51. lecke

51.1. उपपद-összetétek

A उपपद-összetétek (उपपद n. "kísérő szó") olyan तत्पुरुष, amelyeknek a hátsó tagja egy névszói igeképzővel képezett főnév, amely kizárólag összetétek hátsó tagjaként fordul elő, önálló szóként azonban nem. A उपपद a következő कृत् képzőkkel

• -Ø
• -a
• -t

képzett. Azok az agensi főnevek, azaz egy olyan agenset jelölnek (कर्तृ), aki elvégzi az alapvető gyökér által jelölt cselekvést.

Ilyen összetételeket a bennszülött kommentátorok nem főnévi kombinációkkal, hanem igeképzetekkel oldják fel:

Példák:

सुखकरः = सुखं करोतीति सुखकरः

कुलघ्नः = कुलम्हन्तीति कुलघ्नः

Példák:

a) कृत्-képző -Ø

-नी 3 "vezető" pl. सेनानी m. "hadvezér" (सेना f. "sereg")

-भुज् 3 "élvező, evő" pl. भूमिभुज् m. "király" (भूमि f. "föld")

-विद् 3 „tudó“ pl. धर्मविद्  3 „a dharmát ismerve“

Ábr.: भूमिभुज्
ज्ञानेन्द्र वीर बिक्रम शाह, नेपालस्यान्तिमो राजा (2001 - 2008)
(Képmeghatározás: Részletek)

b) कृत्-képző -t

-कृत् 3 „cselekvő“ pl.

कुलक्षयकृत् 3 „a család pusztulását okozva“

पापकृत् 3 „rosszat cselekvő, gonosztevő“

-जित् 3 „megverő“, pl.

शत्रुजित् 3 „a ellenségeket legyőzve“

पुरुजित् 3 „sokakat legyőzve“ (पुरु 3 „sok, bőséges“)

-भृत् 3 „hordozó“ pl. भूमिभृत् m. „király“

Ábr.: पापकृत्
भरतपुर, राजस्थान
(Képmegjelenítés: Részletek)

c) कृत्-képző -a

-ग 3 „haladó (ben, felé)“ (valószínűleg a gā gyöktől, mély fok: g + a) pl. खग 3 „repülő“ m. „madár, vándorló bolygó“ (ख n. „lyuk, 'légtér'“)

-घ्न 3 „megölő“ pl. कुलघ 3 „család(ok) megölő“

-ज 3 (jña » jā » mély hangzású j + a) "leszármazott, született" pl. आत्मज "fiú"

-ज्ञ 3 "tudós" (jñ-a) pl. सर्वज्ञ 3 "mindentudó"

-द 3 "adományozó" (d-a) pl. वारिद m. "felhő" (वारि n. "víz")

-प 3 "ivó" (p-a) pl. द्विप m. "elefánt (kétszer ivó)"

-प 3 „védő“ (p-a) pl. भूप „a földet védő = király“

-स्थ 3 „valamiben álló, valamiben lévő“ (sth-a) pl. गृहस्थ m. „háztartó, házigazda“

-कर 3 „valamit okozó, cselekvő“ pl. सुखकर 3 „boldogságot okozó“

-स्मर 3 „emlékező“ pl. जातिस्मर 3 „korábbi születésekre emlékező“

Kép: द्विपो द्विर्पिबति : हस्तेन च मुखेन च
नेपाल
(Képmegjelenítés: Részletek)

51.2. A egyszerű mássalhangzóra (nasál, fémmagánhangzó vagy -s kivételével) végződő tövek ragozása

Azok a tövek, amelyek egyszerű mássalhangzóra végződnek (kivéve nazális, félmagánhangzó és -s), nem mutatnak tőváltást. A ragozás teljesen szabályos, a reguláris esetvégződések hozzáadásával történik.

Egyetlen kivétel: a név-, accusativus- és vocativus-pluralis középnemben a tővégi mássalhangzó elé nazális betétmagánhangzó kerül.

