Lectio 51

51.1. Compositiones upapada

उपपद-composita (उपपद n. "verbum adjunctum") sunt ⟨तत्पुरुष cum nomine verbalico ut membro posteriore, quod solum in compositis occurrit, non autem ut verbum singulare et independens. ⟨उपपद cum suffixis ⟨कृत्

• -Ø
• -a
• -t

formantur. Sunt nomina agentis, id est significant personam agens (कर्तृ), qui actionem a radice subiecta significat perficit.

Talia composita ab commentariis indigenis non per combinationes nominalia, sed per formas verbales resolvuntur:

Exempla:

सुखकरः = सुखं करोतीति सुखकरः

कुलघ्नः = कुलम्हन्तीति कुलघ्नः

Exempla:

a) कृत्-suffixum -Ø

-नी 3 "ducens" e.g. सेनानी m. "dux exercitus" (सेना f. "exercitus")

-भुज् 3 "fruens, edens" e.g. भूमिभुज् m. "rex" (भूमि f. "terra")

-विद् 3 "sciens" e.g. धर्मविद्  3 "dharma cognoscens"

Fig.: भूमिभुज्
ज्ञानेन्द्र वीर बिक्रम शाह, नेपालस्यान्तिमो राजा (2001 - 2008)
(Fons imaginis: Detalia)

b) कृत्-suffixum -t

-कृत् 3 "faciens" e.g.

कुलक्षयकृत् 3 "familiae destructionem efficiens"

पापकृत् 3 "malum faciens, malefactor"

-जित् 3 "vincens", e.g.

शत्रुजित् 3 "hostes vincens"

पुरुजित् 3 "multos vincens" (पुरु 3 "multi, abundans")

-भृत् 3 "ferens" e.g. भूमिभृत् m. "rex"

Fig.: पापकृत्
भरतपुर, राजस्थान
(Fons imaginis: Detalia)

c) कृत्-suffixum -a

-ग 3 "iens (in, ad)" (fortasse radix gā, gradus profundissimus g + a) e.g. खग 3 "volans" m. "avis, planeta errans" (ख n. "foramen, spatium 'aeris'")

-घ्न 3 "occidens" e.g. कुलघ 3 "familias necans"

-ज 3 (jña » jā » profundus. j + a) "progenitus, natus in" exempli gratia आत्मज "filius"

-ज्ञ 3 "peritus" (jñ-a) exempli gratia सर्वज्ञ 3 "omnisciens"

-द 3 "dans" (d-a) exempli gratia वारिद m. "nubes" (वारि n. "aqua")

-प 3 "bibens" (p-a) exempli gratia द्विप m. "elephantus (bis bibens)"

-प 3 "protegens" (p-a) e.g. भूप "terram protegens = Rex"

-स्थ 3 "stans in, existens in" (sth-a) e.g. गृहस्थ m. "dispensator, paterfamilias"

-कर 3 "faciens, agens" e.g. सुखकर 3 "felicitatem praestans"

-स्मर 3 "memorans se" e.g. जातिस्मर 3 "memorans se priorum nativitatum"

Fig.: द्विपो द्विर्पिबति : हस्तेन च मुखेन च
नेपाल
(Fons imaginis: Detalia)

51.2. Declinatio stemmatium, quae consonantem simplicem (praeter nasalem, semivocalis, -s) terminant

Stemmata quae consonantem simplicem (praeter nasalem, semivocalis, -s) terminant, non habent stemmatum variationem. Declinatio fit omnino regulariter per additionem casuum finium regularium.

Unica irregularitas: in Nom., Acc., Voc. pl. Neutrum ante stemmatum exitum nasale intercalatur.

51.2.1. Stem mata non-palatalis clausurae

Leges sonorum usitatas valent, id est.

• in exitu stat consonans mutus non aspirata
• ante -su loc. plur. exitus primo per consonantem mutam non aspiratam substituitur, deinde mutationes sonorum consequentes fiunt
• ante consonantem sonoram exitus per consonantem sonoram non aspiratam substituitur.

