Lesing 51

51.1. उपपद-komposis

उपपद-komposis (उपपद n. "bywoord") is तत्पुरुष met 'n werkwoordsnaamwoord as agterste lid, wat slegs as agterste lid van komposis voorkom en nie as 'n selfstandige, afsonderlike woord nie. उपपद word met die कृत्-suffixe

• -Ø
• -a
• -t

gevorm. Hulle is nomina agentis, dit wil sê hulle verwys na 'n agente (कर्तृ) wat die handeling verrig wat deur die onderliggende wortel aangedui word.

Sulke komposis word deur inheemse kommentators nie deur nominale kombinasies opgelos nie, maar met behulp van werkwoordsvorms:

Voorbeelde:

सुखकरः = सुखं करोतीति सुखकरः कुलघ्नः = कुलम्हन्तीति कुलघ्नः

Voorbeelde:

a) कृत्-suffix -Ø

-नी 3 "leiend" bv. सेनानी m. "leërbevelvoerder" (सेना f. "leër")

-भुज् 3 "genietend, eet" bv. भूमिभुज् m. "koning" (भूमि f. "aarde")

-विद् 3 "wetend" bv. धर्मविद् 3 "wat die Dharma ken"

Afbeelding: भूमिभुज् ज्ञानेन्द्र वीर बिक्रम शाह, नेपालस्यान्तिमो राजा (2001 - 2008)
(Beeldbron: Details)

b) कृत्-suffix -t

-कृत् 3 "doend" bv.

कुलक्षयकृत् 3 "vernietiging van die familie veroorsaakend"

पापकृत् 3 "kwad doen, oortreder"

-जित् 3 "oorwinend", bv.

शत्रुजित् 3 "die vyande oorwinend"

पुरुजित् 3 "vele oorwinend" (पुरु 3 "veel, ryklik")

-भृत् 3 "draend" bv. भूमिभृत् m. "koning"

Afb.: पापकृत् भरतपुर, राजस्थान
(Beeldbron: Besonderhede)

c) कृत् agtervoegsel -a

-ग 3 'gaan (in, na)' (waarskynlik van die wortel gā, wortel g + a) bv. खग 3 'vlieg' m. 'voël, ronddwaalende ster' (ख n. 'gat, "lug" ruimte')

-घ्न 3 'slag', bv. कुलघ 3 'doodmaak van familie(s)'

-ज 3 (jña » jā » wortel j + a) "afstam van, gebore in", bv. आत्मज "seun"

-ज्ञ 3 "kennend" (jñ-a) bv. सर्वज्ञ 3 "alwetend"

-द 3 "gee" (d-a), bv. वारिद m. "wolk" (वारि n. "water")

-प 3 "drinkend" (p-a) bv. द्विप m. "olifant (drink twee keer)"

-प 3 "beskermend" (p-a) bv. भूप "beskerm die aarde = koning"

-स्थ 3 "in, in wees" (sth-a) bv. गृहस्थ m. "huishoudster, hoof van die huishouding"

-कर 3 "veroorsaak, doen" bv. सुखकर 3 "geluk bring"

-स्मर 3 "onthou" bv. जातिस्मर 3 "onthou vorige geboortes"

Afb.: द्विपो द्विर्पिबति : हस्तेन च मुखेन च नेपाल
(Beeldbron: Details)

51.2. Deklinasie van stamwoorde wat in 'n enkele medeklinker eindig (anders as 'n neusklinker, halfvokaal of -s)

Stamwoorde wat op 'n enkele medeklinker eindig (behalwe 'n neusklinker, halfvokaal of -s) het geen stamgradering nie. Die verbuiging is heeltemal gereeld en geskied deur die standaard gevallesoorte by te voeg.

Die enigste onreëlmatigheid: in die nominatief, akkusatief en vokatief meervoud van die neutrum word 'n neusklank voor die stam-einde ingevoeg.

51.2.1. Stamme wat eindig in 'n nie-palatale stoplettergreep

Die gewone klankveranderingsreëls geld, d.w.s.

