้มครองประชาชน
अदण्डहस्तः क्षत्रियो न जनान्पाति । (หรือ: जनान्रक्षति ।)

2. กาลีดาสะและกวีอื่นๆเป็นอาจารย์ในภาษาสันสกฤต
संस्कृतगुरवः कालिदासादिक्वयः ।

3. ขัตติยชนมีชีวิตรักษาด้วยอาวุธ
शस्त्राजीवः क्षत्रियः ।

4. แม้ศูทรสตรีก็มีธรรมคืออหิงสา ความจริง ความบริสุทธิ์ ไม่บ่น ไม่ร้าย และอดทน
अहिंसासत्यशौचानसूयानृशंस्यक्षमाधर्माः शूद्रा अपि ॥

ภาพ: शस्त्राजीवः क्षत्रियः
(ที่มาภาพ: รายละเอียด)

---

การวิเคราะห์คำสมาส (Komposita-Analyse)

จงแยกคำสมาสนี้เป็นประเภท Bahuvrīhi และ/หรือ Dvandva และ/หรือ Tatpuruṣa ในภาษาสันสกฤต ตามวิธีที่ผู้เรียนเห็นว่าอาจเป็นไปได้ทุกแบบ

१. इन्द्रशत्रवः । इन्द्रस्य शत्रवः । (หรือ: इन्द्रः शत्रुर्येषां ते ।)

२. दुष्कुलायाः । दुष्टं कुलं यस्यास्तसाः ।

३. जातिमात्रस्य । जातेर्मात्रस्य । (หรือ: जातिरेव मात्रं यस्य तस्य ।)

४. प्राप्तोदकाः । प्राप्तमुदकं यैस्ते । (หรือ: प्राप्तमुदकं याभिस्ताः ।)

५. सुनीतिभिः । शोभनाभिर्नीतिभिः । (หรือ: शोभना नीतिर्येषां तैः ।)

६. मृतपुत्रः । मृतः पुत्रः । (หรือ: मृतः पुत्रो यस्य सः ।)

७. गतपुण्येन । गतेन पुण्येन । (หรือ: गतं पुण्यं यस्य तेन ।)

८. आर्यरूपम् । आर्यास्य रूपम् । (หรือ: आर्यं रूपं यस्य तम् ।)

९. मुक्तासनया । मुक्तमासनं यया तया ।

१०. तद्रूपः । तद्रूपं यस्य सः । (หรือ: तस्य रूपं यस्य सः ।)

११. कृतफलानाम् । कृतस्य फलानाम् । (หรือ: कृतं फलं यैस्तेषाम् ।)

१२. व्याघ्रबलाः । व्याघ्रस्य बलं येषां ते ।

१३. प्राप्तकाला । प्राप्तः कालो यया सा ।

१४. शूरपुत्राम् । शूरः पुत्रो यस्यास्ताम् ।

१५. कृतभिषेखः । कृतो ऽभिषेखः । (หรือ: कृतो ऽभिषेखो यस्य सः ।)

१६. शूरबलान् । शूरस्य बलं येषां तान् ।

१७. वीतमोहः । वीतो मोहः । (หรือ: वीतो मोहो यस्य सः ।)

१८. दण्डहस्तस्य । दण्डस्यैव हस्तस्य । (หรือ: हस्ते दण्डो यस्य तस्य ।)

१९. गतमात्रम् । गतं मात्रम् । (หรือ: गतं मात्रमेव यस्य तम् ।)

२०. इन्द्रपुत्रा । इन्द्रः पुत्रो यस्याः सा । (มารดาของอินทร์ = पृथिवी)

२१. तद्गुणाः । तस्य गुणाः । (หรือ: स गुणो येषां ते ।)

२२. उपल्ब्धसुखैः । उपल्ब्धैः सुखैः । (หรือ: उपलब्धं सुखं यैस्तैः ।)

२३. प्राप्तप्रभावः । प्राप्तः प्रभावः । (หรือ: प्राप्तः प्रभावो येन सः ।)

२४. तन्मात्राणि । तस्य मात्राणि । (หรือ: तन्मात्रं येषां तानि ।)

२५. प्रभूतरूपा । प्रभूतं रूपं यस्याः सा । (ผู้มีรูปกายยอดเยี่ยม)

