57. lecke

57.1. Aorista 4: s-aorista

Az s-aoristát a legtöbb अनिट् gyökhöz képezzük, kivéve ha kizárólag más aoristaalakjuk van. A fakultatív अनिट् gyökök általában választhatják ezt vagy az iṣ-aoristát. A अनिट् gyökök, amelyek a परस्मैपद-t képezik az 1., 2. vagy 6. aoristaalak után, szintén képezik a आत्मनेपद-t az s-aorista alapján.

Alkotás: Augment + Tő + s + athematikus másodlagos végződés

Végződések táblázata tőalkotó képzővel

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. तृतीयः	-sam	-sma	-si	-smahi
2. द्वितीयः	-sīs	-sta	-sthās	-dhvam
3. प्रथमः	-sīt	-sur	-sta	-sata

Az általános hangtörvény kerül alkalmazásra, miszerint egy sziszegő mássalhangzó két záró mássalhangzó között kiesik (ld. उद् + स्थित » उत्थित), azaz a szóképző képző -s- kiesik azoknak a végződéseinek előtti helyzetben, amelyek -t- vagy -th- betűvel kezdődnek (nem azonban nazálisok vagy r- után).

Példák:

3.sg.Ā a-kṣip + s + ta » ⟪अ⟪क्षिप्त
2.sg.Ā a-kṣip + s + thās » ⟪अ⟪क्षिप्था⟪स्

Ilyen formák tartozhatnak a gyökaoristához is, és valószínűleg részben oda is tartoznak.
Az indiai grammatikusok olyan formákat, mint ⟪अकृत (3.sg.Ā), a s-aoristához soroltak, amelyek egyértelműen a gyökaoristához tartoznak. E célból az indiai grammatikusok a következő ad-hoc hangszabályt találták ki az s-aoristára:

"Rövid magánhangzó után a -st- vagy -sth- kezdettel rendelkező "ragok" elveszítik a -s- hangot."

Egyéb esetben figyelembe kell venni a szóvégi mássalhangzók s-vel való kapcsolódására vonatkozó hangzási szabályokat.

A -dhvam-ra vonatkozóan:

A -dhvam -dh- hangja minden nem a/ā magánhangzó, valamint -r után -ḍh- hangra változik.

pl. चि 5U: 2.pl.Ā अचेढ्वम्

Tőalak:

• परस्मैपद : Nyújtott fok
• आत्मनेपद :
• i/ī/u/ū végződésű tők: Emelt fok
• a -ṝ végződést -īr vagy -ūr helyettesíti
• ablaut-képes ā/e/o végződésű tők: Mély fok
• egyéb tőmagánhangzók: változatlan (azaz általában mély fokú)

Példák:

	3.sg.P
चि 5U	अचैषीत्
श्रु 5P	अश्रौषीत्
कृ 8U	अकार्षीत्
भज् 1U	अभाक्षीत्
भञ्ज् 7P	अभाङ्क्षीत्
भुज् 7U	अभौक्षीत्
	3.sg.Ā
---	---
चि 5U	अचेष्ट
नी 1U	अनेष्ट
सू 2/4	असोष्ट
	sg.Ā
दा 3U	अदिषि अदिथास् अदित
	1.sg.Ā
कृ 8U	अकृषि
पच् 1U	अपक्षि

A दृश् és a सृज् esetében a ⟪परस्मैपद⟥ nyújtott fok emelkedő diphtongon -rā-:

दृश् 3.sg.P अद्राक्षीत्

Az aoristus más tőknél is így képezhető, ha -ṛ- hangzik az utolsó előtti szótagban:

कृष् 1P/6U 3.sg.P अकार्क्षीत् / अक्राक्षीत्

Paradigmák:

नी 1U "vezet"
Paradigmák:

नी 1U "vezet"

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. तृतीयः	अनैषम्	अनैष्म	अनेषि	अनेष्महि
2. द्वितीयः	अनैषीस्	अनैष्ट	अनेष्ठास्	अनेढ्वम्
3. प्रथमः	अनैषीत्	अनैषुर्	नेष्ट	अनेषत

