Lektion 38

38.1. Ugens løsning

मनुस्मृति ४.३२ om korrekt vandladning:

प्रत्यग्नि प्रतिसूर्यं च प्रतिसोमोदकद्विजम् । प्रतिगु प्रतिवातं च प्रज्ञा नश्यति मेहतः ॥

Forklaringer:

-अग्नि Neutrum nominativ/akkusativ singular til अग्नि m.

-गु Neutrum nominativ/akkusativ singular til गो m.f. "okse, ko"

Fig.: प्रज्ञा नश्यति मेहतः
(Billedkilde: Details)

38.2. Lydforandring af nasaler i ordet

Nasaler i et ord assimileres til de efterfølgende konsonanter, dvs. de erstattes af den nasal, der svarer til disse konsonanter.

Efter c- og j- erstattes -n- med -ñ-.

38.3. Deklination af stammer på -n

38.3.1. Nomina på -an samt nomina på -man hhv. -van efter vokal

Nomina på -an samt nomina -man hhv. -van efter vokal har tre stammer:

Stam	-an	-man	-van	Brug
Stærk stam	-ān	-mān	-vān	Nom., Akk., Vok. sg. m. f. Nom., Akk., Vok. dual m. f. Nom., Vok. pl. m. f. Nom., Akk. pl. n.
Mellem svag stam	-a (af -*n)	-ma (af -*mn)	-va (af -*vn)	Øvrige kasus før konsonantisk begyndende ending Valgfrit også Lok. sg. m. n. f.
Svagste stam	-n	-mn	-vn	Øvrige kasus før vokalisk begyndende ending

Endelserne er regelmæssige. Nominativ singular m. f. dannes uden udtalende -n.

राजन् m. "konge"

• stærk stamme: राजान्

• mellemste stamme: राज

• svageste stamme: राज्ञ् सीमन् f. "grænse"

• stærk stamme: सीमान्

• mellemste stamme: सीम

• svageste stamme: सीम्न् नामन् n. "navn"

• stærk stamme: नामान्

• mellemste stamme: नाम

• svageste stamme: नाम्न्

	राजन्	सीमन्	नामन्
एकवचनम्
प्रथमा	राजा	सीमा	नाम
द्वितीया	राजानम्	सीमानम्	नाम
तृतीया	राज्ञा	सीम्ना	नाम्ना
चतुर्थी	राज्ञे	सीम्ने	नाम्ने
पञ्चमी	राज्ञस्	सीम्नस्	नाम्नस्
षष्ठी	राज्ञस्	सीम्नस्	नाम्नस्
सप्तमी	राज्ञि / राजानि	सीम्नि / सीमनि	नाम्नि / नामनि
बहुवचनम्
प्रथमा	राजानस्	सीमानस्	नामानि
द्वितीया	राज्ञस्	सीम्नस्	नामानि
तृतीया	राजभिस्	सीम्नभिस्	नामभिस्
चतुर्थी	राजभ्यस्	सीम्नभ्यस्	नामभ्यस्
पञ्चमी	राजभ्यस्	सीम्नभ्यस्	नामभ्यस्
षष्ठी	राज्ञाम्	सीम्नाम्	नाम्नाम्
सप्तमी	राजसु	सीमसु	नामसु

Fig.: सीमा
(Billedkilde: Detaljer)

38.3.2. Nomina på -man respektive -van efter konsonant

• Stærk stamme: -mān, -vān
• Svag stamme:
• foran konsonantisk begyndende endelser: -ma, -va (af -*mn, -*vn)
• foran vokalisk begyndende endelser: -man, -van

Otherwise, formation as under 3.1.

Otherwise, formation as under 3.1.

Examples:

आत्मन् n. "soul"

• strong stem: आत्मान्

• weak stem:

• before consonant: आत्म

• before vowel: आत्मन् ब्रह्मन् n.: Absolute, Veda, Brahman

• strong stem: ब्रह्मान्

• weak stem:

• before consonant: ब्रह्म

• before vowel: ब्रह्मन्

	आत्मन्	ब्रह्मन्
एकवचनम्
प्रथमा	आत्मा	ब्रह्म
द्वितीया	आत्मानम्	ब्रह्म
तृतीया	आत्मना	ब्रह्मणा
चतुर्थी	आत्मने	ब्रह्मणे
पञ्चमी	आत्मनस्	ब्रह्मणस्
षष्ठी	आत्मनस्	ब्रह्मणस्
सप्तमी	आत्मनि	ब्रह्मणि
बहुवचनम्
प्रथमा	आत्मानस्	ब्रह्माणि
द्वितीया	आत्मनस्	ब्रह्माणि
तृतीया	आत्मभिस्	ब्रह्मभिस्
चतुर्थी	आत्मभ्यस्	ब्रह्मभ्यस्
पञ्चमी	आत्मभ्यस्	ब्रह्मभ्यस्
षष्ठी	आत्मनाम्	ब्रह्मणाम्
सप्तमी	आत्मसु	ब्रह्मसु

38.3.3. Masculines and Neuters in -in, -min, -vin

These nouns have no stem gradation.

