44. lecke

44.1. A második személy ragozott alakjainak képzése (मध्यमः) hangzó végű toldalékkal rendelkező athémás törzseknél

A 3. sz. Ā. múltidő alakja formailag megegyezik a 2. sz. Pl. múltidővel!!!

44.1.1. Ötödik jelen idő osztály (स्वादि)

सु 5U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Jelen idő लट्	सुनोषि Cerebralisation!	सुनुथ	सुनुषे Cerebralisation!	सुनुध्वे
Múlt idő (imperfektum) लङ्	असुनोस्	असुनुत	असुनुथास्	सुनुध्वम्
Kívánó mód (optativus) विधिलिङ्	सुनुयास्	सुनुयात	सुन्वीथास्	सुन्वीध्वम्

44.1.2. Nyolcadik jelen idő osztály (तनादि)

तन् 8U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Jelen idő लट्	तनोषि	तनुथ	तनुषे	तनुध्वे
Múlt idő (imperfektum) लङ्	अतनोस्	अतनुत	अतनुथास्	अतनुध्वम्
Kívánó mód (optativus) विधिलिङ्	तनुयास्	तनुयात	तन्वीथास्	तन्वीध्वम्

कृ 8U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Jelen idő लट्	करोषि	कुरुथ	कुरुषे	कुरुध्वे
Múlt idő (imperfektum) लङ्	अकरोस्	अकुरुत	अकुरुथास्	अकुरुध्वम्
Kívánó mód (optativus) विधिलिङ्	कुर्यास्	कुर्यात	कुर्वीथास्	कुर्वीध्वम्

44.1.3. Kilencedik jelen időosztály (क्र्यादि)

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Jelen idő लट्	क्रीणासि	क्रीणीथ	क्रीणीषे Cerebralisation!	क्रीणीध्वे
Múlt idő (imperfektum) लङ्	अक्रीणास्	अक्रीणीत	अक्रीणीथास्	अक्रीणीध्वम्
Kívánó mód (optativus) विधिलिङ्	क्रीणीयास्	क्रीणीयात	क्रीणीथास् krī + n + ī-thās	क्रीणीध्वम् krī + n + ī-dhvam

44.2. A szandhihoz

Mássalhangzóra végződő jelen időtörzsek esetén figyelembe kell venni a már tárgyalt szandhitörvényeket.

Ezenkívül az alábbi szandhitörvények is érvényesülnek.

(Részletes összefoglalás az ide tartozó összes hangváltozásról Kielhorn, Grammatik S. 76f.)

44.2.1. A dh- szókapcsolatokról

1. A aspirált mássalhangzó az aspirált mássalhangzó előtt a megfelelő nem spiránsal hanggal helyettesítendő:
   pl. रुध् 7U: रुन्ध् + ध्वे » रुन्द्ध्वे (runddhve)
2. -h + dh- » -gdh-
   pl. दुह् 2U: दुह् + ध्वे » धुग्ध्वे (dhugdhve)
3. -ṣ + dh- » -ḍḍh- (Ez a szabály csak a ragozásra vonatkozik!)
   pl. द्विष् 2U: द्विष् + ध्वे » द्विड्ढ्वे (dviḍḍhve)
4. -s + dh- » -dh- (Az -s kiesése)
   pl. आस् 2Ā: आस् + ध्वे » आध्वे (ādhve)

44.2.2. A s- szókapcsolatokról

1. -s + s- » -ts- vagy (nem választási lehetőség!) -ss- (így a 2. jelen időosztályban)
   Példák:
   • वस् 1P: Jövő idő: वस् + स्य + ति » वत्स्यति (vatsyati)
   • वस् 2Ā: वस् + से » वस्से (vasse)
2. -ṣ + s- » -kṣ-
   pl. द्विष् 2U: द्वेष् + सि » द्वेक्षि (dvekṣi)

44.3. A második személy ragozott formáinak képzése (मध्यमः) athematikus tövek esetén, amelyeknek nincs magánhangzóra végződő képzője

44.3.1. Második jelen idejű osztály (अदादि)

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Jelen idő लट्	द्वेक्षि	द्विष्ठ	द्विक्षे	द्विड्ढ्वे
Múlt idő (imperfektum) लङ्	अद्वेट् a-dveṣ + s	अद्विष्ट	अद्विष्ठास्	द्विड्ढ्वम्
Kívánó mód (optativus) विधिलिङ्	द्विष्यास्	द्विष्यात	द्विषीथास्	द्विषीध्वम्

आस् 2Ā

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Jelen idő लट्	आस्से	आध्वे
Múlt idő (imperfektum) लङ्	आस्थास्	आध्वम्
Kívánó mód (optativus) विधिलिङ्	आसीथास्	आसीध्वम्

दुह् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Jelen idő लट्	धोक्षि	दुग्ध	धुक्षे	धुग्ध्वे
Múlt idő (imperfektum) लङ्	अधोक् aus: adhokṣ	अदुग्ध	अदुग्धास्	अधुग्ध्वम्
Kívánó mód (optativus) विधिलिङ्	दुह्यास्	दुह्यात	दुहीथास्	दुहीध्वम्

