38. lecke

38.1. A hét üzenete

मनुस्मृति ४.३२ a helyes vizelésről:

प्रत्यग्नि प्रतिसूर्यं च
प्रतिसोमोदकद्विजम् ।
प्रतिगु प्रतिवातं च
प्रज्ञा नश्यति मेहतः ॥

Magyarázatok:

-अग्नि semlegesnem nominativus/akkuzatívus egyes szám a következőhöz: अग्नि m.

-गु semlegesnem nominativus/akkuzatívus egyes szám a következőhöz: गो m.f. "tehén, szarvasmarha"

Ábr.: प्रज्ञा नश्यति मेहतः
(Képmegjelenítés forrása: Részletek)

38.2. A nazálisok hangváltozása a szóban

A szóban lévő nazálisok a rájuk következő mássalhangzókhoz asszimilálódnak, azaz ezeket a nazálisokat a megfelelő mássalhangzónak megfelelő nazálissal helyettesítjük.

A c- és j-előtagok után a -n- helyett -ñ- lép fel.

38.3. A -n végű tövek ragozása

38.3.1. -an végű főnevek, valamint a magánhangzó után álló -man vagy -van végű főnevek

A -an végű főnevek, valamint a magánhangzó után álló -man és -van végű főnevek három tővel rendelkeznek:

Tő	-an	-man	-van	Használat
Starker Tő	-ān	-mān	-vān	Nominativus, Akkusativus, Vokativus egyes szám nemű Nominativus, Akkusativus, Vokativus kettős szám nemű Nominativus, Vokativus többes szám nemű Nominativus, Akkusativus többes szám középnemű
Mittlerer Schwacher Tő	-a (*-n-ből)	-ma (*-mn-ből)	-va (*-vn-ből)	Übrige Kasus vor konsonantisch anlautender Végződés Wahlweise auch Lok. sg. m. n. f.
Schwächster Tő	-n	-mn	-vn	Übrige Kasus vor vokalisch anlautender Végződés

A végződések szabályosak. A nominativus singularis m. f. -n kimenetel nélkül képződik.

Példák:

राजन् m. "király"

• erős tő: राजान्
• közepes tő: राज
• leggyengébb tő: राज्ञ्

सीमन् f. "határ"

• erős Tő: सीमान्
• közepes Tő: सीम
• leggyengébb Tő: सीम्न्

नामन् n. "Név"

• erős Tő: नामान्
• közepes Tő: नाम
• leggyengébb Tő: नाम्न्

	राजन्	सीमन्	नामन्
एकवचनम्
प्रथमा	राजा	सीमा	नाम
द्वितीया	राजानम्	सीमानम्	नाम
तृतीया	राज्ञा	सीम्ना	नाम्ना
चतुर्थी	राज्ञे	सीम्ने	नाम्ने
पञ्चमी	राज्ञस्	सीम्नस्	नाम्नस्
षष्ठी	राज्ञस्	सीम्नस्	नाम्नस्
सप्तमी	राज्ञि / राजानि	सीम्नि / सीमनि	नाम्नि / नामनि
बहुवचनम्
प्रथमा	राजानस्	सीमानस्	नामानि
द्वितीया	राज्ञस्	सीम्नस्	नामानि
तृतीया	राजभिस्	सीम्नभिस्	नामभिस्
चतुर्थी	राजभ्यस्	सीम्नभ्यस्	नामभ्यस्
पञ्चमी	राजभ्यस्	सीम्नभ्यस्	नामभ्यस्
षष्ठी	राज्ञाम्	सीम्नाम्	नाम्नाम्
सप्तमी	राजसु	सीमसु	नामसु

Ábra: सीमा
(Képmegjelenítés: Részletek)

38.3.2. -man vagy -van végződésű főnevek mássalhangzóra végződő alap előtt

• Erős tő: -mān, -vān
• Gyenge tő:
  • mássalhangzóra végződő toldalékok előtt: -ma, -va (-*mn, -*vn-ból)
  • magánhangzóra végződő toldalékok előtt: -man, -van

Egyéb képzés szerint 3.1. alatt.

