Lectio 38

38.1. Losung der Woche

मनुस्मृति ४.३२ de urinatione recta:

प्रत्यग्नि प्रतिसूर्यं च
प्रतिसोमोदकद्विजम् ।
प्रतिगु प्रतिवातं च
प्रज्ञा नश्यति मेहतः ॥

Explanationes:

-अग्नि Neutrum Nom.Akk.sg. ad अग्नि m.

-गु Neutrum Nom.Akk.sg. ad गो m.f. "bos, vacca"

Fig.: प्रज्ञा नश्यति मेहतः
(Fons imaginis: Detalia)

38.2. Mutatio phonetica nasaliun in voce

Nasalia in verbis consonantibus sequentibus assimilantur, id est, per nasalem consonanti illi correspondentem substituuntur.

Post c et j, -n- per -ñ- mutatur.

38.3. Declinatio stemmatium in -n

38.3.1. Nomina in -an atque nomina in -man vel -van post vocalem

Nomina in -an atque nomina -man vel -van post vocalem tria habent stammina:

Stamm	-an	-man	-van	Verwendung
Starker Stamm	-ān	-mān	-vān	Nom., Akk., Vok. sg. m. f. Nom., Akk., Vok. dual m. f. Nom., Vok. pl. m. f. Nom., Akk. pl. n.
Mittlerer Schwacher Stamm	-a (aus -*n)	-ma (aus -*mn)	-va (aus -*vn)	Übrige Kasus vor konsonantisch anlautender Endung Wahlweise auch Lok. sg. m. n. f.
Schwächster Stamm	-n	-mn	-vn	Übrige Kasus vor vokalisch anlautender Endung

Fines sunt regulares. Nominativus singularis masculini et feminini sine -n finali formatur.

Exempla:

राजन् m. "Rex"

• radix fortis: राजान्
• radix media: राज
• radix infirma: राज्ञ्

सीमन् f. "terminus"

• radix fortis: सीमान्
• radix media: सीम
• radix infirma: सीम्न्

नामन् n. "Nomen"

• radix fortis: नामान्
• radix media: नाम
• radix infirma: नाम्न्

	राजन्	सीमन्	नामन्
एकवचनम्
प्रथमा	राजा	सीमा	नाम
द्वितीया	राजानम्	सीमानम्	नाम
तृतीया	राज्ञा	सीम्ना	नाम्ना
चतुर्थी	राज्ञे	सीम्ने	नाम्ने
पञ्चमी	राज्ञस्	सीम्नस्	नाम्नस्
षष्ठी	राज्ञस्	सीम्नस्	नाम्नस्
सप्तमी	राज्ञि / राजानि	सीम्नि / सीमनि	नाम्नि / नामनि
बहुवचनम्
प्रथमा	राजानस्	सीमानस्	नामानि
द्वितीया	राज्ञस्	सीम्नस्	नामानि
तृतीया	राजभिस्	सीम्नभिस्	नामभिस्
चतुर्थी	राजभ्यस्	सीम्नभ्यस्	नामभ्यस्
पञ्चमी	राजभ्यस्	सीम्नभ्यस्	नामभ्यस्
षष्ठी	राज्ञाम्	सीम्नाम्	नाम्नाम्
सप्तमी	राजसु	सीमसु	नामसु

Fig.: सीमा
(Fons imaginis: Detalia)

38.3.2. Nomina in -man vel -van post consonantes

• Starker Stamm: -mān, -vān
• Radix infirma:
  • ante terminationes consonantes incipientes: -ma, -va (ex -*mn, -*vn)
  • ante terminationes vocales incipientes: -man, -van

Alia educatio ut sub 3.1.

