Lesson 38

38.1. Solution of the Week

मनुस्मृति ४.३२ regarding correct urination:

प्रत्यग्नि प्रतिसूर्यं च प्रतिसोमोदकद्विजम् । प्रतिगु प्रतिवातं च प्रज्ञा नश्यति मेहतः ॥

Explanations:

-अग्नि Neuter Nom./Acc. sg. to अग्नि m.

-गु Neuter Nom./Acc. sg. to गो m.f. "cow"

Fig.: प्रज्ञा नश्यति मेहतः
(Image source: Details)

38.2. Sound change of nasals in the word

Nasals within a word assimilate to the following consonant, i.e., they are replaced by the nasal corresponding to that consonant.

After c- and j-, -n- is replaced by -ñ-.

38.3. Declension of stems ending in -n

38.3.1. Nouns on -an as well as nouns on -man or -van after a vowel

Nouns ending in -an as well as nouns on -man or -van after a vowel have three stems:

Stem	-an	-man	-van	Usage
Strong Stem	-ān	-mān	-vān	Nom., Acc., Voc. sg. m. f. Nom., Acc., Voc. dual m. f. Nom., Voc. pl. m. f. Nom., Acc. pl. n.
Middle Weak Stem	-a (from -*n)	-ma (from -*mn)	-va (from -*vn)	Remaining cases before consonant-initial endings Optionally also Loc. sg. m. n. f.
Weakest Stem	-n	-mn	-vn	Remaining cases before vowel-initial endings

The endings are regular. The Nominative Singular m. f. is formed without final -n.

Examples:

राजन् m. "king"

• strong stem: राजान्

• medium stem: राज

• weakest stem: राज्ञ् सीमन् f. "boundary"

• strong stem: सीमान्

• medium stem: सीम

• weakest stem: सीम्न् नामन् n. "name"

• strong stem: नामान्

• medium stem: नाम

• weakest stem: नाम्न्

	राजन्	सीमन्	नामन्
एकवचनम्
प्रथमा	राजा	सीमा	नाम
द्वितीया	राजानम्	सीमानम्	नाम
तृतीया	राज्ञा	सीम्ना	नाम्ना
चतुर्थी	राज्ञे	सीम्ने	नाम्ने
पञ्चमी	राज्ञस्	सीम्नस्	नाम्नस्
षष्ठी	राज्ञस्	सीम्नस्	नाम्नस्
सप्तमी	राज्ञि / राजानि	सीम्नि / सीमनि	नाम्नि / नामनि
बहुवचनम्
प्रथमा	राजानस्	सीमानस्	नामानि
द्वितीया	राज्ञस्	सीम्नस्	नामानि
तृतीया	राजभिस्	सीम्नभिस्	नामभिस्
चतुर्थी	राजभ्यस्	सीम्नभ्यस्	नामभ्यस्
पञ्चमी	राजभ्यस्	सीम्नभ्यस्	नामभ्यस्
षष्ठी	राज्ञाम्	सीम्नाम्	नाम्नाम्
सप्तमी	राजसु	सीमसु	नामसु

Fig.: सीमा
(Image source: Details)

38.3.2. Nouns in -man and -van after consonants

• Strong stem: -mān, -vān
• Weak stem:
• before consonant-initial endings: -ma, -va (from -*mn, -*vn)
• before vowel-initial endings: -man, -van

Otherwise, formation as under 3.1.

Otherwise, formation as under 3.1.

Examples:

आत्मन् n. "soul"

• strong stem: आत्मान्

• weak stem:

• before consonant: आत्म

• before vowel: आत्मन् ब्रह्मन् n.: Absolute, Veda, Brahman

• strong stem: ब्रह्मान्

• weak stem:

• before consonant: ब्रह्म

• before vowel: ब्रह्मन्

	आत्मन्	ब्रह्मन्
एकवचनम्
प्रथमा	आत्मा	ब्रह्म
द्वितीया	आत्मानम्	ब्रह्म
तृतीया	आत्मना	ब्रह्मणा
चतुर्थी	आत्मने	ब्रह्मणे
पञ्चमी	आत्मनस्	ब्रह्मणस्
षष्ठी	आत्मनस्	ब्रह्मणस्
सप्तमी	आत्मनि	ब्रह्मणि
बहुवचनम्
प्रथमा	आत्मानस्	ब्रह्माणि
द्वितीया	आत्मनस्	ब्रह्माणि
तृतीया	आत्मभिस्	ब्रह्मभिस्
चतुर्थी	आत्मभ्यस्	ब्रह्मभ्यस्
पञ्चमी	आत्मभ्यस्	ब्रह्मभ्यस्
षष्ठी	आत्मनाम्	ब्रह्मणाम्
सप्तमी	आत्मसु	ब्रह्मसु

38.3.3. Masculines and Neuters in -in, -min, -vin

These nouns have no stem gradation.