Példák:

आत्मन् n. "lélek"

• erős Tő: आत्मान्
• gyenge Tő:
  • mássalhangzó előtt: आत्म
  • magánhangzó előtt: आत्मन्

ब्रह्मन् n.: Abszolútum, Veda, Brahman

• erős Tő: ब्रह्मान्
• gyenge Tő:
  • mássalhangzó előtt: ब्रह्म
  • magánhangzó előtt: ब्रह्मन्

	आत्मन्	ब्रह्मन्
एकवचनम्
प्रथमा	आत्मा	ब्रह्म
द्वितीया	आत्मानम्	ब्रह्म
तृतीया	आत्मना	ब्रह्मणा
चतुर्थी	आत्मने	ब्रह्मणे
पञ्चमी	आत्मनस्	ब्रह्मणस्
षष्ठी	आत्मनस्	ब्रह्मणस्
सप्तमी	आत्मनि	ब्रह्मणि
बहुवचनम्
प्रथमा	आत्मानस्	ब्रह्माणि
द्वितीया	आत्मनस्	ब्रह्माणि
तृतीया	आत्मभिस्	ब्रह्मभिस्
चतुर्थी	आत्मभ्यस्	ब्रह्मभ्यस्
पञ्चमी	आत्मभ्यस्	ब्रह्मभ्यस्
षष्ठी	आत्मनाम्	ब्रह्मणाम्
सप्तमी	आत्मसु	ब्रह्मसु

38.3.3. Maskulina és Neutra -in, -min, -vin végződésűek

Ezek a főnevek nem mutatnak gyökváltozást.

A nominativus egyes számú nemnemű és a nominativus-akkuzatívus többes számú semleges alakok az -an gyökökhöz hasonlóan képződtek (az -i- megnyújtása), ugyanígy a mássalhangzós végződés előtt álló -i- gyök.

A nőnemű alakot a -ī képzővel képezzük: pl. बलिनी

Példa:

बलिन् m.n. "erős, erős (kifejezetten बल-szel jellemezve, बल birtokában)"

	पुंस्	नपुंसकम्
एकवचनम्
प्रथमा	बली	बलि
द्वितीया	बलिनम्	बलि
तृतीया
चतुर्थी
पञ्चमी
षष्ठी
सप्तमी
बहुवचनम्
प्रथमा	बलिनस्	बलीनि
द्वितीया	बलिनस्	बलीनि
तृतीया
चतुर्थी
पञ्चमी
षष्ठी
सप्तमी

38.4. A névképzésről: तद्धित-suffixum -in

A (nagyon fontos!) तद्धित-suffixum -in segítségével főnevekből képeznek mellékneveket, jelentésük:

jellegzetes, birtokol

Eredetileg a -इन् képzővel képezett tanszék eltért a -मन्त्/-वन्त् tanszéktól abban, hogy a -इन् egy különleges jellemzővel való megjelölést jelölt, míg a -मन्त्/-वन्त् azt fejezte ki, hogy valakinek van valami, ami általánosan vagy közönségesen jellemző rá.

Példa:

हस्तिन् m.: egy különleges kézzel megjelölt = az elefánt (hiszen a keze nem egy átlagos kéz, hanem egy tuskó)

Ábr.: हस्ती
(Képmegjelenítés: Részletek)

हस्तवन्त् : egy olyan, akinek (emberi) keze van

Ábr.: हस्तवान्
(Képmegjelenítés: Részletek)

A -इन् végződésű mellékneveket szívesen használják összetétek képzésére.

Példa:

सत्यवाद m. "az igazság beszéde": "valaki, akit az igazság beszédével jellemeznek = aki mindig az igazságot mondja"

38.5. Szintaktikai megjegyzések नामन् kapcsán

Annak kifejezésére, hogy "N. N. nevű valaki", a következő szerkezetet alkalmazzuk:

N.N. (alanyesetben) नाम

Szó szerint: „a név N.N.” vagy „N.N. volt”. Tehát egy beékelődő névszólmon van szó.

Példa:

आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली । „Egyszer volt egy király Nala nevű, Vīrasena erős fia.”

