Lektsioon 38

38.1. Nädala ülesanne

मनुस्मृति ४.३२ õige urineerimise kohta:

प्रत्यग्नि प्रतिसूर्यं च प्रतिसोमोदकद्विजम् । प्रतिगु प्रतिवातं च प्रज्ञा नश्यति मेहतः ॥

Selgitused:

-अग्नि neutrum nominatiivi/akusatiivi ainsuses sõna अग्नि kohta meessoost

-गु neutrum nominatiivi/akusatiivi ainsuses sõna गो kohta mees- ja naissoost "hobu, lehm"

Pilt: प्रज्ञा नश्यति मेहतः
(Pildiallikas: Details)

38.2. Nasaalide hääldusmuutus sõnas

Sõna nasaalid assimileeruvad järgnevate konsonantidega, st nad asendatakse vastava nasaaliga, mis vastab sellele konsonandile.

Pärast c- ja j-t asendatakse -n- -ñ-ga.

38.3. -n lõpuga tüvi-de käändmine

38.3.1. -an lõpuga nimisõnad ning -man või -van lõpuga nimisõnad pärast vokaali

-an lõpuga nimisõnad ning -man või -van lõpuga nimisõnad pärast vokaali omavad kolme tüve:

Tüvi	-an	-man	-van	Kasutus
Tugev tüvi	-ān	-mān	-vān	Nom., Akk., Vok. ainsus mees- ja naissoost Nom., Akk., Vok. kahhus mees- ja naissoost Nom., Vok. mitmus mees- ja naissoost Nom., Akk. mitmus kesksoost
Keskmine nõrk tüvi	-a (algselt -*n)	-ma (algselt -*mn)	-va (algselt -*vn)	Ülejäänud kääned konsonandiga algava lõpu ees Valikuline ka Lok. ainsus mees-, kesk- ja naissoost
Nõrgim tüvi	-n	-mn	-vn	Ülejäänud kääned vokaaliga algava lõpu ees

Lõpud on regulaarsed. Meessoost ja naissoost nominatiivi ainsus moodustatakse ilma lõpulise -n-ta.

Examples:

राजन् m. "king"

• strong stem: राजान्

• medium stem: राज

• weakest stem: राज्ञ् सीमन् f. "boundary"

• strong stem: सीमान्

• medium stem: सीम

• weakest stem: सीम्न् नामन् n. "name"

• strong stem: नामान्

• medium stem: नाम

• weakest stem: नाम्न्

	राजन्	सीमन्	नामन्
एकवचनम्
प्रथमा	राजा	सीमा	नाम
द्वितीया	राजानम्	सीमानम्	नाम
तृतीया	राज्ञा	सीम्ना	नाम्ना
चतुर्थी	राज्ञे	सीम्ने	नाम्ने
पञ्चमी	राज्ञस्	सीम्नस्	नाम्नस्
षष्ठी	राज्ञस्	सीम्नस्	नाम्नस्
सप्तमी	राज्ञि / राजानि	सीम्नि / सीमनि	नाम्नि / नामनि
बहुवचनम्
प्रथमा	राजानस्	सीमानस्	नामानि
द्वितीया	राज्ञस्	सीम्नस्	नामानि
तृतीया	राजभिस्	सीम्नभिस्	नामभिस्
चतुर्थी	राजभ्यस्	सीम्नभ्यस्	नामभ्यस्
पञ्चमी	राजभ्यस्	सीम्नभ्यस्	नामभ्यस्
षष्ठी	राज्ञाम्	सीम्नाम्	नाम्नाम्
सप्तमी	राजसु	सीमसु	नामसु

Fig.: सीमा
(Image source: Details)

38.3.2. Nouns in -man and -van after a consonant

• Strong stem: -mān, -vān
• Weak stem:
• before consonant-initial endings: -ma, -va (from -*mn, -*vn)
• before vowel-initial endings: -man, -van

Otherwise, formation as under 3.1.