२६. कृतोपनयनाः । कृतमुपनयनं येषां ते ।

२७. विगतनयनम् । विगतं नयनं यस्य तम् । (ตาบอด)

२८. बुद्धमार्गेण । बुद्धस्य मार्गेण । (หรือ: बुद्धो मार्गो यस्य तेन ।)

२९. विजयफलान् । विजयस्य फलानि येषां तान् ।

३०. दुर्गमः । เดินยาก

३१. समयकारः । समयस्य कारः । (การนัดหมาย)

३२. सम्पन्नरूपाम् । सम्पन्नं रूपं यस्यास्ताम् ।

३३. रूपसम्पन्नाम् । रूपेण सम्पन्नाम् । (สมบูรณ์ทางรูปกาย)

३४. अपुण्यानाम् । न पुण्यं येषां तेषाम् । (ไร้คุณงามความดี)

३५. मृतगृहाणि । मृतानां गृहाणि । (บ้านศพ)

३६. अजनस्य । ว่างเปล่าจากมนุษย์

३७. तद्देवतैः । सा देवता येषां तैः ।

३८. जातपुत्राः । जाताः पुत्रा येषां ते ।

३९. दुरन्ताभिः । จบลงด้วยร้าย

४०. भूतसर्गेण । भूतानां सर्गेण ।

४१. मतिदर्शनम् । मतीनां दर्शनम् । (การเห็นความคิด)

४२. मुक्तहस्ता । मुक्तं हस्तं यस्याः सा । (ความเอื้อเฟื้อ)

४३. तदन्तः । तस्यान्तः । (หรือ: सो ऽन्तो यस्य सः ।)

४४. जातिमात्रम् । जातिरेव मात्रं यस्य तम् । (เพียงตามกำเนิด)

४५. तज्जयेन । तस्य जयेन । (หรือ: तस्य जयो यस्य तेन ।)

४६. लब्धधनानाम् । लब्धं धनं येषां तेषाम् ।

४७. सुदर्शः । เห็นได้ชัดเจนดี

४८. सकारणः । ด้วยสาเหตุหนึ่ง

४९. तनादयः । तन् ฯลฯ (= ชั้นปัจจุบันที่ 8)

५०. जातमात्राम् । जातमेव मात्रं यस्यस्ताम् । (เพิ่งเกิดขึ้น)

५१. दुर्जातयः । จากกำเนิดอันเลว

५२. हतपुत्रः । हतः पुत्रो यस्य सः ।

५३. दुरासितम् । การนั่งแบบเลว

५४. इष्टदेवतया । इष्टा देवता यस्यास्तया ।

५५. कृतपुण्याभिः । कृतं पुण्यं याभिस्ताभिः ।

५६. श्रुत्युदितम् । श्रुतेरुदितम् ।

५७. गतपापैः । गतं पापं येषां तैः ।

५८. जितारिणा । जितो ऽरि येन तेन ।

५९. जातकोपा । जातः कोपो यस्याः सा ।

६०. जातिधर्मः । जातीनां धर्मः ।

६१. तत्प्रभृतयः । सा प्रभृतिर्येषां ते । (และอื่นๆ)

६२. सुदुर्जयः । พ่ายแพ้ได้ยากมาก

६३. जितक्रोधेन । जितः क्रोधो यस्य तेन ।

६४. दुरुपदेशम् । การสอนที่ยุ่งยาก

६५. लब्धलाभा । लब्धो लाभो यया सा ।

६६. बुद्धदासः । बुद्धस्य दासः ।

६७. मुक्तबुद्धिः । मुक्ता बुद्धिर्यस्य सः ।

६८. यज्ञकालम् । यज्ञस्य कालम् ।

६९. जितशत्रून् । जितः शत्रुर्यैस्तान् ।

७०. शत्रुजितान् । शत्रुणा जितान् ।

७१. तत्फलः । तस्य फलं यस्य सः ।

७२. सुगुणा । คุณภาพดี

७३. जातक्रोधः । जातः क्रोधो यस्य सः ।

७४. दृष्टमात्रः । ทันทีที่เห็น

७५. भूतकालः । อดีต

७६. सुनेत्राः । มีดวงตาดี

७७. तदादीनाम् । सादिर्येषां तेषाम् ।

७८. जातिस्मरणम् । ความทรงจำจากการเกิดในอดีต

७९. सफलम् । อุดมสมบูรณ์

८०. अकरुणस्य । ไร้ความเมตตา

८१. सोढदुःखाः । सोढं दुःखं यैस्ते ।

ภาพประกอบ: सम्पन्नरूपा रूपसम्पन्ना
(แหล่งที่มาของภาพ: รายละเอียด)