Exempla:

शत्रुजित् 3 "Hostibus victis"

Masculinum, Femininum:

Singularis:

Nom.Voc. शत्रुजित् (śatrujit + s)
Acc. शत्रुजितम्

Plural:

Nom.Acc.Voc. शत्रुजितस्
Instr. शत्रुजिद्भिस्
Loc. शत्रुजित्सु

Neuter

Singular Nom.Acc.Voc. शत्रुजित्
Plural Nom.Acc.Voc. शत्रुजिन्ति

सुयुध् 3 "bene pugnans"

Singular.Nom.Voc.m.f.n. सुयुत्
etc.

Completa paradigmata apud Kielhorn, Grammatik p. 16ff.

51.2.2. Tribus ad sonos occlusivos palatales (c, ch, j), ś, ṣ pertinentes

Ante terminationem vocalicum incipientem, desinens radicis immutatum manet.

De ceteris terminationibus valet:

• desinens -c et -j per k substituitur, atque radix sic tractatur ac si desineret in -k
• in quibusdam verbis (lista apud Kielhorn, Grammatica p. 18) desinens -j per -ṭ substituitur
• desinens -ch per -ṭ substituitur
• desinentes -ś et -ṣ, cum nonnullis exceptionibus, per -ṭ substituantur. In casibus exceptis, -ś et -ṣ per -k substituuntur

id est.

• -c » -k
• -ch » -ṭ
• -j » -k vel -ṭ
• -ś » -ṭ vel -k
• -ṣ » -ṭ vel -k

Exempla:

सत्यवाच् 3 "veritatem loquens" (बहुव्रीहि)

Masculinum, Femininum:

Singularis:

Nom.Voc. सत्यवाक्
Acc. सत्यवाचम्
Instr. सत्यवाचा

Plural:

Instr. सत्यवाग्भिस्
Loc. सत्यवाक्षु

Neuter

Singular Nom.Acc.Voc. सत्यवाक्
Plural Nom.Acc.Voc. सत्यवाञ्चि

Plural:

Plural:

Pluralis:

Pluralis:

Pluralis:

Instr. शेषभुग्भिस्
Loc. शेषभुक्षु

Neutrum

Singular Nom.Akk.Voc. शेषभुक्
Pluralis Nom.Akk.Voc. शेषभुञ्जि

परिव्राज् m. "peregrinus monachus"

Masculinum, Femininum:

Singularis:

Nom.Voc. परिव्राट्
Acc. परिव्राजम्

Plural:

Instr. परिव्राड्भिस्
Loc. परिव्राट्सु

Fig.: परिव्राट्
पुष्कर
(Fons imaginis: Particulae)

51.2.3. Stemma -h sonantia

Ante terminationem vocalico incipientem, -h manet immutatum.

Ceteris terminationibus praepositis

• solitum est -h per -ḍh mutari
• si radix fundamentalis d- incipit, -h per -gh mutatur. Item in aliis quibusdam verbis vel optative vel necessario (collectio apud Kielhorn, Grammatica §80.2)
• (in fine nominis radicalis -h per -dh mutatur)

Post has substitutiones, radix tractatur ut si terminaretur -ḍh, -gh vel -dh.

Vide paradigmas apud Kielhorn, Grammatica, p. 20sqq.