Examples:

आत्मन् n. "soul"

• strong stem: आत्मान्

• weak stem:

• before consonant: आत्म

• before vowel: आत्मन् ब्रह्मन् n.: Absolute, Veda, Brahman

• strong stem: ब्रह्मान्

• weak stem:

• before consonant: ब्रह्म

• before vowel: ब्रह्मन्

	आत्मन्	ब्रह्मन्
एकवचनम्
प्रथमा	आत्मा	ब्रह्म
द्वितीया	आत्मानम्	ब्रह्म
तृतीया	आत्मना	ब्रह्मणा
चतुर्थी	आत्मने	ब्रह्मणे
पञ्चमी	आत्मनस्	ब्रह्मणस्
षष्ठी	आत्मनस्	ब्रह्मणस्
सप्तमी	आत्मनि	ब्रह्मणि
बहुवचनम्
प्रथमा	आत्मानस्	ब्रह्माणि
द्वितीया	आत्मनस्	ब्रह्माणि
तृतीया	आत्मभिस्	ब्रह्मभिस्
चतुर्थी	आत्मभ्यस्	ब्रह्मभ्यस्
पञ्चमी	आत्मभ्यस्	ब्रह्मभ्यस्
षष्ठी	आत्मनाम्	ब्रह्मणाम्
सप्तमी	आत्मसु	ब्रह्मसु

38.3.3. Masculines and Neuters in -in, -min, -vin

These nouns have no stem gradation.

Nom.sg.m. and Nom.Akk.pl.n. are formed by analogy to the -an stems (lengthening of the -i-), as is also the stem in -i- before a consonantal ending.

The feminine is formed with the suffix -ī: e.g., बलिनी

Example:

बलिन् m.n. "strong, powerful (characterized by special बल, possessing बल)"

	पुंस्	नपुंसकम्
एकवचनम्
प्रथमा	बली	बलि
द्वितीया	बलिनम्	बलि
तृतीया
चतुर्थी
पञ्चमी
षष्ठी
सप्तमी
बहुवचनम्
प्रथमा	बलिनस्	बलीनि
द्वितीया	बलिनस्	बलीनि
तृतीया
चतुर्थी
पञ्चमी
षष्ठी
सप्तमी

38.4. Zur Nominalbildung: तद्धित-Suffix -in

(Väga olulise!) तद्धित-liitega -in moodustatakse nimisõnadest omadussõnu tähenduses:

iseloomustatud millegi poolt, omades

Algselt erines moodustamine liitega -इन् sellest, mis toimus liidetega -मन्त्/-वन्त्, selle poolest, et -इन् tähistas iseloomustamist millegi erilise kaudu, samas kui -मन्त्/-वन्त् väljendas millegi tavalise, üldise omamist või sellega iseloomustamist.

Beispiel:

हस्तिन् m.: see, keda iseloomustab eriline käsi = elevant (tema käsi ei ole ju tavaline käsi, vaid lont)

Joonis: हस्ती

(Pildi allikas: Details)

हस्तवन्त् : see, kellel on (inimlikud) käed

Joonis: हस्तवान्

(Pildi allikas: Details)

Omadussõnad, mis lõpevad -इन्, moodustavad meelsasti liitsõnu.

Beispiel:

सत्यवादिन् sõnast सत्यवाद m. "tõe rääkimine": "keegi, keda iseloomustab tõe rääkimine = see, kes räägib alati tõtt"

38.5. Syntaktisches zu नामन्

Um „jemand namens N. N.“ auszudrücken, konstruiert man:

N.N. (nimetavas käändes) नाम

Sõna-sõnalt: „nimi on/oli N.N.“. Seega on tegemist vahele paigutatud nominaallausega.

Beispiel:

आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली । "Oli kord kuningas nimega Nala, Vīrasena tugev poeg."