Exempla:

आत्मन् n. "anima"

• radix fortis: आत्मान्
• radix infirma:
  • ante consonantem: आत्म
  • ante vocalem: आत्मन्

ब्रह्मन् n.: absolutum, Veda, Brahman

• radix fortis: ब्रह्मान्
• radix infirma:
  • ante consonantem: ब्रह्म
  • ante vocalem: ब्रह्मन्

	आत्मन्	ब्रह्मन्
एकवचनम्
प्रथमा	आत्मा	ब्रह्म
द्वितीया	आत्मानम्	ब्रह्म
तृतीया	आत्मना	ब्रह्मणा
चतुर्थी	आत्मने	ब्रह्मणे
पञ्चमी	आत्मनस्	ब्रह्मणस्
षष्ठी	आत्मनस्	ब्रह्मणस्
सप्तमी	आत्मनि	ब्रह्मणि
बहुवचनम्
प्रथमा	आत्मानस्	ब्रह्माणि
द्वितीया	आत्मनस्	ब्रह्माणि
तृतीया	आत्मभिस्	ब्रह्मभिस्
चतुर्थी	आत्मभ्यस्	ब्रह्मभ्यस्
पञ्चमी	आत्मभ्यस्	ब्रह्मभ्यस्
षष्ठी	आत्मनाम्	ब्रह्मणाम्
सप्तमी	आत्मसु	ब्रह्मसु

38.3.3. Masculina et Neutra in -in, -min, -vin

Haec nomina non habent gradum radicis.

Nom.sg.m. et Nom.Akk.pl.n. analogia ad stamas -an formati sunt (productio -i-), item stama in -i- ante terminationem consonanticam.

Femininum cum suffixo -ī formatur: e.g. बलिनी

Exemplum:

बलिन् m.n. "validus, robustus (signatus speciali बल, बल praeditus)"

	पुंस्	नपुंसकम्
एकवचनम्
प्रथमा	बली	बलि
द्वितीया	बलिनम्	बलि
तृतीया
चतुर्थी
पञ्चमी
षष्ठी
सप्तमी
बहुवचनम्
प्रथमा	बलिनस्	बलीनि
द्वितीया	बलिनस्	बलीनि
तृतीया
चतुर्थी
पञ्चमी
षष्ठी
सप्तमी

38.4. Zur Nominalbildung: तद्धित-Suffix -in

Cum (valde importante!) suffigō ⟪तद्धित⟧ -in substantiva in adiectiva formantur hoc sensu:

significātus, habēns

Originem differentiam educationis cum suffixo -⟪इन् ab ea cum -⟪मन्त्/-⟪वन्त् hoc erat, quod -⟪इन् signum per aliquid singulare designabat, dum -⟪मन्त्/-⟪वन्त् possessionem, signum per aliquid commune, generale exprimebat.

Exemplum:

हस्तिन् m.: qui manu peculiari notatus est = elephas (nam manus eius non est vulgaris manus, sed proboscis)

Fig.: हस्ती
(Fons imaginis: Detalia)

हस्तवन्त् : unus, qui (humana) habet manus

Fig.: हस्तवान्
(Fons imaginis: Detalia)

Adiectiva in -इन् facile in composita transeunt.

Exemplum:

सत्यवादिन् ad सत्यवाद m. "Verbum veritatis": "aliquis qui veritate loquendi notatur = qui semper verum loquitur"

38.5. Syntaktisches zu नामन्

Ut exprimatur "aliquis nomine N. N.", ita componitur:

N.N. (in Casu Nominativo) नाम

Litteral: "nomen est/erat N.N." Est igitur intercalatus oratio nominalis.

Exemplum:

आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली । "Fuit rex cui nomen Nala, fortis filius Vīrasenae."

Quippe idem cum बहुव्रीहि exprimere licet:

देवदत्तनामा पुरुषः "vir cui nomen est Devadatta"

मदयन्तिकानाम्नी बाला "puella cui nomen Madayantika est"

Fig.: आसीन्महात्मा गन्धी नाम
(Fons imaginis: Detalia)

38.6. De syntactica ad आत्मन्

आत्मन् masculinum in singulari ut pronomen reflexivum pro omnibus tribus generibus, numeris (etiam duali et plurali) et personis adhiberi potest.