इ 2P

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Jelen idő लट्	एषि	इथ	इषे	इध्वे
Múlt idő (imperfektum) लङ्	ऐस् a + e + s	ऐत a + i + ta
Kívánó mód (optativus) विधिलिङ्	इयास्	इयात	इयीथास् iy-ī-thās	इयीध्वम्

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Jelen idő लट्	हंसि han + si	हथ aus: *hn + ta
Múlt idő (imperfektum) लङ्	अहन् aus: a-han + s	अहत aus: a-*hn + ta
Kívánó mód (optativus) विधिलिङ्	हन्यास्	हन्यात

स्तु 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Jelen idő लट्	स्तौषि स्तवीषि	स्तुथ स्तुवीथ	स्तुषे स्तुवीषे	स्तुध्वे स्तुवीध्वे
Múlt idő (imperfektum) लङ्	अस्तौस् अस्तवीस्	स्तुत अस्तुवीत	अस्तुथास् अस्तुवीथास्	स्तुध्वम् अस्तुवीध्वम्
Kívánó mód (optativus) विधिलिङ्	स्तुयास् स्तुवीयास्	स्तुयात स्तुवीयात	स्तुवीथास् stu + ī-thās	स्तुवीध्वम्

अस् 2P (különösen megjegyzendő!)

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Jelen idő लट्	असि	स्थ
Múlt idő (imperfektum) लङ्	आसीस्	आस्त
Kívánó mód (optativus) विधिलिङ्	स्यास्	स्यात

तत्त्वमसि

शास् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Jelen idő लट्	शास्सि	शिष्ठ
Múlt idő (imperfektum) लङ्	अशास्	अशिष्ट
Kívánó mód (optativus) विधिलिङ्	शिष्यास्	शिष्यात

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Jelen idő लट्	अत्सि	अत्थ
Múlt idő (imperfektum) लङ्	2.sg. आदस् 3.sg. आदत्	अत्त
Kívánó mód (optativus) विधिलिङ्	अद्यास्	द्यात

44.4. A vocativus (आमन्त्रितम्)

A helyi grammatikusok a vocativust (आमन्त्रितम्) nem tekintik önálló esetszónak, csupán a nominativus (प्रथमा) módosításának.

A vocativus a megszólítás, az elhívás szolgálatában áll, és kívül esik a mondat többi részével való összefüggésen, így eltér a többi esetszónál, amelyek egy ige vagy más névszó közötti kapcsolatot fejeznek ki.

A vocativust általában a mondat elejére helyezzük:

बाल किं वदसि = "Gyermek, mit mit?"

Kerüljük a vocativ fordítását "Ó ..."-vel. Németül folyamatosan használunk vocatívokat, amikor például azt mondjuk: "Drágám, mit főzünk ma?". Senki sem mondaná ezt az értelemben: "Ó drágám, mit főzünk ma?"

Ábr.: A "Ó" helyes használata németül: "Ó ember!"
(Képmegjelenítés forrása: Részletek)

A vocativ többes és kettős számú alakjai megegyeznek a nominatívum (प्रथमा) többes és kettős számú alakjaival.

A vocativ egyes számú alakjai a 45. lecke-ben szerepelnek.

44.5. Szószedet

प्रति Előtag: vissza, ellen, szemben - felé

pl.

हन् + प्रति 2P प्रतिहन्ति : visszaver, visszautasít

वद् + प्रति 1P प्रतिवदति : visszamond = válaszol

ख्या + प्रति + आ 2P प्रत्याख्याति : visszautasít, megvet

या 2P याति : megy, utazik

Perf. IV ययौ
Fut. यास्यति
Pass. यायते
Kaus. यापयति
PPP यात
Inf. यातुम्

ebből:

यान n.: menni, út, jármű

Ábr.: रेल्यानम्
(Képmegjelölés: Részletek)

शी 2Ā शेते : feküdni. Ez a gyökér minden jelen időstámi forma esetén magas fokot mutat: 1.sg.Ind.Präs.Ā शेये (śe + e). Különösen figyelmet érdemelnek a következő alakok: 3.pl.Ind.Präs.Ā शेरते, 3.pl.Imperf.Ā अशेरत

Perf. IIIa शिश्ये (śi-śī + e)
Fut. शयिष्यते
Kaus. शापयति
PPP शयित
Inf. शयितुम्

ebből:

शयन n.: fekhely, ágy

Ábr.: योगी शयने शेते
(Képmegjelenítés: Részletek)

नन्द् 1P नन्दति : örül (तृतीयया)

Perf. I ननन्द
Fut. नन्दिष्यति
Pass.: नन्द्यते
Kaus. नन्दयति
PPP नन्दित
Inf. नन्दितुम्
Absol. -नन्द्य
Gerundiv नन्द्य

ebből:

नन्दिन् 3: (különleges) örömmel jelölt, vidám; m. a वहन (egy bika) शिव nevű lovának a neve

Kép: नन्दी
(Képmegjelölés: Részletek)

नन्द् + अभि 1P (1Ā)  अभिनन्दति: örömét leli (द्वितीयया), valakit örömmel üdvözöl, szeretettel fogad