Muidugi saab sama väljendada ka बहुव्रीहि abil:

देवदत्तनामा पुरुषः "mees, kelle nimi on Devadatta"

मदयन्तिकानाम्नी बाला "tüdruk, kelle nimi on Madayantika"

Joonis: आसीन्महात्मा गन्धी नाम

(Pildi allikas: Details)

38.6. Syntaktisches zu आत्मन्

आत्मन् meessugu saab ainsuses kasutada enesekohase asesõnana kõigi kolme soo, arvu (ka duaal ja pluural) ja isiku kohta.

Beispiele:

आत्मन्येषा दोषं न पश्यति । "Ta ei näe endas viga"

आत्मानं स्तुवन्ति । "Nad kiidavad ennast"

Genitiiv (षष्ठी) आत्मनस् võib seega tähendada "minu/sinu/tema/... oma"

Beispiel:

आत्मनो गृहं प्रविशति । "He enters his own house."

38.7. Consonant-final stems as the first member of compounds

Tüved, mis lõpevad konsonandiga, esinevad liitsõna esimese osana (nõrgas) tüves, mille nad omandavad enne lokatiivi (सप्तमी) mitmuse lõppu -su.

Beispiel:

sig[राज]पुत्र "Königssohn"

38.8. -an-lõpulised tüved बहुव्रीहि tagumise osana

बहुव्रीहि tagumise osana saab -an-tüve kasutada kõigi kolme soo puhul. Reeglina moodustatakse aga naissugu sufiksiga -ī nõrgimast meessoo tüvest.

Beispiel:

दुर्णाम्नी "see, kelle nimi on kuri; haiguse deemon"

38.9. Wortliste

सूर्य m.: Sonne, Sonnengott Sūrya

Joonis: सूर्यः

(Pildi allikas: Details)

उदक n.: Wasser

Joonis: उदकम्

(Pildi allikas: Details)

वा 2P वाति : wehen, blasen

Fut. वास्यति
Perf. IV ववौ
Pass. वायते
Kaus. वापयति
PPP वान । वात
Inf. वातुम्

davon:

वात m.: Wind

वा + निस् 2P निर्वाति : wehen, verwehen, erlöschen

davon:

निर्वाण n.: Erlöschen, Nirvana

परिनिर्वाण n.: täielik kustumine, täielik vabanemine (Buddha või Arhanti elu lõpus)

Joonis: गौतमबुद्धस्य महापरिनिर्वाणम्

(Pildi allikas: Details)

मिह् 1P मेहति : pinkeln, pissen, ejakulieren

Fut. मेक्ष्यति
Perf. II मिमेह, मिमिहुर्
Pass. मिह्यते
Kaus. मेहयति
PPP मीढ

davon:

मेघ m.: Wolke ("Seicher")

सुत m.: Sohn

राजन् m.: kuningas (India kuningriigi kohta vt Basham, Wonder lk 82-94). Liitsõna (eriti तत्पुरुष) lõpposana enamasti: -राज m. (nagu देव)

Femininum:

राज्ञी f.: kuninganna, kuninga naine

von राज :

राज्य 3: königlich; n. Königreich, Königtum, Herrschaft

नामन् n.: Name

सीमन् f.: Grenze

आत्मन् m.: ise, oma isik, sisim olemus. Filosoofiliselt ja lunastusõpetustes: absoluutne indiviidis, millest indiviid aga teatud tingimustel teadlik ei ole (v. Stietencron)

ब्रह्मन् n.: the Absolute, the Veda (according to Thieme originally: the formulated truth; from this ब्राह्मण "formulator of truth")

ब्रह्मन् m.: the personally conceived creator god Brahmā

Fig.: ब्रह्मा
(Image source: Details)

कर्मन् n.: to कृ 8U: action, deed, work; sacred work, sacrificial act; Karma: past action that later bears its fruits (e.g. in rebirth)

कर्मविपाक m.: ripening of deeds = the good and bad consequences of actions in previous existences (to वि-पच्)

हस्तिन् m.: elephant (Elephas maximus)

मनु m.: human, man; name of the father of the human race (to मन् 4Ā)

from this:

मनुष्य m.: human being

शुच् 1P शोचति : (to blaze, to shine); to mourn, to lament

Perf II शुशोच, शुशुचुर्
Fut. शोचिष्यति
Pass. शुच्यते
Caus. शोचयति
Inf. शुचितुम्
Absol. शोचित्वा । शुचित्वा

from this:

शुचि 3: shining, pure, clear

शोक m.: mourning, grief

अशोक 3: free from grief; Ashoka tree = Saraca asoca (Roxb.) Wilde; name of the emperor Aśoka (देवानांप्रिय प्रियदर्शी) (ca. 304 – 232 BCE)

Fig.: अशोकवृक्षः
(Image source: Details)

Fig.: अशोकसाम्राज्यम्
(Image source: Details)

38.10. Exercise

A) Insert the corresponding form of the words in parentheses into the following sentences and translate them:

(सप्तमी विभक्तिः) ... धर्मं रक्षत्यभया जनाः ॥१॥ (राजन्)

आसीद्राजपुत्रो गौतमस् ... सुकृतकर्मोपपन्नो बुद्ध्या रूपामितबलः ॥२॥ (नामन्)

राज्यस्य ... (सप्तमी बहुवचने) ... अरयो राजानं योद्धुं तिष्ठन्ति ॥३॥ (सीमन्)

वैश्यानां कानि ... ॥४॥ (नामन्)

वैश्यास् ... ॥५॥ (किंनामन्)

(सप्तम्येकवचने) ... अकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्त इति भगवद्गीतायाम् ॥६॥ (कर्मन्)

किम् ... किमकर्मेति कवयो ऽप्यत्र मोहिताः ॥७॥ (कर्मन्)

ब्रह्मभूतस् ... (प्रथमैकवचने) ... न शोचति न लुभ्यति ॥८॥ (प्रसन्नात्मन्)

(षष्ठ्येकवचने) ... सुकृतस्य सुफलमाहुः ॥९॥ (कर्मन्)

महीभोगस् ... (शष्ठी बहुवचने) ... धर्मः ॥१०॥ (राजन्)

राज्ञे ... दीयेरन् ॥११॥ (बलिन् हस्तिन्)

(तृतीया विभक्तिः) ... लोका असृज्यन्त ॥१२॥ (ब्रह्मन् m.)

(तृतीया विभक्तिः) ... कृतं पापं... (तृतीया विभक्तिः) ... अकृतं पापम् ॥१३॥ (आत्मन्)

सद्भिस् ... जनेभ्यो ऽभयं दीयते ॥१४॥ (राजन्)

धर्मं न रक्षत्सु सभया जनाः ॥१५॥ (राजन्)

38.11. Word List for Translation Exercise

प्राय m.: main thing, instr. प्रायेण : mostly, usually (to प्र-इ)

विनोद m.: pastime, entertainment, pleasure

Fig.: विनोदः
(Image source: Details)

अट् 1P अटति : to wander around

Perf. I आट, आटुः
Fut. अटिष्यति
Caus. आटयति

गाध 3: shallow

तॄ 1P तरति : to cross, to save oneself from (acc.)

Perf. IIIb ततार, तेरुः
Fut. तरिष्यति । तरीष्यति
Pass. तीर्यते
Caus. टारयति
PPP तीर्ण
Inf. तरितुम् । तरीतुम्

पार n.(m.): jenseitiges Ufer, Grenze, Ziel

तीर n.: Ufer

Joonis: वाराणस्यां गङ्गातीरे

(Pildi allikas: Details)

एकैकशस् Adv.: je einzeln

गण् 10P गणयति : zählen

Perf. गणयां चकार
Fut. गणयिष्यति
Pass. गण्यते
PPP गणित
Absol. -गणय्य
Inf. गणयितुम्

Joonis: गणयां चक्रुः

(Pildi allikas: Details)