Exempla:

आत्मन्येषा दोषं न पश्यति । "Nullum vitium in se ipsa videt"

आत्मानं स्तुवन्ति । "Se ipsos laudant"

Genetivus (षष्ठी) आत्मनस् pro "meum/tuum/suum..." stare potest

Exemplum:

आत्मनो गृहं प्रविशति । "Domum suam intrat."

38.7. Radix consonantis finalis in compositione

Stamina, quae consonante terminantur, in compositis ut pars prior in eo (debili) stamine apparent, quem ante terminationem -su locativi (सप्तमी) pluralis accipiunt.

Exemplum:

राजपुत्र "Filius Regis"

38.8. Tribus in -an ut posterior pars बहुव्रीहि

Ut posterior pars बहुव्रीहि radix -an pro tribus generibus adhiberi potest. Sed femininum solitum est per suffixum -ī a debiliori masculini radice formari.

Exemplum:

दुर्णाम्नी "una, cui nomen malum est; daemonia morborum"

38.9. Glossarium

सूर्य m.: sol, deus solis Sūrya

Fig.: सूर्यः
(Fons imaginis: Detalia)

उदक n.: Aqua

Tab.: उदकम्
(Fons imaginis: Descriptiones)

वा 2P वाति : spirare, flatu movere

Fut. ⟪वास्यति⟫
Perf. IV ⟪ववौ⟫
Pass. ⟪वायते⟫
Kaus. ⟪वापयति⟫
PPP ⟪वान⟫ ⟪।⟫ ⟪वात⟫
Inf. ⟪वातुम्⟫

ex eo:

वात m.:ventus

वा + निस् 2P निर्वाति : spirare, evanescere, exstinguere

ex quo:

निर्वाण n.: exstinctio, Nirvāṇa

परिनिर्वाण n.: perfecta extinctio, perfecta liberatio (ad mortem Buddhae aut Arhantis)

Fig.: गौतमबुद्धस्य महापरिनिर्वाणम्
(Fons imaginis: Details)

मिह् 1P मेहति : urinare, micare, eiaculari

Fut. मेक्ष्यति
Perf. II मिमेह, मिमिहुर्
Pass. मिह्यते
Kaus. मेहयति
PPP मीढ

ex eo:

मेघ m.: Nubes ("pluvius")

सुत m.: Filius

राजन् m.: rex (de regno in India vide Basham, Mirabilia pp. 82-94). Ut membrum finale compositi (praesertim तत्पुरुष) saepe: -राज m. (sicut देव)

Femininum:

राज्ञी f.: regina, uxor regis

a राज :

राज्य 3: regium; n. regnum, regnatum, imperium

नामन् n.: nomen

सीमन् f.: finis

आत्मन् m.: se, propria persona, intima essentia. Philosophice et in doctrinis liberationis: Absolute in individuo, quod tamen interdum non conscius est (v. Stietencron)

ब्रह्मन् n.: id absolutum, Veda (secundum Thieme originem: verbum verum, unde ब्राह्मण "verba veritatis")

ब्रह्मन् m.: ille Deus creator Brahmā personaliter cogitatus

Fig.: ब्रह्मा
(Fons imaginis: Detalia)

कर्मन् n.: ad कृ 8U: actio, res gesta, opus; opus sacrum, sacrificium; Karma: actio praeterita, quae postea fructus suos fert (e.g. in renaissance)

कर्मविपाक m.: circulus factorum = bona malaque consequentia factorum in existentiis praecedentibus (ad वि-पच्)

हस्तिन् m.: elephas (Elephas maximus)

मनु m.: homo, vir; nomen patris generis humani (ad मन् 4Ā)

ex quo:

मनुष्य m.: homo

शुच् 1P शोचति : (flammat, lucet) ; dolet, deplorat

Perf. II शुशोच, शुशुचुर्
Fut. शोचिष्यति
Pass. शुच्यते
Caus. शोचयति
Inf. शुचितुम्
Absol. शोचित्वा । शुचित्वा

ex eo:

शुचि 3: lucidus, purus, clarus

शोक m.: Luctus, Dolor

अशोक 3: liber a cura; Arbor Ashoka = Saraca asoca (Roxb.) Wilde; Nomen imperatoris Aśoka (देवानांप्रिय प्रियदर्शी) (circiter 304 – 232 a.C.n.)