51.2.1. Nem palatális zárhangra végződő tövek

Az általános hangváltozási törvények érvényesek, azaz:

• a szóvégi alak a megfelelő hangtalan nem aspirált mássalhangzó
• a lokativus pluralis -su végződése előtt a szóvégi mássalhangzó először a megfelelő hangtalan nem aspirált mássalhangzóra változik, majd bekövetkeznek a megfelelő hangváltozások
• hangzó mássalhangzó előtt a szóvégi alak a megfelelő hangzó nem aspirált mássalhangzóra változik.

Példák:

शत्रुजित् 3 "Ellenségeket legyőzve"

Nemek:

Egyes szám:

Név./Szóv. शत्रुजित् (śatrujit + s)
Tárgy. शत्रुजितम्

Többes szám:

Név./Tárgy./Szóv. शत्रुजितस्
Eszköz. शत्रुजिद्भिस्
Helyes. शत्रुजित्सु

Középnem

Esetes Nominatív-Akkuzatív-megszólító eset (vocativus) शत्रुजित्
Többes szám Nominatív-Akkuzatív-megszólító eset (vocativus) jel[शत्रुजिन्ति]

सुयुध् 3 „jó harcos“

Esetes Nominatív-megszólító eset (vocativus) m.f.n. सुयुत्
stb.

Teljes paradigmák Kielhorn, Grammatik 16. oldaltól

51.2.2. Palatális zárzó mássalhangzóra (c, ch, j), ś, ṣ végződő tövek

Vokális kezdővégződés esetén a töv végződése változatlan marad.

A többi végződés előtt érvényes:

• a szó végi -c és -j helyett k kerül, majd a tővel úgy bánnak, mintha -k-ra végződne
• néhány szóban (listát lásd Kielhorn, Grammatik S. 18) a szó végi -j helyett -ṭ kerül
• a szó végi -ch helyett -ṭ kerül
• a szó végi -ś és -ṣ helyett – néhány kivétellel – -ṭ kerül. A kivételes esetekben a -ś és -ṣ helyett -k kerül

azt jelenti, hogy

• -c » -k
• -ch » -ṭ
• -j » -k vagy -ṭ
• -ś » -ṭ vagy -k
• -ṣ » -ṭ vagy -k

Példák:

सत्यवाच् 3 „az igazságot beszélve“ (बहुव्रीहि)

Nemek:

Egyes szám:

Név/Vok. सत्यवाक्
Tárgyeset. सत्यवाचम्
Eszközös. सत्यवाचा

Többes szám:

Utas. सत्यवाग्भिस्
Helyes. सत्यवाक्षु

semlegesnem

Esetegyes szám Név-Objektív Kiáltó सत्यवाक्
Többes szám Név-Objektív Kiáltó सत्यवाञ्चि

शेषभुज् 3 „Főzőmárkát evő”

hímnem, nőnem:

Egyes szám:

alanyeset (nominativus), megszólító eset (vocativus) शेषभुक्
tárgyeset (accusativus) शेषभुजम्

többes szám:

eszközhatározó eset (instrumentalis) शेषभुग्भिस्
lokativus शेषभुक्षु

semlegesnem

egyes szám alanyeset (nominativus), tárgyeset (accusativus), megszólító eset (vocativus) शेषभुक्
többes szám alanyeset (nominativus), tárgyeset (accusativus), megszólító eset (vocativus) शेषभुञ्जि

परिव्राज् m. "vándorló szerzetes"

hímnem, nőnem:

Eset:

alanyeset (nominativus)/megszólító eset (vocativus) परिव्राट्
Akkusatív परिव्राजम्

Többes szám:

eszközhatározó eset (instrumentalis) परिव्राड्भिस्
lokativus परिव्राट्सु

Ábra: परिव्राट्
पुष्कर
(Képmegjelölés: Részletek)

51.2.3. -h végződésű törzsek

Vokális hangzású végződés előtt a -h változatlan marad.

A többi végződés előtt

• általában a -h helyett -ḍh szerepel
• ha az alapul szolgáló tő d-vel végződik, a -h helyett -gh szerepel. Ugyanez áll fenn néhány más szó esetében is, választás szerint vagy kötelezően (Kielhorn: Grammatik §80,2)
• (a tőnév végén a -h helyett -dh szerepel)

Ezeket a helyettesítéseket követően a tő tovább kezelendő, mintha -ḍh-val, -gh-val vagy -dh-val végződne.