क्रुश् 1P क्रोशति : schreien, wehklagen

Perf. II चुक्रोश
Fut. क्रोक्ष्यति
Pass. क्रुश्यते
Kaus. क्रोशयति
PPP क्रुष्ट

इदानीम् Adv.: jetzt

नूनम् Adv.: jetzt; also, darum; gewiss, sicherlich

मज्ज् 6P मज्जति : sinken, tauchen

PPP ममज्ज
Fut. मङ्क्ष्यति
Kaus. मज्जयति
PPP मग्न
Absol. मङ्क्त्वा । मक्त्वा

गवेषयति Denominativ: suchen

व्याकुल 3: bestürzt, aufgeregt, verwirrt

कोलाहल m.n.: Geschrei, Lärm

विवेष्टित n.: ringi otsimine

हस् 1P हसति : lachen

Perf. Vc जहास, जहसुर्
Fut. हसिष्यति
Pass. हस्यते
Kaus. हासयति
PPP हसित

सृ 1P सरति : laufen

Perf. ससार, सस्रुर्
Fut. सरिष्यति
Pass. स्रियते
Kaus. सारयति
PPP सृत
Inf. सर्तुम्

कर्णयति Denominativ: hören (zu कर्ण m. "Ohr")

लज्जा f.: Scham

अधस् määrsõna: allapoole

38.12. Übersetzungsübung

दश मूढाः

मूढानां चेष्टितानि प्रायेण विनोदावहानि । यथा हि -- एकदा दश मूढा देशाटनाय प्रस्थिताः । किञ्चिद्दूरं गतानां तेषामुपस्थिता काचिदगाधा नदी । बाहुभ्यां तरन्तस्ते कथमपि नदीं तीर्त्वा पारं गताः ॥

आसीत्तेषां मध्ये कश्चन वृद्धः । स किं सर्वे तीरमनुप्राप्ता ईति जिज्ञासमानस्तानेकैकशो गणयामास । परं नवैव परिगणितास्तेन । ततः स आक्रोशत् । अहो वयम् दश प्रस्थिताः । इदानीं नवैव स्मः । नूनमस्माकमेको नद्यां निमग्नः । गवेषयत तमिति । ततस्तेषामेकैको ऽपि गणनां चकार । परं नवैव दृश्यन्ते । ततस्तेषां व्याकुलीभूतानां महान्कोलाहलः समजनि । तत्रैव नातिदूरे कस्यचिदृषेराश्रमो ऽवर्तत । तत्र वसन्नृषिस्तेषां विवेष्टितमवलोक्योच्चैर्जहास । तस्य हासशब्दं श्रुत्वा मूढास्तरसा समुपसृत्य हासकारणमपृच्छन् । ऋषिराह । अहो । अनात्मज्ञा यूयम् । युष्माकमेकैको ऽपि नात्मानमगणयत् । तेनायं व्यामोहः संजात इति । तदाकर्ण्य ते मूढाः सलज्जमधोमुखाः प्रययुः ॥ (संस्कृतप्रथमादर्शः)

Erklärungen:

दश Nom.Akk.pl.m.f.n. zu दशन् "zehn"

बाहुभ्याम् Instr.Dat.Abl. Dual zu बाहु m. "Arm"

सर्वे nimetav kääne mitmuses meessoost sõnast सर्व 3 "iga, kõik"

जिज्ञासमान Part.Präs.Ā.Desiderativ zu ज्ञा 9U जिज्ञासते "erkennen wollen, wissen wollen"

नव Nom.Akk.pl.m.f.n. zu नवन् "neun"

वयम् nimetav kääne mitmuses "meie"

स्मस् 1.pl.Ind.Präs.P zu अस् 2P

गवेषयत 2.pl.Imperativ P

एकैक "jeder einzeln"

समजनि 3.sg.Passiv Aorist zu जन्

तरसा Ainsuse instrumentaal sõnast तरस् n. "energia", kasutatud määrsõnana: "kiiresti, vägivaldselt"

यूयम् nimetav kääne mitmuses "teie"

युष्माकम् Gen.pl. zu यूयम्