Nom.sg.m. and Nom.Akk.pl.n. are formed by analogy to the -an stems (lengthening of the -i-), as is also the stem in -i- before a consonantal ending.

The feminine is formed with the suffix -ī: e.g. बलिनी

Example:

बलिन् m.n. "strong, powerful (characterized by special बल, possessing बल)"

	पुंस्	नपुंसकम्
एकवचनम्
प्रथमा	बली	बलि
द्वितीया	बलिनम्	बलि
तृतीया
चतुर्थी
पञ्चमी
षष्ठी
सप्तमी
बहुवचनम्
प्रथमा	बलिनस्	बलीनि
द्वितीया	बलिनस्	बलीनि
तृतीया
चतुर्थी
पञ्चमी
षष्ठी
सप्तमी

38.4. Om nominaldannelse: तद्धित-suffixet -in

Med det (meget vigtige!) तद्धित-suffix -in dannes adjektiver af substantiver med betydningen:

karakteriseret ved, besiddende

Oprindeligt adskilte dannelsen med suffixet -इन् sig fra den med -मन्त्/-वन्त् ved, at -इन् angav karakterisering ved noget særligt, mens -मन्त्/-वन्त् udtrykte besiddelse af, karakterisering ved noget, der er almindeligt eller generelt.

Eksempel:

हस्तिन् m.: den der er karakteriseret ved en særlig hånd = elefanten (hans "hånd" er jo ikke en almindelig hånd, men et skæfte)

Fig.: हस्ती
(Billedkilde: Details)

हस्तवन्त् : en der har (menneskelige) hænder

Fig.: हस्तवान्
(Billedkilde: Details)

Adjektiver på -इन् dannes gerne til sammensætninger.

Eksempel:

सत्यवादिन् til सत्यवाद m. "sandhedens tale": "en der er karakteriseret ved at tale sandheden = en der altid taler sandhed"

38.5. Syntaks vedrørende नामन्

For at udtrykke "en ved navn N. N.", konstrueres:

N.N. (i nominativ) नाम

Ordret: "navnet er/var N.N". Det handler altså om en indskudt nominal sætning.

Eksempel:

आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली । "Der var engang en konge ved navn Nala, den stærke søn af Vīrasena."

Selvfølgelig kan man det samme udtrykke med et बहुव्रीहि:
Selvfølgelig kan man det samme udtrykke med et बहुव्रीहि:

देवदत्तनामा पुरुषः "en mand, hvis navn er Devadatta"

मदयन्तिकानाम्नी बाला "en pige, hvis navn er Madayantika"

Fig.: आसीन्महात्मा गन्धी नाम
(Billedkilde: Details)

38.6. Syntaks vedrørende आत्मन्

आत्मन् maskulinum kan i singularis bruges som et refleksivt pronomen for alle tre køn, tal (både dualis og pluralis) og personer.

Eksempler:

आत्मन्येषा दोषं न पश्यति । "Hun ser ingen fejl på sig selv"

आत्मानं स्तुवन्ति । "De roser sig selv"

Genitivens (षष्ठी) आत्मनस् kan derfor stå for "min/din/sin/... eget"

Eksempel:

आत्मनो गृहं प्रविशति । "Han træder ind i sit eget hus."

38.7. Konsonantisk afsluttende stammer som første led i sammensætninger

Stammer, der ender på en konsonant, fremtræder som første led i et sammensat ord i den (svage) stamme, de antager før endelsen -su for lokativ pluralis (सप्तमी).

Eksempel:

sig[राज]पुत्र "kongesøn"

38.8. Stammer på -an som sidste led i et बहुव्रीहि

Som sidste led i et बहुव्रीहि kan en -an-stamme bruges til alle tre køn. Som regel dannes dog femininum med suffikset -ī fra den svageste maskulina stamme.