Exempla:

गुह् 3 "abscondens"

Masculinum, Femininum:

Singularis:

Nom.Voc. घुट् (Grassmann's law of aspiration dissimilation: गुढ् + s)
Acc. गुहम्

Plural:

Instr. घुड्भिस्
Loc. घुट्सु

द्रुह् "harming, hating" (optionally -ḍh/-gh)

Masculine, Feminine:

Singularis:

Nom.Voc. ध्रुट् । ध्रुक्
Acc. द्रुहम्

Plural:

Instr. ध्रुड्भिस् । ध्रुग्भिस्
Loc. ध्रुट्सु । ध्रुक्षु

51.3. Sandhi consonantis praecidenti h-

Ante consonantem initialem h-, praecedens occlusiva per correspondentem sonorum non aspiratum mutatur, et consonans initialis h- per sonorum aspiratum ei correspondentem:

तत् + हि » तद्धि

वाक् + हि » वाग्घि

परिव्राट् + हि » परिव्राड्ढि

51.4. Sandhi von anlautendem ch-

Post vocalem brevem, post मा "non" et post आ "ad", ch- per cch- mutatur:

न + छिन्दति » न च्छिन्दति

51.5. -ch- im Wortinnern

In interiore verbi parte -ch- post omnes vocales per -cch- mutatur:

e.g. छिद् » चिच्छेद

51.6. Glossarium

अजिन n.: pelvis antilopis, praesertim pellis nigrae antilopis (Hirschziegenantilope : Antilope cervicapra L. ). Originem duxit in toto subcontinente indico a Punjab et Sind usque ad Bengalam et a Nepalia usque ad Kanyakumari (Cape Comorin) (Tamil: கன்னியாகுமரி) Vide:

Walker's mammals of the world / Ronald M. Nowak. -- 6. ed. -- Baltimore [u.a.] : Johns Hopkins Univ. Pr., 1999. -- 2 Bde. -- ISBN 0-8018-5789-9. -- Bd. 2. -- S. 1193f.

Fig.:
(Fons imaginis: Detalia)

अतिथि m.: hospes

अभ्यन्तर 3: interior, proximus; m. proximior consanguineus, indigena

अरण्य n.: solitudo, silva

ऋतु m. periodicus processus, tempus anni, spatium temporis, menstruum, tempus quo mulier concipere potest et ius habet ad coitum cum marito.

Ad ऋतु vide Manu III, 45-48: deinde durat ऋतु 16 dies (secundum translationem alternativam: 20 dies) a principio menstruationis, primis quattuor diebus post initium fluxus sanguineus coitus prohibetur (secundum translationem alternativam: primis octo diebus (4 + 4)), item undecimo (sive decimo quinto) et duodecimo (sive decimo octavo) die. In paribus diebus mulier filios concipit, in imparibus filias. Pro sequentibus assumitur ऋतु 16 dies (non traditio alternativa), quemadmodum etiam plerique commentarii indigeni faciunt, quod ergo sententia praevalebat.

Quum ovulatio 14 diebus ante initium menstruationis sit, hac determinatione temporis fertilitatis fere "certa" est fertilitas pro intervallo menstruationum ab 19 ad 30 dies. Dies prohibiti (undecimus et duodecimus) augent probabilitem coitus in duodecimo et decimotertio die, id est probabilatem conceptionis cum cyclo 28 dierum (vita spermatis in muliere circiter 3 dies). Hae determinationes quasi positivus usus Knaus-Ogino habentur.

Fig.: ऋतुः
(Fons imaginis: Detalia)

एकत्र Adv.: loco uno

जटा f.: crinis complexus (crinis ascetae)

Fig.: जटा
ऋषिकेश
(Fons imaginis: Detalia)

तुल्य 3: aequalis, comparabilis (तृतीयया)

तरय 3 (f.: तरयी): tripertitus, ex tribus partibus constans

प्राणान्तिक 3 (f.: -ī): letalis, mortiferum afferens, ad vitam carceris

बाह्य 3: extra, foris positus, externus

भिक्षा f.: elemosina mendicata, cibus mendicus

मार्यादा f.: finis

शिष् 7P शिनष्टि : relinquere, derelinquere

Perf.II शिशेषे, शिशिषुर्
Fut. शेक्ष्यति
Pass. शिष्यते
Kaus. शेषयति
PPPशिष्ट
Absol. -शिष्य