Lásd a táblázatokat Kielhorn: Grammatik, 20. o.

Példák:

गुह् 3 "elfedező"

Egyszám:

alanyeset (nominativus)/megszólító eset (vocativus) घुट् (Grassmann-féle légzésdisszimilációs törvény: गुढ् + s)
Akkuzatív गुहम्

Többes szám:

eszközhatározó eset (instrumentalis) घुड्भिस्
lokativus घुट्सु

द्रुह् "károsító, gyűlölő" (választható -ḍh/-gh)

Esetek:

alanyeset (nominativus)/megszólító eset (vocativus) ध्रुट् । ध्रुक्
Akkusatív द्रुहम्

Többes szám:

eszközhatározó eset (instrumentalis) ध्रुड्भिस् । ध्रुग्भिस्
Lokalis ध्रुट्सु । ध्रुक्षु

51.3. Az h- hangzóval kezdődő szavak sandhija

Ha- szókezdő hang előtt a megelőző zárhangot a megfelelő hangzó nem aspirált változat helyettesíti, és a szókezdő ha- a megfelelő hangzó aspirált változattá alakul:

तत् + हि » तद्धि

वाक् + हि » वाग्घि

परिव्राट् + हि » परिव्राड्ढि

51.4. A szókezdő ch- sandhija

A rövid magánhangzó, a मा "nem" és a आ "túl" után az anlautos ch- cch-vá alakul:

न + छिन्दति » न च्छिन्दति

51.5. -ch- a szó belsejében

A szó belsejében minden magánhangzó után a -ch- -cch-vá alakul:

pl. छिद् » चिच्छेद

51.6. Szólista

अजिन n.: antilopabőr, különösen a feketeantilope (nyírszarvasantilope : Antilope cervicapra L. ) bőre. Eredetileg az egész indiai szubkontinensen előfordult, Pandzsáb és Sindh tartományoktól Bengáliáig, valamint Nepáltól Kanyakumaríig (Cape Comorin) (tamil: கன்னியாகுmari). Lásd még:

Walker's mammals of the world / Ronald M. Nowak. -- 6. kiad. -- Baltimore [u.a.] : Johns Hopkins Univ. Pr., 1999. -- 2 kötet. -- ISBN 0-8018-5789-9. -- 2. kötet. -- 1193–1194. o.

Ábra:
(Képmegjelenítés forrása: Részletek)

अतिथि m.: vendég

अभ्यन्तर 3: belül található, legközelebbi; m. a legközelebbi tag, bennszülött

अरण्य n.: vadon, erdő

ऋतु m.: ciklikus folyamat, évszak, időszaki szakasz, menstruáció, az a időszak, amikor a nő fogamzóképes és joga van férje közösüléséhez.

A ऋतु vonatkozásában lásd Manu III, 45-48: ezek szerint a ऋतु 16 napig tart (az alternatív fordítás szerint: 20 nap) a menstruáció kezdetétől számítva, az első négy napon tilos a közösülés (az alternatív fordítás szerint: az első nyolc (4 + 4) napon), továbbá a 11. (illetve 15.) és 13. (illetve 18.) napon. Páros napokon a fiúkat, páratlan napokon a lányokat fogamzza meg a nő. A továbbiakban egy összesen 16 napos ऋतु-t feltételezünk (nem az alternatív fordítást), ahogy a legtöbb belföldi kommentár is teszi, ami tehát a domináns nézet volt.

Mivel az ovuláció 14 nappal a menstruáció kezdete előtt következik be, ez az termékeny időszak meghatározása esetén a termékenység szinte „garantált” 19 és 30 napos menstruációs ciklusok esetén. A tiltott napok (11. és 13.) javítják a valószínűséget a közösülésre a 12. és 14. napon, azaz a fogamzási esélyt 28 napos ciklus esetén (a spermiumok élettartama a nőben kb. 3 nap). Ezek a rendelkezések úgynegyen pozitív Knaus-Ogino alkalmazásnak tekinthetők.

