Pamoka 38

38.1. Savaitės sprendimas

मनुस्मृति ४.३२ dėl teisingo šlapinimosi:

प्रत्यग्नि प्रतिसूर्यं च प्रतिसोमोदकद्विजम् । प्रतिगु प्रतिवातं च प्रज्ञा नश्यति मेहतः ॥

Paaiškinimai:

-अग्नि Vid. vdg. vienaskaita. N. A. prie अग्नि m.

-गु Vid. vdg. vienaskaita. N. A. prie गो m.f. "karvė"

Pav.: प्रज्ञा नश्यति मेहतः
(Nuotraukos šaltinis: Išsami informacija)

38.2. Nosinių garsų pokytis žodyje

Žodžio nosiniai garsai asimiliuojasi prie jų sekančių priebalsių, t. y. jie pakeičiami nosiniu, atitinkančiu tą priebalsį.

Po c- ir j- -n- pakeičiama -ñ-.

38.3. -n galūnių linksnavimas

38.3.1. -an galūnių daiktavardžiai bei -man ir -van galūnių daiktavardžiai po balsio

-an galūnių daiktavardžiai bei -man ir -van galūnių po balsio daiktavardžiai turi tris kamienus:

Kamienas	-an	-man	-van	Vartojimas
Stiprusis kamienas	-ān	-mān	-vān	Vdg. N., A., V. g. v. Vdg. N., A., V. dv. g. v. Vdg. N., V. dgs. g. v. Vdg. N., A. dgs. n.
Vidutinis silpnasis kamienas	-a (atsir. iš -*n)	-ma (atsir. iš -*mn)	-va (atsir. iš -*vn)	Kiti linksniai prieš priebalsinį galūnės pradžią Pasirenkama ir Vdg. L. g. v.
Silpniausiasis kamienas	-n	-mn	-vn	Kiti linksniai prieš balsinį galūnės pradžią

Galūnės yra reguliarios. Vdg. vienaskaitos N. g. be galūninio -n.

Pavyzdžiai:

राजन् m. „karalius“

• stiprioji kamieninė forma: राजान्

• vidutinė kamieninė forma: राज

• silpniausia kamieninė forma: राज्ञ् सीमन् f. „siena“

• stiprioji kamieninė forma: सीमान्

• vidutinė kamieninė forma: सीम

• silpniausia kamieninė forma: सीम्न् नामन् n. „vardas“

• stiprioji kamieninė forma: नामान्

• vidutinė kamieninė forma: नाम

• silpniausia kamieninė forma: नाम्न्

	राजन्	सीमन्	नामन्
एकवचनम्
प्रथमा	राजा	सीमा	नाम
द्वितीया	राजानम्	सीमानम्	नाम
तृतीया	राज्ञा	सीम्ना	नाम्ना
चतुर्थी	राज्ञे	सीम्ने	नाम्ने
पञ्चमी	राज्ञस्	सीम्नस्	नाम्नस्
षष्ठी	राज्ञस्	सीम्नस्	नाम्नस्
सप्तमी	राज्ञि / राजानि	सीम्नि / सीमनि	नाम्नि / नामनि
बहुवचनम्
प्रथमा	राजानस्	सीमानस्	नामानि
द्वितीया	राज्ञस्	सीम्नस्	नामानि
तृतीया	राजभिस्	सीम्नभिस्	नामभिस्
चतुर्थी	राजभ्यस्	सीम्नभ्यस्	नामभ्यस्
पञ्चमी	राजभ्यस्	सीम्नभ्यस्	नामभ्यस्
षष्ठी	राज्ञाम्	सीम्नाम्	नाम्नाम्
सप्तमी	राजसु	सीमसु	नामसु

Pav.: सीमा
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

38.3.2. Daiktavardžiai su priesaga -man arba -van po priebalsio

• Stiprioji kamieninė forma: -mān, -vān
• Silpniausia kamieninė forma:
• prieš priebalsinį galūnių pradžią: -ma, -va (iš -*mn, -*vn)
• prieš vokalinį galūnių pradžią: -man, -van

Otherwise, formation as under 3.1.