शिष् + वि 7P विशिनष्टि : distinguere

Pass. विशिष्यते : differre ab (पञ्चम्या, तृतीयया), praestare (पञ्चम्या, तृतीयया), optimus esse inter (षष्ठ्या, सप्तम्या)

समान 3: similis, aequalis; m.: coaevus

स्व 3: proprius, esse (meus, tuus etc.) Sicut सर्व declinatur. In Abl.Loc.sg.m.n et in Nom.pl.m potest quoque sicut देव declinari:

Abl.sg.m.n स्वस्मात् । स्वात्
Loc.sg.m.n. स्वस्मिन् । स्वे
Nom.pl.m स्वे । स्वास्

गर्ह् 1Ā गर्हते 10P गर्हयति : increpare, reprehendere

Perf I जगर्हे
Fut. गर्हिष्यते
PPP गर्हित

पिशित n.: (paratum) caro

Fig.: पिशितम्
Calcutta = কলকাতা
(Fons imaginis: Detalia)

उपहार m.: oblatio, sacrificium, donum

मधु n.: Mel, liquor dulcis, hydromel (vinum melis)

Fig.: मधु
Palatium Civitatis, उदयपुर
(Fons imaginis: Detalia)

मांस n.: Caro

मृगया f.: Venatio

Fig.: मृगया
Venatio cum चीता (Acinonyx jubatus venaticus) Guzeratum = ગુજરાત, 1812
(Fons imaginis: Detalia)

शिवा f.: (fem.) Icus aureus (Icus aureus)

Fig.: शिवा
Canis aureus, Sanctuarium Kalatop Khajjiar
(Fons imaginis: Detalia)

रुत n.: clamor

कौशिक m.: ulula

Fig.: कौशिकः
Owlis Brahmae (Athene brama), Mahesana = મહેસાણા
(Fons imaginis: Detalia)

शकुनि m.: avis

श्वन् m.: canis

strenuus radix श्वान्
debilis radix ante vocalem सुन्
debilis radix ante consonantem श्व

Fig.: श्वा लिङ्गं च
Karnataka = ಕರ್ನಾಟಕ
(Fons imaginis: Detalia)

परिचित 3: notus, cognitus

अटवी f.: silva

शून्य 3: vacuus, desertus

आपान(क) n.: convivium

Fig.: आपानकम्
जोधपुर
(Fons imaginis: Detalia)

क्रूर 3: rudis, crudelis

दिह् 2U देग्धि, दिग्धे : unguere, linire

Perf. II दिदेह
Fut. धेक्ष्यति
Pass. दिह्यते
Caus. देहयति
PPP दिग्ध

विष n.: venenum

Fig.: मूषिकाविषाणि
Bangalore = ಬೆಂಗಳೂರು
(Fons imaginis: Detalia)

भुजंग m.: serpens

Fig.: भुजंगः
Vipera catenata (Daboia russelii), Bangalore = ಬೆಂಗಳೂರು
(Fons imaginis: Detalia)

सायक m.: sagitta

उत्साद m.: interitus

कलत्र Neutrum: uxor, femina

बन्दी f.: captiva, praeda

योषित् f.: iuvenis, puella

शार्दूल m. = व्याघ्र m.

रुधिर n.: sanguis

अर्चन n. अर्चना f. = पूजा f.

बलि m.:  tributum, donum, vectigal

मणि m.: gemma

Fig.: मणिः
Sperans Diamant ex Guntur = గుంటూరు, hodie Museum Historiae Naturalis Smithsonianianum, Washington DC
(Fons imaginis: Detalia)

वन n.: silva

मद m.: etiam "sucus libidinis" elephanti (in Musth))

Fig.: मदः
(Fons imaginis: Detalia)