Ábr.: ऋतुः
(Képmegjelenítés: Részletek)

एकत्र Határozószó: egy helyen

जटा f.: hajfonat (az askéta hajstílusa)

Ábr.: जटा
ऋषिकेश
(Képmegjelenítés: Részletek)

तुल्य 3: egyenlő, összehasonlítható (तृतीयया)

तरय 3 (f.: तरयी): hármas, három részből álló

प्राणान्तिक 3 (f.: -ī): halálos, életveszélyes, életfogytig

बाह्य 3: kívül, kint lévő, idegen

भिक्षा f.: koldolt adomány, böjtölési étel

मार्यादा f.: határ

शिष् 7P शिनष्टि : elhagy, hátrahagy

Perf.II शिशेषे, शिशिषुर्
Fut. शेक्ष्यति
Pass. शिष्यते
Kaus. शेषयति
PPPशिष्ट
Absol. -शिष्य

शिष् + वि 7P विशिनष्टि : megkülönböztet

Pass. विशिष्यते : különbözik (पञ्चम्या, तृतीयया), jobban áll (पञ्चम्या, तृतीयया), a legjobb (षष्ठ्या, सप्तम्या) között

समान 3: azonos fajta, egyenlő, hasonló; m.: kortárs

स्व 3: saját, övé (enyém, tied stb.) Mint सर्व declines. Az abl.lok.sg.m.n és a nom.pl.m esetén is declines mint देव:

Abl.sg.m.n स्वस्मात् । स्वात्
Lok.sg.m.n. स्वस्मिन् । स्वे
Nom.pl.m स्वे । स्वास्

गर्ह् 1Ā गर्हते 10P गर्हयति : szid, fedd

Perfektum जगर्हे
Jövő időum गर्हिष्यते
PPP गर्हित

पिशित n.: (felkészített) hús

Kép: पिशितम्
Kolkata = কলকাতা
(Képmegjelölés: Részletek)

उपहार m.: felajzolás, áldozat, ajándék

मधु n.: méz, édes ital, mézsör (mézesbor)

Kép: मधु
City Palace, उदयपुर
(Képmegjelölés: Részletek)

मांस n.: hús

मृगया f.: Vadászat

Ábr.: मृगया
Vadászat चीता-al (Acinonyx jubatus venaticus) Gujarat = ગુજરાત, 1812
(Képmegjelenítés forrása: Részletek)

शिवा f.: (női) Sakál (aranyos sakál = Canis aureus)

Ábr.: शिवा
Canis aureus, Kalatop Khajjiar Sanctuary
(Képmegjelenítés forrása: Részletek)

रुत n.: Kiáltás

कौशिक m.: Bagoly

Ábra: कौशिकः
Brahma- bagoly (Athene brama), Mahesana = મહેસાણા
(Képmegjelenítés forrása: Részletek)

शकुनि m.: madár

श्वन् m.: kutya

erős tő श्वान्
gyenge tő magánhangzó előtt सुन्
gyenge tő mássalhangzó előtt श्व

Ábra: श्वा लिङ्गं च
Karnataka = ಕರ್ನಾಟಕ
(Képmegjelenítés forrása: Részletek)

परिचित 3: ismerős, ismert

अटवी f.: erdő

शून्य 3: üres, elhagyott

आपान(क) n.: lakoma

Ábr.: आपानकम्
जोधपुर
(Képmegjelenítés: Részletek)

क्रूर 3: nyers, kegyetlen

दिह् 2U देग्धि, दिग्धे : megken, beken

Perf. II दिदेह
Fut. धेक्ष्यति
Pass. दिह्यते
Kaus. देहयति
PPP दिग्ध

विष n.: Méreg

Kép: मूषिकाविषाणि
Bangalore = ಬೆಂಗಳೂರು
(Képmegjelölés: Részletek)

भुजंग m.: Kígyó

Kép: भुजंगः
Láncharcosvipera (Daboia russelii), Bangalore = ಬೆಂಗಳೂರು
(Képmegjelölés: Részletek)

सायक m.: Nyíl

उत्साद m.: Elpusztulás

कलत्र semlegesnem: feleség, nőstény

बन्दी f.: fogoly, zsákmány

योषित् f.: fiatal nő, lány

शार्दूल m. = व्याघ्र m.

रुधिर n.: vér

अर्चन n. अर्चना f. = पूजा f.