Fig.: अशोकवृक्षः
(Fons imaginis: Detalia)

Fig.: अशोकसाम्राज्यम्
(Fons imaginis: Detalia)

38.10. Exercitatio

A) In sequentibus sententiis formam congruentem verborum in parenthesibus positarum inserite et traducite:

... (सप्तमी विभक्तिः) ... धर्मं रक्षत्यभया जनाः ॥१॥ (राजन्)

आसीद्राजपुत्रो गौतमस् ... सुकृतकर्मोपपन्नो बुद्ध्या रूपामितबलः ॥२॥ (नामन्)

राज्यस्य ... (सप्तमी बहुवचने) ... अरयो राजानं योद्धुं तिष्ठन्ति ॥३॥ (सीमन्)

वैश्यानां कानि ... ॥४॥ (नामन्)

वैश्यास् ... ॥५॥ (किंनामन्)

... (सप्तम्येकवचने) ... अकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्त इति भगवद्गीतायाम् ॥६॥ (कर्मन्)

किम् ... किमकर्मेति कवयो ऽप्यत्र मोहिताः ॥७॥ (कर्मन्)

ब्रह्मभूतस् ... (प्रथमैकवचने) ... न शोचति न लुभ्यति ॥८॥ (प्रसन्नात्मन्)

... (षष्ठ्येकवचने) ... सुकृतस्य सुफलमाहुः ॥९॥ (कर्मन्)

महीभोगस् ... (शष्ठी बहुवचने) ... धर्मः ॥१०॥ (राजन्)

राज्ञे ... दीयेरन् ॥११॥ (बलिन् हस्तिन्)

... (तृतीया विभक्तिः) ... लोका असृज्यन्त ॥१२॥ (ब्रह्मन् m.)

... (तृतीया विभक्तिः) ... कृतं पापं... (तृतीया विभक्तिः) ... अकृतं पापम् ॥१३॥ (आत्मन्)

सद्भिस् ... जनेभ्यो ऽभयं दीयते ॥१४॥ (राजन्)

... धर्मं न रक्षत्सु सभया जनाः ॥१५॥ (राजन्)

38.11. Vocabularium ad Exercitium Vertendum

प्राय m.: res principalis, instr. प्रायेण : saepe, consuevit (ad प्र-इ)

विनोद m.: otium, delectatio, voluptas

Fig.: विनोदः
(Fons imaginis: Details)

अट् 1P अटति : errare

Perf. I आट, आटुः
Fut. अटिष्यति
Kaus. आटयति

गाध 3: leviter

तॄ 1P तरति : transgredi, se ab ripa (Acc.)

Perf. IIIb ततार, तेरुः
Fut. तरिष्यति । तरीष्यति
Pass. तीर्यते
Kaus. टारयति
PPP तीर्ण
Inf. तरितुम् । तरीतुम्

पार n.(m.): trans flumen, finis, meta

तीर n.: ripa

Fig.: वाराणस्यां गङ्गातीरे
(Fons imaginis: Details)

एकैकशस् Adv.: singulatim

गण् 10P गणयति : numerare

Perf. गणयां चकार
Fut. गणयिष्यति
Pass. गण्यते
PPP गणित
Absol. -गणय्य
Inf. गणयितुम्

Fig.: गणयां चक्रुः
(Image source: Details)