Examples:

आत्मन् n. "soul"

• strong stem: आत्मान्

• weak stem:

• before consonant: आत्म

• before vowel: आत्मन् ब्रह्मन् n.: Absolute, Veda, Brahman

• strong stem: ब्रह्मान्

• weak stem:

• before consonant: ब्रह्म

• before vowel: ब्रह्मन्

	आत्मन्	ब्रह्मन्
एकवचनम्
प्रथमा	आत्मा	ब्रह्म
द्वितीया	आत्मानम्	ब्रह्म
तृतीया	आत्मना	ब्रह्मणा
चतुर्थी	आत्मने	ब्रह्मणे
पञ्चमी	आत्मनस्	ब्रह्मणस्
षष्ठी	आत्मनस्	ब्रह्मणस्
सप्तमी	आत्मनि	ब्रह्मणि
बहुवचनम्
प्रथमा	आत्मानस्	ब्रह्माणि
द्वितीया	आत्मनस्	ब्रह्माणि
तृतीया	आत्मभिस्	ब्रह्मभिस्
चतुर्थी	आत्मभ्यस्	ब्रह्मभ्यस्
पञ्चमी	आत्मभ्यस्	ब्रह्मभ्यस्
षष्ठी	आत्मनाम्	ब्रह्मणाम्
सप्तमी	आत्मसु	ब्रह्मसु

38.3.3. Masculines and Neuters in -in, -min, -vin

These nouns have no stem gradation.

Nom.sg.m. and Nom.Akk.pl.n. are formed by analogy to the -an stems (lengthening of the -i-), as is also the stem in -i- before a consonantal ending.

The feminine is formed with the suffix -ī: e.g., बलिनी

Example:

बलिन् m.n. "strong, powerful (characterized by special बल, possessing बल)"

	पुंस्	नपुंसकम्
एकवचनम्
प्रथमा	बली	बलि
द्वितीया	बलिनम्	बलि
तृतीया
चतुर्थी
पञ्चमी
षष्ठी
सप्तमी
बहुवचनम्
प्रथमा	बलिनस्	बलीनि
द्वितीया	बलिनस्	बलीनि
तृतीया
चतुर्थी
पञ्चमी
षष्ठी
सप्तमी

38.4. Dėl daiktavardžių darymo: तद्धित-galūnė -in

Naudojant (labai svarbią!) तद्धित-galūnę -in iš daiktavardžių daromos prieveiksmio reikšmės būdvardžiai, reiškiantys:

pažymėtas turint

Iš pradžių darymas su galūne -इन् skyrėsi nuo darymo su -मन्त्/-वन्त् tuo, kad -इन् reiškė pažymėjimą kažkuo ypatingu, o -मन्त्/-वन्त् reiškė turėjimą, pažymėjimą kažkuo įprastu, bendru.

Pavyzdys:

हस्तिन् vyriškosios g.: tas, kuris pažymėtas ypatinga ranka = dramblys (jo „ranka“ nėra įprasta ranka, o kotas)

Pav.: हस्ती
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

हस्तवन्त् : tas, kuris turi (žmogiškas) rankas

Pav.: हस्तवान्
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

Būdvardžiai su -इन् dažnai sudaromi kaip jungtiniai žodžiai.

Pavyzdys:

सत्यवादिन् prie सत्यवाद vyriškosios g. „tiesos kalbėjimas“: „tas, kuris pažymėtas tiesos kalbėjimu = tas, kuris visada kalba tiesą“

38.5. Sintaksė apie नामन्

Norint išreikšti „kas nors vardu N. N.“, konstruojama:

N.N. (vardininkas) नाम

Literatūriškai: „vardas yra/buvo N.N“. Taigi tai yra įterptinis daiktavardinis sakinys.