बलि m.: adomány, ajándék, adó

मणि m.: ékkő

Kép: मणिः
Hope Gyémánt Gunturból = గుంటూరు, ma Smithsonian Természettudományi Múzeum, Washington DC
(Képmegjelenítés: Részletek)

वन n.: erdő

मद m.: „buzgalmi váladék” elefántnál (lásd Musht)

Kép: मदः
(Képmegjelenítés: Részletek)

राग m.: továbbá: szín, vörös szín

कालन n.: erdő

खन् 1U खनति : ás

Perf. चखान, चखने
Fut. खनिष्यति
Kaus. खानयति
PPP खात
Absol खनित्वा । खात्वा

चिन्त् 10 चिन्तयति : gondol, elmélkedik

शबर .:  egy nem-árja törzs neve

51.7. Fordítási gyakorlat

१. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, ९ - १२ आश्रमधर्मः

गृहस्तस्य स्वधर्माजीवस्तुल्यैरसमानार्षिभिर्वैवाह्यमृतुगामित्वं देवपित्रातिथिपूजा भृत्येषु त्यागः शेषभोजनं च ।९।
ब्रह्मचारिणः स्वाध्यायो ऽग्निकार्याभिषेकौ भैक्षाव्रतित्वमाचार्ये प्राणान्तिकी वृत्तिस्तदभावे गुरुपुत्रे सब्रह्मचारिणि वा ।१०।
वानप्रस्थस्य ब्रह्मचर्यं भूमौ शय्या जाटाजिनधारणमग्निहोत्राभिषेकौ देवतापित्रतिथिपूजा वन्यश्चाहारः ।११।
प्रव्राजकस्य जितेन्द्रियत्वमनारम्भो निष्किंचनत्वं सङ्गत्यागो भैक्षाव्रतमनेकत्रारण्ये च वासो बाह्याभ्यन्तरं च शौचम् ॥१२॥

Magyarázat: -अभिषेकौ Nominatívus/Akkuzativusz/Vokativusz kettős szám, hímnemű (kettős összetétel)

२. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, १६ - १७ A वर्नाश्रमधर्म tiszteletben tartásának szükségességéről

तस्मात्स्वधर्मं भूतानाम् राजा न व्यभिचारयेत् ।स् स्वधर्मं संदधानो हि प्रेत्य चेह च नन्दति ॥१६॥ व्यवस्थितार्यमर्यादः कृतवर्णाश्रमस्थितिः । त्रय्याभिरक्षितो लोकः प्रसीदति न सीदति ॥१७॥

३. बाण (7. század e. Kr.): कादम्बरी kiadta K.P. Parab, 1896, 65. old.: A papagáj वैशम्पायन gondolatai a vadászéletmódról:

आसीच्च मे मनसि -- अहो मोहप्रायमेतेषां जीवितं साधुजनगर्हितं च चरितम् । तथा हि । पुरुषपिशितोपहारे धर्मबुद्धिः , अहारः साधुजनगर्हितो मधुमांसादिः , श्रमो मृगया , शास्त्रं शिवारुतम् , समुपदेष्टारः सद्सतां कौशिकाः , प्रज्ञा शकुनिज्ञानम् , परिचिताः श्वानः , राज्यं शून्यास्वटवीषु , आपानकमुत्सवः , मित्राणि क्रुरकर्मसाधनानि धनूंषि , सहाया विषदिग्धमुखा भुजंगा इव सायकाः , गीतमुत्सादकारि मुग्धमृगाणाम् , कलत्राणि बन्दीगृहीताः परयोषितः , क्रूरात्मभिः शार्दूलैः सह संवासः , पशुरुधिरेण देवतार्चनम् , मांसेन बलिकर्म , चौर्येण जीवनम् , भूषणानि भुजंगमणयः , वनकरिमदैरङ्गरागः , यस्मिन्नेव कानने निवसन्ति तदेवोत्ख्यातमूलमशेषतः कुर्वत इति चिन्तयत्येव मयि शबरसेनापतिः समुपाविशत् ॥ ४. A भानुचन्द्र (16. század) kommentárja az előző कादम्बरी fejezethez (ezt a gyakorlatot tanár felügyelete alatt kell lefordítani. Ha ilyen nem elérhető, átugorható)