क्रुश् 1P क्रोशति : clamare, lugere

Perf. II चुक्रोश
Fut. क्रोक्ष्यति
Pass. क्रुश्यते
Kaus. क्रोशयति
PPP क्रुष्ट

इदानीम् Adv.: nunc

नूनम् Adv.: nunc; igitur, ideo; certe, sane

मज्ज् 6P मज्जति : mergere, demergere

PPP ममज्ज
Fut. मङ्क्ष्यति
Kaus. मज्जयति
PPP मग्न
Absol. मङ्क्त्वा । मक्त्वा

गवेषयति Denominativ: quaerere

व्याकुल 3: perturbatus, concitatus, confusus

कोलाहल m.n.: clamor, strepitus

विवेष्टित n.: circumquaerens

हस् 1P हसति : ride

Perf. Vc जहास, जहसुर्
Fut. हसिष्यति
Pass. हस्यते
Kaus. हासयति
PPP हसित

सृ 1P सरति : currere

Perf. ससार, सस्रुर्
Fut. सरिष्यति
Pass. स्रियते
Kaus. सारयति
PPP सृत
Inf. सर्तुम्

कर्णयति Denominativ: audire (ad कर्ण m. "auris")

लज्जा f.: pudor

अधस् Adv.: deorsum

38.12. Exercitium translationis

दश मूढाः

मूढानां चेष्टितानि प्रायेण विनोदावहानि । यथा हि -- एकदा दश मूढा देशाटनाय प्रस्थिताः । किञ्चिद्दूरं गतानां तेषामुपस्थिता काचिदगाधा नदी । बाहुभ्यां तरन्तस्ते कथमपि नदीं तीर्त्वा पारं गताः ॥

आसीत्तेषां मध्ये कश्चन वृद्धः । स किं सर्वे तीरमनुप्राप्ता ईति जिज्ञासमानस्तानेकैकशो गणयामास । परं नवैव परिगणितास्तेन । ततः स आक्रोशत् । अहो वयम् दश प्रस्थिताः । इदानीं नवैव स्मः । नूनमस्माकमेको नद्यां निमग्नः । गवेषयत तमिति । ततस्तेषामेकैको ऽपि गणनां चकार । परं नवैव दृश्यन्ते । ततस्तेषां व्याकुलीभूतानां महान्कोलाहलः समजनि । तत्रैव नातिदूरे कस्यचिदृषेराश्रमो ऽवर्तत । तत्र वसन्नृषिस्तेषां विवेष्टितमवलोक्योच्चैर्जहास । तस्य हासशब्दं श्रुत्वा मूढास्तरसा समुपसृत्य हासकारणमपृच्छन् । ऋषिराह । अहो । अनात्मज्ञा यूयम् । युष्माकमेकैको ऽपि नात्मानमगणयत् । तेनायं व्यामोहः संजात इति । तदाकर्ण्य ते मूढाः सलज्जमधोमुखाः प्रययुः ॥ (संस्कृतप्रथमादर्शः)

Explanationes:

दश Nom.Akk.pl.m.f.n. ad दशन् "decem"

बाहुभ्याम् Instr.Dat.Abl. Dualis ad बाहु m. "brachium"

सर्वे Nom.pl.m. ad सर्व 3 "quisque, omnes"

जिज्ञासमान Part.Præs.A.D. desiderativum ad ज्ञा 9U जिज्ञासते "scire velle, nosse velle"

नव Nom.Akk.pl.m.f.n. ad नवन् "novem"

वयम् Nom.pl. "nos"

स्मस् 1.pl.Ind.Präs.P zu अस् 2P

गवेषयत 2.pl.Imperativ P

एकैक "singulatim"

समजनि 3.sg.Passiv Aorist zu जन्

तरसा Instr. sg. ad तरस् n. "Energia", adverbialiter: "celeriter, vi"

यूयम् Nom.pl. "illi"

युष्माकम् Gen.pl. ad यूयम्