Pavyzdys:

आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली । „Kai buvo karalius vardu Nala, stiprus Vīrasenos sūnus.“

Naturally, the same can be expressed with a बहुव्रीहि:

देवदत्तनामा पुरुषः "a man whose name is Devadatta"

मदयन्तिकानाम्नी बाला "a girl whose name is Madayantika"

Abb.: आसीन्महात्मा गन्धी नाम

(Image source: Details)

38.6. Syntaktisches zu आत्मन्

आत्मन् masculine can be used in the singular as a reflexive pronoun for all three genders, numbers (including dual and plural), and persons.

Examples:

आत्मन्येषा दोषं न पश्यति । "She sees no fault in herself"

आत्मानं स्तुवन्ति । „Jie giria save“

The genitive (षष्ठी) आत्मनस् can therefore stand for "my/your/his/... own"

Example:

आत्मनो गृहं प्रविशति । "He enters his own house."

38.7. Consonant-ending stems as the first member of compounds

Stems ending in a consonant appear as the first member of a compound in the (weak) stem they take before the ending -su of the Locative (सप्तमी) plural.

Beispiel:

sig[राज]पुत्र "Königssohn"

38.8. Stems in -an as the second member of a बहुव्रीहि

As the second member of a बहुव्रीहि, a -an stem can be used for all three genders. However, the feminine is usually formed with the suffix -ī from the weakest masculine stem.

Pavyzdys:

दुर्णाम्नी „tokia, kurios vardas blogas; ligų demonė“

38.9. Žodžių sąrašas

सूर्य m.: saulė, Saulės dievas Sūrya

Pav.: सूर्यः
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

उदक n.: vanduo

Pav.: उदकम्
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

वा 2P वाति: pučioti, pūsti

Fut. वास्यति
Perf. IV ववौ
Pass. वायते
Kaus. वापयति
PPP वान । वात
Inf. वातुम्

iš jų:

वात m.: vėjas

वा + निस् 2P निर्वाति: pučioti, išpūsti, užgesti

iš jų:

निर्वाण n.: užgesimas, nirvana

परिनिर्वाण n.: tobulas užgesimas, tobula išganymas (mirties metu budai ar arahanto)

Pav.: गौतमबुद्धस्य महापरिनिर्वाणम्
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

मिह् 1P मेहति: šlapintis, šikčioti, ejakuliuoti

Fut. मेक्ष्यति
Perf. II मिमेह, मिमिहुर्
Pass. मिह्यते
Kaus. मेहयति
PPP मीढ

iš jų:

मेघ m.: debesis („šlapiklis“)

सुत m.: sūnus

राजन् m.: karalius (apie karalystes Indijoje žr. Basham, Wonder psl. 82–94). Kaip kompozito galinė dalis (ypač तत्पुरुष) dažniausiai: -राज m. (kaip देव)

Femininum:

राज्ञी f.: karalienė, karaliaus žmona

iš राज :

राज्य 3: karališkas; n. karalystė, karalija, valdžia

नामन् n.: vardas

सीमन् f.: riba

आत्मन् m.: aš, asmenybė, vidurinis esmės bruožas. Filosofijoje ir išganymo mokymuose: absoliutas individuje, kurio individas kartais nėra sąmoningas (v. Stietencron)

ब्रह्मन् n.: the Absolute, the Veda (according to Thieme originally: the formulated truth, from which ब्राह्मण "formulator of truth")

ब्रह्मन् m.: the personally conceived creator god Brahmā

Fig.: ब्रह्मा
(Image source: Details)

कर्मन् n.: to कृ 8U: action, deed, work; sacred work, sacrificial act; Karma: past action that later brings its fruits (e.g. in rebirth)

कर्मविपाक m.: ripening of deeds = the good and bad consequences of actions in previous existences (to वि-पच्)

हस्तिन् m.: elephant (Elephas maximus)