Nom.sg.m. and Nom.Akk.pl.n. are formed by analogy to the -an stems (lengthening of the -i-), as is also the stem in -i- before a consonantal ending.

The feminine is formed with the suffix -ī: e.g., बलिनी

Example:

बलिन् m.n. "strong, powerful (characterized by special बल, possessing बल)"

	पुंस्	नपुंसकम्
एकवचनम्
प्रथमा	बली	बलि
द्वितीया	बलिनम्	बलि
तृतीया
चतुर्थी
पञ्चमी
षष्ठी
सप्तमी
बहुवचनम्
प्रथमा	बलिनस्	बलीनि
द्वितीया	बलिनस्	बलीनि
तृतीया
चतुर्थी
पञ्चमी
षष्ठी
सप्तमी

38.4. On nominal formation: तद्धित-suffix -in

With the (very important!) तद्धित-suffix -in, adjectives are formed from nouns with the meaning:

characterized by, possessing

Originally, formation with the suffix -इन् differed from that with -मन्त्/-वन्त् in that -इन् denoted characterization by something special, whereas -मन्त्/-वन्त् expressed possession of, or characterization by something that is ordinary or general.

Example:

हस्तिन् m.: the one characterized by a special hand = the elephant (for its "hand" is not an ordinary hand, but a trunk)

Fig.: हस्ती
(Image source: Details)

हस्तवन्त् : one who has (human) hands

Fig.: हस्तवान्
(Image source: Details)

Adjectives in -इन् are often formed into compounds.

Example:

सत्यवादिन् to सत्यवाद m. "speaking the truth": "one characterized by speaking the truth = one who always speaks the truth"

38.5. Syntax regarding नामन्

To express "someone named N. N.", one constructs:

N.N. (in the nominative) नाम

Literally: "the name is/was N.N." Thus, this involves an inserted nominal sentence.

Example:

आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली । "Once upon a time there was a king named Nala, the strong son of Vīrasena."

Naturally, the same can be expressed with a बहुव्रीहि:
Naturally, the same can be expressed with a बहुव्रीहि:

देवदत्तनामा पुरुषः "a man whose name is Devadatta"

मदयन्तिकानाम्नी बाला "a girl whose name is Madayantika"

Fig.: आसीन्महात्मा गन्धी नाम
(Image source: Details)

38.6. Syntactic aspects of आत्मन्

आत्मन् masculine can be used in the singular as a reflexive pronoun for all three genders, numbers (including dual and plural), and persons.

Examples:

आत्मन्येषा दोषं न पश्यति । "She sees no fault in herself"

आत्मानं स्तुवन्ति । "They praise themselves"

The genitive (षष्ठी) आत्मनस् can therefore stand for "my/your/his/her own"

Example:

आत्मनो गृहं प्रविशति । "He enters his own house."

38.7. Consonant-final stems as the first member of compounds

Stems ending in a consonant appear as the first member of a compound in the (weak) stem they take before the ending -su of the locative plural (सप्तमी).

Example:

sig[राज]पुत्र "king's son"

38.8. Stems in -an as the second member of a बहुव्रीहि

As the second member of a बहुव्रीहि, an -an stem can be used for all three genders. However, as a rule, the feminine is formed with the suffix -ī from the weakest masculine stem.

Example:

दुर्णाम्नी "one whose name is evil; disease demoness"

38.9. Word List

सूर्य m.: Sun, sun god Sūrya

Fig.: सूर्यः
(Image source: Details)

उदक n.: Water

Fig.: उदकम्
(Image source: Details)

वा 2P वाति : to blow, to breathe

Fut. वास्यति
Perf. IV ववौ
Pass. वायते
Kaus. वापयति
PPP वान । वात
Inf. वातुम्

therefrom:

वात m.: Wind

वा + निस् 2P निर्वाति : to blow, to dissipate, to extinguish

therefrom:

निर्वाण n.: Extinguishing, Nirvana

परिनिर्वाण n.: Perfect extinguishing, perfect liberation (at the end of life of a Buddha or Arhat)

Fig.: गौतमबुद्धस्य महापरिनिर्वाणम्
(Image source: Details)