• in die finale posisie, kom die ooreenstemmende onbeklemde stemlose medeklinker voor
• voor die -su van die lokatiefmeervoud, word die finale medeklinker eers vervang deur die ooreenstemmende onbeklemde stemlose medeklinker, en vind dan die ooreenstemmende klankveranderings plaas
• voor 'n verdaagde medeklinker, word die finale medeklinker vervang deur die ooreenstemmende onverdaagde medeklinker.

Voorbeelde:

शत्रुजित् 3 'Oorwinning oor vyande'

Manlik, vroulik:

Enkelvoud:

Nominatief, Vokatief शत्रुजित् (śatrujit + s)
Akkusatief शत्रुजितम्

Meervoud:

Nominatief, Akkusatief, Vokatief शत्रुजितस्
Instrumentaal शत्रुजिद्भिस्
Lokatief शत्रुजित्सु

Neutraal

Enkelvoud Nominatief Akkusatief Vokatief शत्रुजित्
Meervoud Nominatief Akkusatief Vokatief शत्रुजिन्ति

सुयुध् 3 'goed veg'

Enkelvoud, nominatief, vokatief, manlik, vroulik, onbepaalde सुयुत्
ens.

Voltooi konjugasietabelle in Kielhorn, Grammar, bl. 16 vv.

51.2.2. Stamme wat eindig in 'n palataalstop (c, ch, j), ś, ṣ

Voor 'n eindel wat met 'n vokaal begin, bly die finale klank van die stam onveranderd.

Vir die oorblywende uitgange geld die volgende:

• finale -c en -j word deur k vervang, en die stam word dan hanteer asof dit op -k eindig

• in sommige woorde (sien lys in Kielhorn, Grammar, bl. 18), word 'n finale -j vervang deur -ṭ

• 'n finale -ch word vervang deur -ṭ

• Laaste -ś en -ṣ word – met 'n paar uitsonderings – vervang deur -ṭ. In hierdie uitsonderlike gevalle word -ś en -ṣ vervang deur -k
  d.w.s.

• -c » -k

• -ch » -ṭ

• -j » -k of -ṭ

• -ś » -ṭ of -k

• -ṣ » -ṭ of -k

Voorbeelde:

सत्यवाच् 3 'die waarheid spreek' (बहुव्रीहि)

Manlik, Vroulik:

Enkelvoud:

Nom. Voc. सत्यवाक्
Acc. सत्यवाचम्
Instr. सत्यवाचा

Meervoud:

Instr. सत्यवाग्भिस्
Loc. सत्यवाक्षु

Neutraal

Enkelvoud nom. acc. voc. सत्यवाक्
Meervoud Nom. Acc. Voc. सत्यवाञ्चि

शेषभुज् 3 'oorblyfsels eet'

Manlik, vroulik:

Enkelvoud:

Nominatief, Vokatief शेषभुक्
Akkusatief शेषभुजम्

Meervoud:

Instr. शेषभुग्भिस्
Loc. शेषभुक्षु

Neutraal

Enkelvoud Nom. Akk. Vok. शेषभुक्
Meervoud Nom. Akk. Vok. शेषभुञ्जि

परिव्राज् m. 'dwaalmunk'

Manlik, Vroulik:

Enkelvoud:

Nominatief, Vokatief परिव्राट्
Akkusatief परिव्राजम्

Meervoud:

Instr. परिव्राड्भिस्
Loc. परिव्राट्सु

Afb.: परिव्राट् पुष्कर
(Beeldbron: Besonderhede)

51.2.3. Wortels wat in -h eindig

Voor 'n uitgang wat met 'n vokaal begin, bly die -h onveranderd.

Voor die ander uitgange

• word die -h gewoonlik vervang deur -ḍh
• as die onderliggende wortel met d- begin, word -h vervang deur -gh. Dieselfde geld vir sommige ander woorde, óf opsioneel óf verpligtend (samegestel deur Kielhorn, Grammatika §80.2)
• (aan die einde van 'n stamnaam, word -h vervang deur -dh)

Na deze vervangingen wordt de stam verder behandeld alsof hij op -ḍh, -gh resp. -dh eindigt.