मनु m.: human, man; name of the father of the human race (to मन् 4Ā)

from which:

मनुष्य m.: human

शुच् 1P शोचति : (to flame, to shine) ; to mourn, to lament

Perf II शुशोच, शुशुचुर्
Fut. शोचिष्यति
Pass. शुच्यते
Caus. शोचयति
Inf. शुचितुम्
Absol. शोचित्वा । शुचित्वा

from which:

शुचि 3: shining, pure, clear

शोक m.: mourning, grief

अशोक 3: free from grief; Ashoka tree = Saraca asoca (Roxb.) Wilde; name of the emperor Aśoka (देवानांप्रिय प्रियदर्शी) (ca. 304 – 232 BC)

Fig.: अशोकवृक्षः
(Image source: Details)

Fig.: अशोकसाम्राज्यम्
(Image source: Details)

38.10. Exercise

A) Insert the corresponding form of the words in parentheses into the following sentences and translate them:

(सप्तमी विभक्तिः) ... धर्मं रक्षत्यभया जनाः ॥१॥ (राजन्)

आसीद्राजपुत्रो गौतमस् ... सुकृतकर्मोपपन्नो बुद्ध्या रूपामितबलः ॥२॥ (नामन्)

राज्यस्य ... (सप्तमी बहुवचने) ... अरयो राजानं योद्धुं तिष्ठन्ति ॥३॥ (सीमन्)

वैश्यानां कानि ... ॥४॥ (नामन्)

वैश्यास् ... ॥५॥ (किंनामन्)

(सप्तम्येकवचने) ... अकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्त इति भगवद्गीतायाम् ॥६॥ (कर्मन्)

किम् ... किमकर्मेति कवयो ऽप्यत्र मोहिताः ॥७॥ (कर्मन्)

ब्रह्मभूतस् ... (प्रथमैकवचने) ... न शोचति न लुभ्यति ॥८॥ (प्रसन्नात्मन्)

(षष्ठ्येकवचने) ... सुकृतस्य सुफलमाहुः ॥९॥ (कर्मन्)

महीभोगस् ... (शष्ठी बहुवचने) ... धर्मः ॥१०॥ (राजन्)

राज्ञे ... दीयेरन् ॥११॥ (बलिन् हस्तिन्)

(तृतीया विभक्तिः) ... लोका असृज्यन्त ॥१२॥ (ब्रह्मन् m.)

(तृतीया विभक्तिः) ... कृतं पापं... (तृतीया विभक्तिः) ... अकृतं पापम् ॥१३॥ (आत्मन्)

सद्भिस् ... जनेभ्यो ऽभयं दीयते ॥१४॥ (राजन्)

धर्मं न रक्षत्सु सभया जनाः ॥१५॥ (राजन्)

38.11. Žodžių sąrašas vertimo pratimui

प्राय  m.: pagrindinė reikšmė, instr. प्रायेण : dažniausiai, įprastai (prie प्र-इ)

विनोद m.: pramoga, praleidimas laiko, malonumas

Pav.: विनोदः
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

अट् 1P अटति : klajoti

Perf. I आट, आटुः
Fut. अटिष्यति
Kaus. आटयति

गाध 3: seklus

तॄ 1P तरति : kirsti, išsigelbėti nuo (Akk.)

Perf. IIIb ततार, तेरुः
Fut. तरिष्यति । तरीष्यति
Pass. तीर्यते
Kaus. टारयति
PPP तीर्ण
Inf. तरितुम् । तरीतुम्

पार n.(m.): beyond shore, boundary, goal

तीर n.: shore

Fig.: वाराणस्यां गङ्गातीरे
(Image source: Details)

एकैकशस् Adv.: each individually

गण् 10P गणयति : to count

Perf. गणयां चकार
Fut. गणयिष्यति
Pass. गण्यते
PPP गणित
Absol. -गणय्य
Inf. गणयितुम्