Természetesen ugyanazt kifejezhetjük egy बहुव्रीहि segítségével:

देवदत्तनामा पुरुषः „egy ember, akinek a neve Devadatta”

मदयन्तिकानाम्नी बाला "egy lány, akinek a neve Madayantika"

Ábr.: आसीन्महात्मा गन्धी नाम
(Képmegjelölés: Részletek)

38.6. Szintaktikai megjegyzések a आत्मन् kapcsán

आत्मन् hímnem használható a tőszámban visszautaló névmódként (reflexív névmás) mindhárom nemre, számra (kettős és többes szám is), valamint személyekre.

Példák:

आत्मन्येषा दोषं न पश्यति । "Látja, hogy nincs hibája önmagában"

आत्मानं स्तुवन्ति । "Dicsérik önmagukat"

A birtokos eset (षष्ठी) आत्मनस् ezért állhat "enyém/tied/sajátja..." jelentésben

Példa:

आत्मनो गृहं प्रविशति । "Belép a saját házába."

38.7. Mássalhangzóra végződő tövek mint a összetételek első tagjai

Azok a tövek, amelyek mássalhangzóra végződnek, az összetétel első tagjaként abban (gyenge) alakban jelennek meg, amelyet a lokativus (-su) többes számú végződés előtt felvennek. (सप्तमी)

Példa:

राजपुत्र "Királyfi"

38.8. -an végződésű tövek mint a बहुव्रीहि második tagja

A बहुव्रीहि második tagjaként egy -an végződésű tő használható mindhárom nemben. Általában azonban a nőnemet a leggyengébb hímnemű tőből képezik az -ī végződéssel.

Példa:

दुर्णाम्नी „egy, akinek a neve rossz; betegségek démonnője”

38.9. Szószedet

सूर्य m.: Nap, napisten Sūrya

Ábr.: सूर्यः
(Képmegjelenítés: Részletek)

उदक n.: víz

Ábr.: उदकम्
(Képmegjelenítés: Részletek)

वा 2P वाति : fúj, fou

Jöv. वास्यति
Tört. IV ववौ
Kiv. वायते
Okaz. वापयति
PPP वान । वात
Inf. वातुम्

ebből:

वात m.: szél

वा + निस् 2P निर्वाति : fúj, szétszór, elalszik

ebből:

निर्वाण n.: kialsztás, nirvána

परिनिर्वाण n.: tökéletes kialsztás, tökéletes megszabadítás (egy buddha vagy arhant életének végén)

Ábr.: गौतमबुद्धस्य महापरिनिर्वाणम्
(Képmegjelenítés: Részletek)

मिह् 1P मेहति : vizel, pisil, ejakulál

Fut. मेक्ष्यति
Perf. II मिमेह, मिमिहुर्
Pass. मिह्यते
Kaus. मेहयति
PPP मीढ

ebből:

मेघ m.: felhő („esőhozó”)

सुत m.: fiú

राजन् m.: király (az indiai királyságról lásd Basham, Wonder old. 82–94). Összetétel végén (különösen तत्पुरुष) általában: -राज m. (mint देव)

Nem:

राज्ञी f.: királyné, király felesége

a(z) राज :

राज्य 3: királyi; n. királyság, királynak lenni, uralkodás

नामन् n.: Név

सीमन् f.: Határ

आत्मन् m.: Önmaga, saját személye, legbelső lény. Filozófiai és megszabadítástanok szempontjából: az abszolútum az egyénben, amelynek azonban az egyén néha nem tudatában van (v. Stietencron)

ब्रह्मन् n.: az abszolút, a Védák (Thieme szerint eredetileg: megfogalmazott igazság, ebből ब्राह्मण "az igazság megfogalmazója")

ब्रह्मन् m.: személyes teremtő isten, Brahmā

Ábr.: ब्रह्मा
(Képmegjelenítés: Részletek)

कर्मन् n.: a következőhöz: कृ 8U: cselekvés, tett, mű; szent mű, áldozati cselekmény; karma: a korábbi tettek, amelyek később hozják gyümölcsüket (pl. újjászületésben)

कर्मविपाक m.: a cselekvések érlelődése = a korábbi létezési állapotokban elkövetett cselekvések jó és rossz következményei (lásd वि-पच्)

हस्तिन् m.: elefánt (Elephas maximus)

मनु m.: ember, férfi; az emberi nem atyjának a neve (lásd मन् 4Ā)

ebből:

मनुष्य m.: ember

शुच् 1P शोचति : (lángzik, ragyog); gyászol, sirat

Perf. II शुशोच, शुशुचुर्
Fut. शोचिष्यति
Pass. शुच्यते
Kaus. शोचयति
Inf. शुचितुम्
Absol. शोचित्वा । शुचित्वा

ebből:

शुचि 3: ragyogó, tiszta, világos

शोक m.: gyász, bánat

अशोक 3: gyászmentes; Ashoka-fa = Saraca asoca (Roxb.) Wilde; Aśoka császár neve (देवानांप्रिय प्रियदर्शी) (i. e. kb. 304 – i. e. 232)

Ábr.: अशोकवृक्षः
(Képmegjelenítés: Részletek)

Ábra: अशोकसाम्राज्यम्
(Képmegjelenítés: Részletek)

38.10. Gyakorlat

A) Illessze be a következő mondatokba a zárójelben megadott szavak megfelelő alakját, és fordítsa le őket:

... (सप्तमी विभक्तिः) ... धर्मं रक्षत्यभया जनाः ॥१॥ (राजन्)

आसीद्राजपुत्रो गौतमस् ... सुकृतकर्मोपपन्नो बुद्ध्या रूपामितबलः ॥२॥ (नामन्)

राज्यस्य ... (सप्तमी बहुवचने) ... अरयो राजानं योद्धुं तिष्ठन्ति ॥३॥ (सीमन्)

वैश्यानां कानि ... ॥४॥ (नामन्)

वैश्यास् ... ॥५॥ (किंनामन्)

... (सप्तम्येकवचने) ... अकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्त इति भगवद्गीतायाम् ॥६॥ (कर्मन्)

किम् ... किमकर्मेति कवयो ऽप्यत्र मोहिताः ॥७॥ (कर्मन्)

ब्रह्मभूतस् ... (प्रथमैकवचने) ... न शोचति न लुभ्यति ॥८॥ (प्रसन्नात्मन्)

... (षष्ठ्येकवचने) ... सुकृतस्य सुफलमाहुः ॥९॥ (कर्मन्)

महीभोगस् ... (शष्ठी बहुवचने) ... धर्मः ॥१०॥ (राजन्)

राज्ञे ... दीयेरन् ॥११॥ (बलिन् हस्तिन्)

... (तृतीया विभक्तिः) ... लोका असृज्यन्त ॥१२॥ (ब्रह्मन् m.)

... (तृतीया विभक्तिः) ... कृतं पापं... (तृतीया विभक्तिः) ... अकृतं पापम् ॥१३॥ (आत्मन्)

सद्भिस् ... जनेभ्यो ऽभयं दीयते ॥१४॥ (राजन्)

... धर्मं न रक्षत्सु सभया जनाः ॥१५॥ (राजन्)

38.11. Szószedet a fordítási gyakorláshoz

प्राय  m.: fő dolog, felsz. प्रायेण : általában, szokásosan (a प्र-इ szavakhoz)

विनोद m.: időtöltés, szórakozás, élvezet

Ábra: विनोदः
(Képmegjelenítés forrása: Részletek)

अट् 1P अटति : kóborol

Perf. I आट, आटुः
Fut. अटिष्यति
Kaus. आटयति

गाध 3: sekély

तॄ 1P तरति: átkel, megmenti magát (vki/mtől) (Tárgyeset)

Perf. IIIb ततार, तेरुः
Fut. तरिष्यति । तरीष्यति
Pass. तीर्यते
Kaus. टारयति
PPP तीर्ण
Inf. तरितुम् । तरीतुम्

पार n.(m.): túlsó part, határ, cél

तीर n.: part

Kép: वाराणस्यां गङ्गातीरे
(Képmegjelölés: Részletek)

एकैकशस् Hat.: egyesével

गण् 10P गणयति : számol

Perf. गणयां चकार
Fut. गणयिष्यति
Pass. गण्यते
PPP गणित
Absol. -गणय्य
Inf. गणयितुम्

Kép: गणयां चक्रुः
(Képmegjelölés: Részletek)