---

เอกสารทางวิชาการ

मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनतश्चित्तप्रसादनम् ॥ योगसूत्र १.३३ ॥
การชำระจิตให้บริสุทธิ์เกิดขึ้นผ่านการขยายตัวของเมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา ซึ่งมีสุขและทุกข์ บุญและอบุญเป็นวัตถุ

तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥ योगसूत्र २.१ ॥
समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥ योगसूत्र २.२ ॥
โยคะแห่งการกระทำคือความเพียร การศึกษาพระเวท และการรับใช้พระเจ้าด้วยความเอาใจใส่ โดยมีเป้าหมายคือการขยายตัวของสมาธิและการลดทอน "ความทุกข์"

ความ "ทุกข์" ห้าประการ (क्लेश) ได้แก่: अविद्यास्मितारागद्वेषाभ्निवेशाः (โยคะสูตร 2.3) — อวิชชา อหังكارา รากะ โทสะ และอภินิเวศต่อร่างกาย

त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः ॥ सांख्यसूत्र १.१ ॥
เป้าหมายสูงสุดของมนุษย์คือการที่ทุกข์สามประการหายไปโดยสิ้นเชิง (ทุกข์สามประการ: จากตนเอง, จากวัตถุ, จากเทพเจ้า)

बाधनालक्षणं दुःखम् ॥ न्यायसूत्र १.२१ ॥
तदत्यन्तविमोक्षो ऽपवर्गः ॥ न्यायसूत्र १.२२ ॥
ความทุกข์ถูกกำหนดด้วยความบีบคั้น การหลุดพ้นคือการปลดปล่อยจากความนั้นโดยสิ้นเชิง

न स्वर्गो नापवर्गो वा नैवात्मा पारलौकिकः ।
नैव वर्णाश्रमादीनां क्रियाश्च फलदायिकाः ॥
ไม่มีสวรรค์ ไม่มีนิพพาน ไม่มีวิญญาณเหนือโลก และไม่มีพิธีกรรมหรือกิจกรรมที่ก่อให้เกิดผลสำหรับวรรณะและขั้นตอนชีวิต ( सर्वदर्शनसंग्रह )

देवानां करदा विप्रा
विप्राणां करदा नृपाः ।
नृपाणां करदा लोका
लोकानां करदा मही ॥
พราหมณ์มอบภาษีให้เทพเจ้า ราชาธิบดีมอบภาษีให้พราหมณ์ ประชาชนมอบภาษีให้ราชาธิบดี และแผ่นดินมอบภาษีให้กับประชาชน

भार्या पुत्रश्च दासश्च
त्रय एवाधनाः स्मृताः ।
यत्ते समधिगच्छन्ति
यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥ मनुस्मृति ८.४१६ ॥
ภรรยา ลูก และทาส ทั้งสามนี้โดยธรรมเนียมแล้วไม่มีทรัพย์สิน สิ่งใดที่พวกเขาได้มาคือทรัพย์สินของผู้ที่เป็นเจ้าของพวกเขา

तनुमध्यं पृथुश्रोणि
रक्तौष्ठमसितेक्षणम् ।
नतनाभि वपुः स्त्रीणां
कं न हन्त्युन्नतस्तनम् ॥
กลางตัวเพรียวบาง สะโพกกว้าง ปากแดง ตาดำ มีสะดือโค้งและหน้าอกอวบ ย่อมไม่ฆ่าชายคนใดด้วยร่างหญิงที่สวยงามเช่นนี้หรือ?

सन्ति पुत्राः सुबहवो
दरिद्राणामनिच्छताम् ।
नास्ति पुत्रः समृद्धानां
विचित्रं विधिचेष्टितम् ॥
คนจนที่ไม่ปรารถนาบุตรมีลูกชายจำนวนมาก คนมั่งคั่งไม่มีแม้แต่ลูกคนเดียว การดำเนินไปของการสร้างสรรค์นั้นประหลาดนัก

ภาพประกอบ: सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणाम्
(แหล่งที่มาของภาพ: รายละเอียด)