Eksempel:

दुर्णाम्नी "en, hvis navn er ondt; sygdomsdæmon"

38.9. Ordbog

सूर्य m.: sol, solguden Sūrya

Fig.: सूर्यः
(Billedkilde: Detaljer)

उदक n.: vand

Fig.: उदकम्
(Billedkilde: Detaljer)

वा 2P वाति : blæse, vinde

Fut. वास्यति
Perf. IV ववौ
Pass. वायते
Kaus. वापयति
PPP वान । वात
Inf. वातुम्

deraf:

वात m.: vind

वा + निस् 2P निर्वाति : blæse, udeblæse, slukne

deraf:

निर्वाण n.: uddøen, nirvāṇa

परिनिर्वाण n.: fuldstændig uddøen, fuldendt befrielse (ved livets ophør for en Buddha eller arhat)

Fig.: गौतमबुद्धस्य महापरिनिर्वाणम्
(Billedkilde: Detaljer)

मिह् 1P मेहति : tisse, pissere, ejakulere

Fut. मेक्ष्यति
Perf. II मिमेह, मिमिहुर्
Pass. मिह्यते
Kaus. मेहयति
PPP मीढ

deraf:

मेघ m.: sky ("tisser")

सुत m.: søn

राजन् m.: konge (om kongedømmet i Indien se Basham, Wonder s. 82-94). Som sidste led i et sammensat ord (især तत्पुरुष) oftest: -राज m. (som देव)

Femininum:

राज्ञी f.: dronning, en konges hustru

af राज :

राज्य 3: kongelig; n. kongerige, kongedømme, herredømme

नामन् n.: navn

सीमन् f.: grænse

आत्मन् m.: selv, egen person, indre væsen. Filosofisk og i befrielseslære: det absolutte i individet, som individet dog ikke nødvendigvis er bevidst om (v. Stietencron)

ब्रह्मन् m.: the personally conceived creator god Brahmā

Fig.: ब्रह्मा
(Image source: Details)

कर्मन् n.: to कृ 8U: action, deed, work; sacred work, sacrificial act; Karma: past action that later bears its fruits (e.g. in rebirth)

कर्मविपाक m.: ripening of deeds = the good and bad consequences of actions in previous existences (to वि-पच्)

हस्तिन् m.: elephant (Elephas maximus)

मनु m.: human, man; name of the father of the human race (to मन् 4Ā)

from this:

मनुष्य m.: human being

शुच् 1P शोचति : (to blaze, to shine); to mourn, to lament

Perf II शुशोच, शुशुचुर्
Fut. शोचिष्यति
Pass. शुच्यते
Caus. शोचयति
Inf. शुचितुम्
Absol. शोचित्वा । शुचित्वा

from this:

शुचि 3: shining, pure, clear

शोक m.: mourning, grief

अशोक 3: free from grief; Ashoka tree = Saraca asoca (Roxb.) Wilde; name of the emperor Aśoka (देवानांप्रिय प्रियदर्शी) (ca. 304 – 232 BC)

Fig.: अशोकवृक्षः
(Image source: Details)

Fig.: अशोकसाम्राज्यम्
(Image source: Details)

38.10. Exercise

A) Insert the corresponding form of the words in parentheses into the following sentences and translate them:

(सप्तमी विभक्तिः) ... धर्मं रक्षत्यभया जनाः ॥१॥ (राजन्)

आसीद्राजपुत्रो गौतमस् ... सुकृतकर्मोपपन्नो बुद्ध्या रूपामितबलः ॥२॥ (नामन्)

आसीद्राजपुत्रो गौतमस् ... सुकृतकर्मोपपन्नो बुद्ध्या रूपामितबलः ॥२॥ (नामन्)

राज्यस्य ... (सप्तमी बहुवचने) ... अरयो राजानं योद्धुं तिष्ठन्ति ॥३॥ (सीमन्)

वैश्यानां कानि ... ॥४॥ (नामन्)

वैश्यास् ... ॥५॥ (किंनामन्)

(सप्तम्येकवचने) ... अकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्त इति भगवद्गीतायाम् ॥६॥ (कर्मन्)

किम् ... किमकर्मेति कवयो ऽप्यत्र मोहिताः ॥७॥ (कर्मन्)

ब्रह्मभूतस् ... (प्रथमैकवचने) ... न शोचति न लुभ्यति ॥८॥ (प्रसन्नात्मन्)

(षष्ठ्येकवचने) ... सुकृतस्य सुफलमाहुः ॥९॥ (कर्मन्)

महीभोगस् ... (शष्ठी बहुवचने) ... धर्मः ॥१०॥ (राजन्)

राज्ञे ... दीयेरन् ॥११॥ (बलिन् हस्तिन्)

(तृतीया विभक्तिः) ... लोका असृज्यन्त ॥१२॥ (ब्रह्मन् m.)

(तृतीया विभक्तिः) ... कृतं पापं... (तृतीया विभक्तिः) ... अकृतं पापम् ॥१३॥ (आत्मन्)

सद्भिस् ... जनेभ्यो ऽभयं दीयते ॥१४॥ (राजन्)

धर्मं न रक्षत्सु सभया जनाः ॥१५॥ (राजन्)

38.11. Ordsliste til oversættelsesøvelse

प्राय  m.: hovedsagelig, instr. प्रायेण : oftest, sædvanlig (til प्र-इ)

विनोद m.: tidsfordriv, underholdning, fornøjelse

Fig.: विनोदः
(Billedkilde: Details)

अट् 1P अटति : vandre omkring

Perf. I आट, आटुः
Fut. अटिष्यति
Kaus. आटयति

गाध 3: lavvandet

तॄ 1P तरति : krydse, redde sig fra (akk.)