Fig.: गणयां चक्रुः
(Image source: Details)

क्रुश् 1P क्रोशति : to cry out, lament

Perf. II चुक्रोश
Fut. क्रोक्ष्यति
Pass. क्रुश्यते
Kaus. क्रोशयति
PPP क्रुष्ट

इदानीम् Adv.: now

नूनम् Adv.: now; thus, therefore; certainly

मज्ज् 6P मज्जति : to sink, dive

PPP ममज्ज
Fut. मङ्क्ष्यति
Kaus. मज्जयति
PPP मग्न
Absol. मङ्क्त्वा । मक्त्वा

गवेषयति Denominative: to seek

व्याकुल 3: dismayed, agitated, confused

कोलाहल m.n.: shouting, noise

विवेष्टित n.: the round-about seeking

हस् 1P हसति : to laugh

Perf. Vc जहास, जहसुर्
Fut. हसिष्यति
Pass. हस्यते
Kaus. हासयति
PPP हसित

सृ 1P सरति : to run

Perf. ससार, सस्रुर्
Fut. सरिष्यति
Pass. स्रियते
Kaus. सारयति
PPP सृत
Inf. सर्तुम्

कर्णयति Denominative: to hear (to कर्ण m. "ear")

लज्जा f.: shame

अधस् Adv.: downwards

38.12. Translation Exercise

sig[दश] मूढाः मूढानां चेष्टितानि प्रायेण विनोदावहानि । यथा हि -- एकदा दश मूढा देशाटनाय प्रस्थिताः । किञ्चिद्दूरं गतानां तेषामुपस्थिता काचिदगाधा नदी । बाहुभ्यां तरन्तस्ते कथमपि नदीं तीर्त्वा पारं गताः ॥

आसीत्तेषां मध्ये कश्चन वृद्धः । स किं सर्वे तीरमनुप्राप्ता ईति जिज्ञासमानस्तानेकैकशो गणयामास । परं नवैव परिगणितास्तेन । ततः स आक्रोशत् । अहो वयम् दश प्रस्थिताः । इदानीं नवैव स्मः । नूनमस्माकमेको नद्यां निमग्नः । गवेषयत तमिति । ततस्तेषामेकैको ऽपि गणनां चकार । परं नवैव दृश्यन्ते । ततस्तेषां व्याकुलीभूतानां महान्कोलाहलः समजनि । तत्रैव नातिदूरे कस्यचिदृषेराश्रमो ऽवर्तत । तत्र वसन्नृषिस्तेषां विवेष्टितमवलोक्योच्चैर्जहास । तस्य हासशब्दं श्रुत्वा मूढास्तरसा समुपसृत्य हासकारणमपृच्छन् । ऋषिराह । अहो । अनात्मज्ञा यूयम् । युष्माकमेकैको ऽपि नात्मानमगणयत् । तेनायं व्यामोहः संजात इति । तदाकर्ण्य ते मूढाः सलज्जमधोमुखाः प्रययुः ॥ (संस्कृतप्रथमादर्शः)

Explanations:

दश Nom.Akk.pl.m.f.n. to दशन् "ten"

बाहुभ्याम् Instr.Dat.Abl. Dual to बाहु m. "arm"

सर्वे Nom.pl.m. to सर्व 3 "each, all"

जिज्ञासमान Part.Pres.Ā.Desiderative to ज्ञा 9U जिज्ञासते "to want to know, wish to know"

नव Nom.Akk.pl.m.f.n. to नवन् "nine"

वयम् Nom.pl. "we"

स्मस् 1.pl.Ind.Pres.P to अस् 2P

गवेषयत 2.pl.Imperative P

एकैक "each individually"

समजनि 3.sg.Passive Aorist to जन् तरसा Instr. sg. to तरस् n. "energy", used adverbially: "quickly, with force"

यूयम् Nom.pl. "you"

युष्माकम् Gen.pl. to यूयम्