मिह् 1P मेहति : to urinate, to piss, to ejaculate

Fut. मेक्ष्यति
Perf. II मिमेह, मिमिहुर्
Pass. मिह्यते
Kaus. मेहयति
PPP मीढ

therefrom:

मेघ m.: Cloud ("dripper")

सुत m.: Son

राजन् m.: King (for kingship in India see Basham, Wonder pp. 82-94). As the final member of a compound (esp. तत्पुरुष) usually: -राज m. (like देव)

Feminine:

राज्ञी f.: Queen, wife of a king

from राज :

राज्य 3: royal; n. kingdom, kingship, rule

नामन् n.: Name

सीमन् f.: Boundary, limit

आत्मन् m.: Self, own person, innermost essence. Philosophically and in liberation doctrines: the Absolute in the individual, of which, however, the individual is not necessarily conscious (v. Stietencron)

ब्रह्मन् m.: the personally conceived creator god Brahmā

Fig.: ब्रह्मा
(Image source: Details)

कर्मन् n.: to कृ 8U: action, deed, work; sacred work, sacrificial act; Karma: past action that later bears its fruits (e.g., in rebirth)

कर्मविपाक m.: ripening of deeds = the good and bad consequences of actions in previous existences (to वि-पच्)

हस्तिन् m.: elephant (Elephas maximus)

मनु m.: human, man; name of the father of the human race (to मन् 4Ā)

from this:

मनुष्य m.: human

शुच् 1P शोचति : (to blaze, to shine) ; to mourn, to lament

Perf II शुशोच, शुशुचुर्
Fut. शोचिष्यति
Pass. शुच्यते
Caus. शोचयति
Inf. शुचितुम्
Absol. शोचित्वा । शुचित्वा

from this:

शुचि 3: shining, pure, clear

शोक m.: mourning, grief

अशोक 3: free from grief; Ashoka tree = Saraca asoca (Roxb.) Wilde; name of the emperor Aśoka (देवानांप्रिय प्रियदर्शी) (ca. 304 – 232 BCE)

Fig.: अशोकवृक्षः
(Image source: Details)

Fig.: अशोकसाम्राज्यम्
(Image source: Details)

38.10. Exercise

A) Insert the corresponding form of the words in parentheses into the following sentences and translate them:

(सप्तमी विभक्तिः) ... धर्मं रक्षत्यभया जनाः ॥१॥ (राजन्)

आसीद्राजपुत्रो गौतमस् ... सुकृतकर्मोपपन्नो बुद्ध्या रूपामितबलः ॥२॥ (नामन्)

आसीद्राजपुत्रो गौतमस् ... सुकृतकर्मोपपन्नो बुद्ध्या रूपामितबलः ॥२॥ (नामन्)

राज्यस्य ... (सप्तमी बहुवचने) ... अरयो राजानं योद्धुं तिष्ठन्ति ॥३॥ (सीमन्)

वैश्यानां कानि ... ॥४॥ (नामन्)

वैश्यास् ... ॥५॥ (किंनामन्)

(सप्तम्येकवचने) ... अकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्त इति भगवद्गीतायाम् ॥६॥ (कर्मन्)

किम् ... किमकर्मेति कवयो ऽप्यत्र मोहिताः ॥७॥ (कर्मन्)

ब्रह्मभूतस् ... (प्रथमैकवचने) ... न शोचति न लुभ्यति ॥८॥ (प्रसन्नात्मन्)

(षष्ठ्येकवचने) ... सुकृतस्य सुफलमाहुः ॥९॥ (कर्मन्)

महीभोगस् ... (शष्ठी बहुवचने) ... धर्मः ॥१०॥ (राजन्)

राज्ञे ... दीयेरन् ॥११॥ (बलिन् हस्तिन्)

(तृतीया विभक्तिः) ... लोका असृज्यन्त ॥१२॥ (ब्रह्मन् m.)

(तृतीया विभक्तिः) ... कृतं पापं... (तृतीया विभक्तिः) ... अकृतं पापम् ॥१३॥ (आत्मन्)

सद्भिस् ... जनेभ्यो ऽभयं दीयते ॥१४॥ (राजन्)

धर्मं न रक्षत्सु सभया जनाः ॥१५॥ (राजन्)

38.11. Word List for Translation Exercise

प्राय  m.: main thing, Instr. प्रायेण : mostly, usually (to प्र-इ)

विनोद m.: pastime, entertainment, pleasure

Fig.: विनोदः
(Image source: Details)

अट् 1P अटति : to wander around

Perf. I आट, आटुः
Fut. अटिष्यति
Caus. आटयति

गाध 3: shallow

तॄ 1P तरति : to cross, to escape from (Acc.)