राग m.: etiam: color, ruber color

कालन n.: silva

खन् 1U खनति : fodere

Perf. चखान, चखने
Fut. खनिष्यति
Caus. खानयति
PPP खात
Absol. खनित्वा । खात्वा

चिन्त् 10 चिन्तयति : cogitare, meditari

शबर .: Nomen proprium non-ariani populi

51.7. Exercitium translationis

१. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, ९ - १२ आश्रमधर्मः

गृहस्तस्य स्वधर्माजीवस्तुल्यैरसमानार्षिभिर्वैवाह्यमृतुगामित्वं देवपित्रातिथिपूजा भृत्येषु त्यागः शेषभोजनं च ।९।
ब्रह्मचारिणः स्वाध्यायो ऽग्निकार्याभिषेकौ भैक्षाव्रतित्वमाचार्ये प्राणान्तिकी वृत्तिस्तदभावे गुरुपुत्रे सब्रह्मचारिणि वा ।१०।
वानप्रस्थस्य ब्रह्मचर्यं भूमौ शय्या जाटाजिनधारणमग्निहोत्राभिषेकौ देवतापित्रतिथिपूजा वन्यश्चाहारः ।११।
प्रव्राजकस्य जितेन्द्रियत्वमनारम्भो निष्किंचनत्वं सङ्गत्यागो भैक्षाव्रतमनेकत्रारण्ये च वासो बाह्याभ्यन्तरं च शौचम् ॥१२॥

Explicatio: -अभिषेकौ Nom.Akk.Voc.Dual.masc. (Dualdvandva)

२. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, १६ - १७ De necessitate observandi ⟨वर्नाश्रमधर्म

तस्मात्स्वधर्मं भूतानाम्
राजा न व्यभिचारयेत् ।स्
स्वधर्मं संदधानो हि
प्रेत्य चेह च नन्दति ॥१६॥
व्यवस्थितार्यमर्यादः
कृतवर्णाश्रमस्थितिः ।
त्रय्याभिरक्षितो लोकः
प्रसीदति न सीदति ॥१७॥

३. बाण (saeculo VII p.C.): कादम्बरी ed. K.P. Parab, 1896, p. 65ss.: Cogitationes Psittaci ⟨वैशम्पायन de vita venatoria:

आसीच्च मे मनसि -- अहो मोहप्रायमेतेषां जीवितं साधुजनगर्हितं च चरितम् । तथा हि । पुरुषपिशितोपहारे धर्मबुद्धिः , अहारः साधुजनगर्हितो मधुमांसादिः , श्रमो मृगया , शास्त्रं शिवारुतम् , समुपदेष्टारः सद्सतां कौशिकाः , प्रज्ञा शकुनिज्ञानम् , परिचिताः श्वानः , राज्यं शून्यास्वटवीषु , आपानकमुत्सवः , मित्राणि क्रुरकर्मसाधनानि धनूंषि , सहाया विषदिग्धमुखा भुजंगा इव सायकाः , गीतमुत्सादकारि मुग्धमृगाणाम् , कलत्राणि बन्दीगृहीताः परयोषितः , क्रूरात्मभिः शार्दूलैः सह संवासः , पशुरुधिरेण देवतार्चनम् , मांसेन बलिकर्म , चौर्येण जीवनम् , भूषणानि भुजंगमणयः , वनकरिमदैरङ्गरागः , यस्मिन्नेव कानने निवसन्ति तदेवोत्ख्यातमूलमशेषतः कुर्वत इति चिन्तयत्येव मयि शबरसेनापतिः समुपाविशत् ॥

४. Commentarius भानुचन्द्र (saeculum XVI) ad sectionem praecedentem कादम्बरी (haec exercitio sub directione magistri traducenda est. Si talis non adsit, praeteriri potest)