आसीच्चेति । मे मम मनसि चित्त आसीद्बभूव । खेद इति शेषः । तदेव दर्शयति -- अहो इत्यादिना । अहो इत्याश्चर्ये । एतेषां भिल्लानां जीवितं प्राणितं मोहो ऽज्ञानं प्रायं प्रचुरं यत्र तादृशम् । चः पुनरर्थे । चरितमाचरणं साधुजनैः सज्जनजनैर्गर्हितं निन्दितम् । तदेव विशेषतो दर्शयति -- तथा हीति । पुरुषेति । पुरुषस्य पुंसो यत्पिशितं मांसं तस्य य उपहारो भगवत्यै नैवेद्यदर्शनं तस्मिन्धर्मबुद्धिः श्रेयोधीः । आहार इति । आहारः प्रत्यवसानं साधुजनैर्गर्हितो निन्दितो मधुमांसादिर्मधुः मद्यं माक्षिकं वा । मांसं प्रतीतम् । ते आदौ यस्येति बहुव्रीहिः । आदिशब्दात्कन्दादिपरिग्रहः । श्रम इति । श्रमः शक्तिसाधनायासो मृगयाखेटकः । शास्त्रमिति । शिवा सृगाली तस्य रुतं शब्दितं शास्त्रमुच्चस्वरवेदपाठः । प्रबोधजनकत्वसाम्यात्तदुपमानम् । सदिति । सदसतां शुभाशुभानां समुपदेष्टारो बोधकाः कौशिका उलूकाः । प्रज्ञेति । शकुनयः पत्त्रिणस्तेषां स्थूलमहत्त्वादिना ज्ञानं तदेव प्रज्ञा विवेकबुद्धिः । परीति । श्वानः सारमेयाः परिचिता विश्वासपालत्राणि । राज्यमिति । शून्यासु जनरहितासु विन्ध्याटवीषु राज्यं स्वामित्वम् । आपानकेति । उत्सवः संतुष्टिकार्यं तदेवापानमेवापानकम् । स्वार्थे कः । पानगोष्ठिका । मित्राणीति । क्रूरं यत्कर्म तत्साधनानि तद्धेतुभूतानि धनूंष्येव चापान्येव मित्राणि सहृदः । हितचिन्तकानीति यावत् । सहाया इति । विषेण दिग्धं मुखमाननं येषामेवंविधाः सायका बाणास्त एव सहाया इष्टकार्यकर्तृत्वात्साहाय्यकारिणः । क इव । भुजंगाः सर्पा इव । एतेषां विषदिग्धमुखत्वं स्वाभाविकम् । तेषामौपाधिकमिति भावः । गीतमिति । मुग्धा अनभिज्ञा ये मृगा हरिणास्तेषामुत्साहकारि स्तब्धताविधायि गीतं गानम् । कलत्रेति । परयोषितो ऽन्यस्त्रिय एव बन्दी ग्रहकस्तद्रूपत्वेन गृहीताः स्त्रीकृताः कलत्राणि स्वपत्न्यः । क्रूरेति । क्रूरात्मभिर्दुष्टात्मभिः शार्दुलैश्चित्रकैः समं संवासः सहावस्थानम् । पश्वेति । पशवो महिषास्तेषां रुधिरेण रक्तेन देवतार्चनं देवपूजनम् । मांसेनेति । मांसेन पिशितेन बलिर्हन्तकरस्तत्कर्म तत्कृत्यम् । चौर्येणेति । चौर्येण परद्रव्यापहारेण जीवनं प्राणधारणम् । भूषणनीति । भूषणान्याभरणानि भुजंगमणयः सर्परत्नानि । पर्वतवासित्वात्तेषां ते सुलभा इति भावः । वनेति । वनकरिणामरण्यहस्तिनां मदैर्दानवारिभिरङ्गरागो विलेपनम् । यस्मिन्निति । अनिर्दिष्टनामनि कानने वने निवसन्ति निवासं कुर्वन्ति तदेव काननमशेषतः समग्रत उत्खातमुत्पाटितं मूलं मध्यभागो यस्यैवंभूतं कुर्वते विदधत इति पूर्वोक्तप्रकारेण मयि चन्तयति ध्यायति सत्येव ... ॥