Perf. IIIb ततार, तेरुः
Fut. तरिष्यति । तरीष्यति
Pass. तीर्यते
Caus. टारयति
PPP तीर्ण
Inf. तरितुम् । तरीतुम्

पार n.(m.): far shore, boundary, goal

तीर n.: shore

Fig.: वाराणस्यां गङ्गातीरे
(Image source: Details)

एकैकशस् Adv.: each individually

गण् 10P गणयति : to count

Perf. गणयां चकार
Fut. गणयिष्यति
Pass. गण्यते
PPP गणित
Absol. -गणय्य
Inf. गणयितुम्

Fig.: गणयां चक्रुः
(Image source: Details)

क्रुश् 1P क्रोशति : to cry out, lament

Perf. II चुक्रोश
Fut. क्रोक्ष्यति
Pass. क्रुश्यते
Kaus. क्रोशयति
PPP क्रुष्ट

इदानीम् Adv.: now

नूनम् Adv.: now; thus, therefore; certainly

मज्ज् 6P मज्जति : to sink, dive

PPP ममज्ज
Fut. मङ्क्ष्यति
Kaus. मज्जयति
PPP मग्न
Absol. मङ्क्त्वा । मक्त्वा

गवेषयति Denominative: to seek

व्याकुल 3: dismayed, agitated, confused

कोलाहल m.n.: shouting, noise

विवेष्टित n.: the round-about seeking

हस् 1P हसति : to laugh

Perf. Vc जहास, जहसुर्
Fut. हसिष्यति
Pass. हस्यते
Kaus. हासयति
PPP हसित

सृ 1P सरति : to run

Perf. ससार, सस्रुर्
Fut. सरिष्यति
Pass. स्रियते
Kaus. सारयति
PPP सृत
Inf. सर्तुम्

कर्णयति Denominative: to hear (to कर्ण m. "ear")

लज्जा f.: shame

अधस् Adv.: downwards

38.12. Translation Exercise

sig[दश] मूढाः मूढानां चेष्टितानि प्रायेण विनोदावहानि । यथा हि -- एकदा दश मूढा देशाटनाय प्रस्थिताः । किञ्चिद्दूरं गतानां तेषामुपस्थिता काचिदगाधा नदी । बाहुभ्यां तरन्तस्ते कथमपि नदीं तीर्त्वा पारं गताः ॥

आसीत्तेषां मध्ये कश्चन वृद्धः । स किं सर्वे तीरमनुप्राप्ता ईति जिज्ञासमानस्तानेकैकशो गणयामास । परं नवैव परिगणितास्तेन । ततः स आक्रोशत् । अहो वयम् दश प्रस्थिताः । इदानीं नवैव स्मः । नूनमस्माकमेको नद्यां निमग्नः । गवेषयत तमिति । ततस्तेषामेकैको ऽपि गणनां चकार । परं नवैव दृश्यन्ते । ततस्तेषां व्याकुलीभूतानां महान्कोलाहलः समजनि । तत्रैव नातिदूरे कस्यचिदृषेराश्रमो ऽवर्तत । तत्र वसन्नृषिस्तेषां विवेष्टितमवलोक्योच्चैर्जहास । तस्य हासशब्दं श्रुत्वा मूढास्तरसा समुपसृत्य हासकारणमपृच्छन् । ऋषिराह । अहो । अनात्मज्ञा यूयम् । युष्माकमेकैको ऽपि नात्मानमगणयत् । तेनायं व्यामोहः संजात इति । तदाकर्ण्य ते मूढाः सलज्जमधोमुखाः प्रययुः ॥ (संस्कृतप्रथमादर्शः)

Explanations:

दश Nom.Acc.pl.m.f.n. to दशन् "ten"

बाहुभ्याम् Instr.Dat.Abl. Dual to बाहु m. "arm"

सर्वे Nom.pl.m. to सर्व 3 "each, all"

जिज्ञासमान Part.Pres.Ā.Desiderative to ज्ञा 9U जिज्ञासते "to want to know, wish to know"

नव Nom.Acc.pl.m.f.n. to नवन् "nine"

वयम् Nom.pl. "we"

स्मस् 1.pl.Ind.Pres.P to अस् 2P

गवेषयत 2.pl.Imperative P

एकैक "each individually"

समजनि 3.sg.Passive Aorist to जन् तरसा Instr. sg. to तरस् n. "energy", used adverbially: "quickly, with force"

यूयम् Nom.pl. "you"

युष्माकम् Gen.pl. to यूयम्