आसीच्चेति । मे मम मनसि चित्त आसीद्बभूव । खेद इति शेषः । तदेव दर्शयति -- अहो इत्यादिना । अहो इत्याश्चर्ये । एतेषां भिल्लानां जीवितं प्राणितं मोहो ऽज्ञानं प्रायं प्रचुरं यत्र तादृशम् । चः पुनरर्थे । चरितमाचरणं साधुजनैः सज्जनजनैर्गर्हितं निन्दितम् । तदेव विशेषतो दर्शयति -- तथा हीति । पुरुषेति । पुरुषस्य पुंसो यत्पिशितं मांसं तस्य य उपहारो भगवत्यै नैवेद्यदर्शनं तस्मिन्धर्मबुद्धिः श्रेयोधीः । आहार इति । आहारः प्रत्यवसानं साधुजनैर्गर्हितो निन्दितो मधुमांसादिर्मधुः मद्यं माक्षिकं वा । मांसं प्रतीतम् । ते आदौ यस्येति बहुव्रीहिः । आदिशब्दात्कन्दादिपरिग्रहः । श्रम इति । श्रमः शक्तिसाधनायासो मृगयाखेटकः । शास्त्रमिति । शिवा सृगाली तस्य रुतं शब्दितं शास्त्रमुच्चस्वरवेदपाठः । प्रबोधजनकत्वसाम्यात्तदुपमानम् । सदिति । सदसतां शुभाशुभानां समुपदेष्टारो बोधकाः कौशिका उलूकाः । प्रज्ञेति । शकुनयः पत्त्रिणस्तेषां स्थूलमहत्त्वादिना ज्ञानं तदेव प्रज्ञा विवेकबुद्धिः । परीति । श्वानः सारमेयाः परिचिता विश्वासपालत्राणि । राज्यमिति । शून्यासु जनरहितासु विन्ध्याटवीषु राज्यं स्वामित्वम् । आपानकेति । उत्सवः संतुष्टिकार्यं तदेवापानमेवापानकम् । स्वार्थे कः । पानगोष्ठिका । मित्राणीति । क्रूरं यत्कर्म तत्साधनानि तद्धेतुभूतानि धनूंष्येव चापान्येव मित्राणि सहृदः । हितचिन्तकानीति यावत् । सहाया इति । विषेण दिग्धं मुखमाननं येषामेवंविधाः सायका बाणास्त एव सहाया इष्टकार्यकर्तृत्वात्साहाय्यकारिणः । क इव । भुजंगाः सर्पा इव । एतेषां विषदिग्धमुखत्वं स्वाभाविकम् । तेषामौपाधिकमिति भावः । गीतमिति । मुग्धा अनभिज्ञा ये मृगा हरिणास्तेषामुत्साहकारि स्तब्धताविधायि गीतं गानम् । कलत्रेति । परयोषितो ऽन्यस्त्रिय एव बन्दी ग्रहकस्तद्रूपत्वेन गृहीताः स्त्रीकृताः कलत्राणि स्वपत्न्यः । क्रूरेति । क्रूरात्मभिर्दुष्टात्मभिः शार्दुलैश्चित्रकैः समं संवासः सहावस्थानम् । पश्वेति । पशवो महिषास्तेषां रुधिरेण रक्तेन देवतार्चनं देवपूजनम् । मांसेनेति । मांसेन पिशितेन बलिर्हन्तकरस्तत्कर्म तत्कृत्यम् । चौर्येणेति । चौर्येण परद्रव्यापहारेण जीवनं प्राणधारणम् । भूषणनीति । भूषणान्याभरणानि भुजंगमणयः सर्परत्नानि । पर्वतवासित्वात्तेषां ते सुलभा इति भावः । वनेति । वनकरिणामरण्यहस्तिनां मदैर्दानवारिभिरङ्गरागो विलेपनम् । यस्मिन्निति । अनिर्दिष्टनामनि कानने वने निवसन्ति निवासं कुर्वन्ति तदेव काननमशेषतः समग्रत उत्खातमुत्पाटितं मूलं मध्यभागो यस्यैवंभूतं कुर्वते विदधत इति पूर्वोक्तप्रकारेण मयि चन्तयति ध्यायति सत्येव ... ॥