Perf. IIIb ततार, तेरुः
Fut. तरिष्यति । तरीष्यति
Pass. तीर्यते
Kaus. टारयति
PPP तीर्ण
Inf. तरितुम् । तरीतुम्

पार n.(m.): det hinsidesliggende bred, grænse, mål

तीर n.: bred

Fig.: वाराणस्यां गङ्गातीरे
(Billedkilde: Detaljer)

एकैकशस् Adv.: hver for sig

गण् 10P गणयति: tælle

Perf. गणयां चकार
Fut. गणयिष्यति
Pass. गण्यते
PPP गणित
Absol. -गणय्य
Inf. गणयितुम्

Fig.: गणयां चक्रुः
(Billedkilde: Detaljer)

क्रुश् 1P क्रोशति: skrige, klage

Perf. II चुक्रोश
Fut. क्रोक्ष्यति
Pass. क्रुश्यते
Kaus. क्रोशयति
PPP क्रुष्ट

इदानीम् Adv.: nu

नूनम् Adv.: nu; således, derfor; bestemt, sikkert

मज्ज् 6P मज्जति: synke, dykke

PPP ममज्ज
Fut. मङ्क्ष्यति
Kaus. मज्जयति
PPP मग्न
Absol. मङ्क्त्वा । मक्त्वा

गवेषयति Denominativ: søge

व्याकुल 3: foruroliget, ophidset, forvirret

कोलाहल m.n.: skrig, larm

विवेष्टित n.: det rundhåndsøgende

हस् 1P हसति: le

Perf. Vc जहास, जहसुर्
Fut. हसिष्यति
Pass. हस्यते
Kaus. हासयति
PPP हसित

सृ 1P सरति: løbe

Perf. ससार, सस्रुर्
Fut. सरिष्यति
Pass. स्रियते
Kaus. सारयति
PPP सृत
Inf. सर्तुम्

कर्णयति Denominativ: høre (til कर्ण m. "øre")

लज्जा f.: skam

अधस् Adv.: nedad

38.12. Oversættelsesøvelse

sig[दश] मूढाः मूढानां चेष्टितानि प्रायेण विनोदावहानि । यथा हि -- एकदा दश मूढा देशाटनाय प्रस्थिताः । किञ्चिद्दूरं गतानां तेषामुपस्थिता काचिदगाधा नदी । बाहुभ्यां तरन्तस्ते कथमपि नदीं तीर्त्वा पारं गताः ॥

आसीत्तेषां मध्ये कश्चन वृद्धः । स किं सर्वे तीरमनुप्राप्ता ईति जिज्ञासमानस्तानेकैकशो गणयामास । परं नवैव परिगणितास्तेन । ततः स आक्रोशत् । अहो वयम् दश प्रस्थिताः । इदानीं नवैव स्मः । नूनमस्माकमेको नद्यां निमग्नः । गवेषयत तमिति । ततस्तेषामेकैको ऽपि गणनां चकार । परं नवैव दृश्यन्ते । ततस्तेषां व्याकुलीभूतानां महान्कोलाहलः समजनि । तत्रैव नातिदूरे कस्यचिदृषेराश्रमो ऽवर्तत । तत्र वसन्नृषिस्तेषां विवेष्टितमवलोक्योच्चैर्जहास । तस्य हासशब्दं श्रुत्वा मूढास्तरसा समुपसृत्य हासकारणमपृच्छन् । ऋषिराह । अहो । अनात्मज्ञा यूयम् । युष्माकमेकैको ऽपि नात्मानमगणयत् । तेनायं व्यामोहः संजात इति । तदाकर्ण्य ते मूढाः सलज्जमधोमुखाः प्रययुः ॥ (संस्कृतप्रथमादर्शः)

Explanations:

दश Nom.Acc.pl.m.f.n. to दशन् "ten"

बाहुभ्याम् Instr.Dat.Abl. Dual to बाहु m. "Arm"

सर्वे Nom.pl.m. to सर्व 3 "each, all"

जिज्ञासमान Part.Pres.Ā.Desiderative to ज्ञा 9U जिज्ञासते "to want to know, wish to know"

नव Nom.Acc.pl.m.f.n. to नवन् "nine"

वयम् Nom.pl. "we"

स्मस् 1.pl.Ind.Pres.P to अस् 2P

गवेषयत 2.pl.Imperative P

एकैक "each individually"

समजनि 3.sg.Passive Aorist to जन् तरसा Instr. sg. to तरस् n. "Energy", used adverbially: "quickly, with force"

यूयम् Nom.pl. "you"

युष्माकम् Gen.pl. to यूयम्