क्रुश् 1P क्रोशति: kiált, jajgat

Perf. II चुक्रोश
Futum क्रोक्ष्यति
Passzív क्रुश्यते
Kausatív क्रोशयति
PPP क्रुष्ट

इदानीम् Határozószó: most

नूनम् Határozószó: most; tehát, ezért; bizonyosan, biztosan

मज्ज् 6P मज्जति : süllyed, merül

PPP ममज्ज
Futum मङ्क्ष्यति
Kausatív मज्जयति
PPP मग्न
Abszolútum मङ्क्त्वा । मक्त्वा

गवेषयति Névképzős: keres

व्याकुल 3: megdöbbenve, felbolyongva, összezavarodva

कोलाहल m.n.: kiáltás, zaj

विवेष्टित n.: körülnézés

हस् 1P हसति : nevetni

Perf. Vc जहास, जहसुर्
Fut. हसिष्यति
Pass. हस्यते
Kaus. हासयति
PPP हसित

सृ 1P सरति : futni

Perf. ससार, सस्रुर्
Fut. सरिष्यति
Pass. स्रियते
Kaus. सारयति
PPP सृत
Inf. सर्तुम्

कर्णयति Denominatívum: hallgat (a कर्ण m. "fül" szóból)

लज्जा f.: szégyen

अधस् Adv.: lefelé

38.12. Fordítási gyakorlat

दश मूढाः

मूढानां चेष्टितानि प्रायेण विनोदावहानि । यथा हि -- एकदा दश मूढा देशाटनाय प्रस्थिताः । किञ्चिद्दूरं गतानां तेषामुपस्थिता काचिदगाधा नदी । बाहुभ्यां तरन्तस्ते कथमपि नदीं तीर्त्वा पारं गताः ॥

आसीत्तेषां मध्ये कश्चन वृद्धः । स किं सर्वे तीरमनुप्राप्ता ईति जिज्ञासमानस्तानेकैकशो गणयामास । परं नवैव परिगणितास्तेन । ततः स आक्रोशत् । अहो वयम् दश प्रस्थिताः । इदानीं नवैव स्मः । नूनमस्माकमेको नद्यां निमग्नः । गवेषयत तमिति । ततस्तेषामेकैको ऽपि गणनां चकार । परं नवैव दृश्यन्ते । ततस्तेषां व्याकुलीभूतानां महान्कोलाहलः समजनि । तत्रैव नातिदूरे कस्यचिदृषेराश्रमो ऽवर्तत । तत्र वसन्नृषिस्तेषां विवेष्टितमवलोक्योच्चैर्जहास । तस्य हासशब्दं श्रुत्वा मूढास्तरसा समुपसृत्य हासकारणमपृच्छन् । ऋषिराह । अहो । अनात्मज्ञा यूयम् । युष्माकमेकैको ऽपि नात्मानमगणयत् । तेनायं व्यामोहः संजात इति । तदाकर्ण्य ते मूढाः सलज्जमधोमुखाः प्रययुः ॥ (संस्कृतप्रथमादर्शः)

Magyarázatok:

दश alanyeset (nominativus)/Akkuzatív többes szám, nemek: férfi/nő/semleges a दशन् "tíz" szóból

बाहुभ्याम् Instrumentális/Datív/Ablatív kettős szám a बाहु m. "kar" szóból

सर्वे Nominatív többes szám, férfi nem a सर्व 3 "minden egyes, mind" szóból

जिज्ञासमान Part.Präs.Ā.Desiderativ zu ज्ञा 9U जिज्ञासते "tudni akar, tudni szeret"

नव Nom.Akk.pl.m.f.n. zu नवन् "kilenc"

वयम् Nom.pl. "mi"

स्मस् 1.pl.Ind.Prész.P zu अस् 2P

गवेषयत 2. személy, egyes szám, időtlen mód, felszólító mód

एकैक "minden egyes"

समजनि 3. személy, egyes szám, közönséges mód, múlt idő, szenvedő szerkezet a következőhöz: जन्

तरसा Eszközes eset, egyes szám a következőhöz: तरस् n. "energia", határozószói jelentésben: "gyorsan, erővel"

यूयम् Névrag. "ő"

युष्माकम् Gen.pl. a következőhöz: यूयम्