Ábra: भीमराव रामजी आंबेडकर (१८९१ १९५६) । सो ऽनैषीद्दलितान् ॥
(Képmeghatározás: Részletek)

कृ 8U "cselekszik"

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. तृतीयः	अकार्षम्	अकार्ष्म	अकृषि	अकृष्महि
2. द्वितीयः	अकार्षीस्	अकार्ष्ट	अकृथास्	अकृढ्वम्
3. प्रथमः	अकार्षीत्	अकार्षुर्	अकृत	अकृषत

तुद् 6U "verletni"

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. तृतीयः	अतौत्सम्	अतौत्स्म	अतुत्सि	अतुत्स्महि
2. द्वितीयः	अतौत्सीस्	अतौत्त aus: a-taut + s + ta	अतुत्थास्	अतुद्ध्वम्
3. प्रथमः	अतौत्सीत्	अतौत्सुर्	अतुत्त	अतुत्सत

Szabálytalan alakok:

1. A magánhangzós gyökök (गम्, मन्, रम्) képezik a s-aoristust magas fokú gyökváltozattal:
अगंसि । अमंसि । अरंस्त
Mellette a következő gyöknek (गम्) léteznek a szabályos, alacsony fokú gyökváltozatú alakok:
अगसि (« *a-gm-si) । अगथास् । अगत (az aktusban a ⟨गम्⟩ tőhangzóval ellátott aoristust használja)

2. A ⟨पद्⟩ 4Ā rendes (pl. ⟨अपत्सि⟩), de a 3.sg.Ā-ban a passzív tő-aoristus alakját veszi fel:
   ⟨अपादि⟩ "ő ment"

3. A ⟨बुध्⟩ Ā a 3.sg.Ā-ban választható módon felveheti a passzív tő-aoristus alakját:
   ⟨अबोधि⟩ / ⟨अबुद्ध⟩ "ő felismerte"

57.2. Gyakorlat

A) Fordítsa le és határozza meg segédeszközök nélkül a következő alakokat, majd képezze hozzájuk a megfelelő aoristusformákat. A kausatívok kivételével és azoknak a gyököknek az esetében, amelyek s-aoristust képeznek, zárójelben meg van adva a megfelelő aoristus osztálya:

1. पेचिथ
2. अवक् (३)
3. सोष्यसि
4. छिन्दे
5. कुरुषे
6. आधत्ते
7. पद्यते
8. जिगाय
9. जिघ्रामः (१,६)
10. शासति (२)
11. स्तुवे
12. दिग्धे
13. प्लवध्वे
14. तस्थिथ (१)
15. बिभ्यति
16. ततर्प
17. जुहुथ
18. ऊषुः
19. ससर्जिथ
20. लिल्यिरे
21. अत्याजयम्
22. सिध्यथ (२)
23. निन्य
24. कर्षन्ति
25. अप्रच्छयन्

B) Fordítsa le és határozza meg a következő alakokat:

1. चेलुः
2. जन्तुः
3. अश्वसीत्
4. ज्येष्ठायाः
5. संयक्
6. असे
7. असि
8. अचैष्ट
9. अचेष्ट
10. अभग्नम्
11. भस्म
12. हवींषि
13. अद्राक्षीः
14. शनैः
15. अपन्थाः
16. शत्रुह
17. उदासीने
18. कनीयान्
19. कन्याम्
20. आरम्
21. रिपू
22. अदात्
23. आदत्
24. अवोढ
25. अवोचम्
26. दिक्
27. शुनोः
28. यते
29. येते
30. याते
31. चतस्रः
32. परंपरायै
33. विमलाभ्याम्
34. ते
35. रजसि
36. रजसी
37. विक्रेढ्वम्
38. युष्मत्
39. अघम्
40. अभुक्थाः
41. उत्थानाय
42. अलुम्पत
43. अलुपत
44. अलुप्त
45. अलुप्तम्
46. वसिष्ठे
47. वर्षिष्ठे
48. अक्षैष्म
49. अहृत
50. कामधुग्भिः
51. अमुत्र
52. पत्युः
53. क्षेपीयन्
54. आदि्षि
55. पाणी
56. अस्प्राक्षम्