यम् 1P यच्छति: tart, visel; adományoz, biztosít; összetart, megfékez, megszelídít, leküzd

Perf. Vb ययाम, येमुर्
Fut. यंस्यति
Pass. यम्यते
Kaus. यामयति de: नियमयति
PPP यत
Inf. यन्तुम्
Absol. -यम्य

यम् + आ 1U आयच्छति: nyújt, kinyújt

PPP आयत 3: hosszúkásan kinyújtott

Kép: आयतो मरुः
(Képmegjelölés: Részletek)

यम् + प्र 1P प्रयच्छति: adományoz, felajánl, átad

यम् + सम् 1P संयच्छति : összeköt, megköt, megszelídít

यत् 1Ā यतते : vágyik (सप्तमी, चतुर्थी, द्वितीया)

Perf. Vb येते
Fut. यतिष्यते
Pass. यत्यते
Kaus. यातयति
PPP यत्त
Inf. यतितुम्

ebből:

यत्न m.: erőfeszítés, igyekezet

Ábr.: यत्नेन
(Képmegjelenítés: Részletek)

रभ् 1Ā रभते (mellékforma a लभ् mellett): megfog

Perf. ige रेभे
Fut. रप्स्यते
Pass. रभ्यते
Kaus. रम्भयति
PPP रब्ध
Inf. रब्धुम्
Absol. -रभ्य

रभ् + आ 1Ā आरभते : megérint, kezd, vállalkozik

प्रव्रज्या f. (a प्र-व्रज् szóból): a hazából a háztalanságba való távozás; az a ceremónia, amelynek során valaki buddhista novíciussá válik (páli: पब्बजा)

Ábr.: प्रव्रअज्या / पब्बजा
(Képmegjelenítés: Részletek)

44.6. Gyakorlás

A) Határozza meg és fordítsa le a következő alakokat:

1. आदेः
2. आदः
3. अपुनाः
4. पुनः
5. आसीः
6. आसि
7. तन्वीथाः
8. अध्यैथाः
9. वित्थ
10. वीतम्
11. आध्वम्
12. पाथ
13. कथम्
14. स्वपिषि
15. अश्नीयात
16. आश्नाः
17. आश्नुवत
18. यन्ति
19. याथ
20. यथा
21. इयात
22. शिष्ठ
23. शिष्टः
24. आध्वे
25. अवक्
26. स्थ
27. तस्थौ
28. बध्नीथ
29. अशिष्ट
30. धुक्षे
31. धोक्ष्ये
32. वध्वे
33. अहन्
34. आख्येयम्
35. वदेयम्
36. यामः
37. येमिम
38. शेरते
39. द्विषीथाः
40. कुरुथ
41. आप्नुत
42. विक्रीणीध्वम्
43. सुन्मः
44. रोदिषि
45. अस्तवीः
46. अशृणुत
47. ब्रुवीध्वम्
48. द्विड्ढ्वे
49. शेकुः
50. चिनुथ
51. हथ
52. हतः

Ábr.: कस्माद्रोदिषि
(Képmegjelenítés: Részletek)

B) Fordítsa le:

अक्रोधेन जयेत्क्रोधमसाधुं सधुना जयेज्जयेत्सत्येन चानृतम् ॥१॥

पुत्राः किं पितृभ्यः पिण्डान्प्रायच्छत ॥२॥

कानि शास्त्राणि काश्यामध्यैथाः ॥३॥

बुद्धपुत्राश्चेन्महाशयनेषु शयीरन्प्रव्रज्यायां कृतं व्रतं न चरेयुः ॥४॥

अप्यार्ययुद्धाख्यानमाख्यास्यन्तं गुरुमभ्यनन्दः ॥५॥

द्वेष्यमपि न द्विष्यात लोभनीयं च न लुभ्येतैवं च प्रसन्ना भविष्यथ ॥६॥

न योत्स्य इत्यर्जुन उवाच ॥७॥

अशोच्यानशोचः प्रज्ञावादांश्च प्रवक्तुमैच्छः ।
मृताञ्जीवतश्च बुद्धिमन्तो न शोचन्ति ॥८॥

44.7. Ismétlőgyakorlat a ragozástanhoz

Határozza meg az alábbi alakokat:

1. वदिता
2. उदिता
3. धातुः
4. दधुः
5. अदधुः
6. दध्युः
7. रक्षामि
8. रक्षाणि
9. रक्षीणि
10. रक्षिणी
11. राजनि
12. आसि
13. इज्ये
14. अयुध्ये
15. अयोध्ये
16. अयोधये
17. शोचनीयायाम्
18. वर्त्स्यति
19. आसन्
20. असन्
21. बिभ्यति
22. कुत्र
23. चेरिम
24. योक्ष्ये
25. योज्ये
26. युज्ये
27. चिक्ये
28. अजायामहि
29. स्मर्येय
30. स्मर्याय
31. कया
32. क्रेया
33. आत्मने
34. अदानम्
35. आददानम्
36. सेदिम
37. क्व
38. पिपूर्मः
39. कैः
40. कृत्येन