Zie de paradigmas bij Kielhorn, Grammatik, blz. 20v.

Voorbeelden:

गुह् 3 "verbergend"

Manlijk, Vrouwelijk:

Enkelvoud:

Nominatief-Vocatief घुट् (Grassmanns wet van hauchdissimilatie: गुढ् + s)
Accusatief गुहम्

Meervoud:

Instrumentalis घुड्भिस्
Lokatief घुट्सु

द्रुह् "schadelijk, hatend" (optioneel -ḍh/-gh)

Manlijk, Vrouwelijk:

Enkelvoud:

Nominatief-Vocatief ध्रुट् । ध्रुक्
Accusatief द्रुहम्

Meervoud:

Instrumentalis ध्रुड्भिस् । ध्रुग्भिस्
Lokatief ध्रुट्सु । ध्रुक्षु

51.3. Sandhi van aanvangend h-

Voor aanvangend h- wordt een voorafgaande sluitklank vervangen door de overeenkomstige stemmeloze niet-aspirat en het aanvangende h- door de bij deze sluitklank behorende stemmige aspirat:

तत् + हि » तद्धि वाक् + हि » वाग्घि परिव्राट् + हि » परिव्राड्ढि

51.4. Sandhi van aanvangend ch-

Aanvangend ch- wordt na korte klinker, na मा "niet" en na आ "naar" vervangen door cch-:

न + छिन्दति » न च्छिन्दति

51.5. -ch- in het woord

In het woord wordt -ch- na alle klinkers vervangen door -cch-:

bijv. छिद् » चिच्छेद

51.6. Woordenlijst

अजिन n.: antilopehuid, met name de huid van de zwarte antiloop (Hirschziegenantilope : Antilope cervicapra L. ). Oorspronkelijk voorkomend op het hele Indische subcontinent van Punjab en Sind tot Bengalen en van Nepal tot Kanyakumari (Kaap Comorin) (Tamil: கன்னியாகுமரி) Zie:

Walker's Mammals of the World / Ronald M. Nowak. -- 6de uitg. -- Baltimore [et al.] : Johns Hopkins Univ. Pr., 1999. -- 2 vols. -- ISBN 0-8018-5789-9. -- Bd. 2. -- bl. 1193v.v.

Afb.:
(Beeldbron: Besonderhede)

अतिथि m.: gas

अभ्यन्तर 3: binne, volgende; m. die naaste familielid, inboorling

अरण्य n.: wildernis, woud

ऋतु m.: periodieke proses, seisoen, tydperk, menstruasie, die tyd wanneer 'n vrou vrugbaar is en geregtig is op huweliksverhoudinge met haar man.

Vir ऋतु, sien Manu III, 45–48: volgens dit duur ऋतु 16 dae (volgens die alternatiewe vertaling: 20 dae) vanaf die aanvang van die menstruasie; seksuele omgang is verbode gedurende die eerste vier dae ná die aanvang van die bloeding (volgens die alternatiewe vertaling: gedurende die eerste agt (4 + 4) dae), asook op die 11de (of 15de) en 13de (of 18de) dae. Op gelykgetelde dae bevrug die vrou seuns; op onewe getelde dae dogters. Vir die volgende word 'n ऋतु van 16 dae (nie die alternatiewe vertaling nie) aangeneem, soos ook die geval is in die meeste inheemse kommentare, en wat daarom die heersende siening was.

Aangesien ovulasie 14 dae voor die aanvang van menstruasie plaasvind, beteken hierdie metode om die vrugbare periode te bepaal dat vrugbaarheid byna 'gegarandeer' is vir 'n menstruele siklus wat tussen 19 en 30 dae duur. Die 'verbode dae' (die 11de en 13de) verhoog die waarskynlikheid van seksuele omgang op die 12de en 14de dae; dit wil sê, die waarskynlikheid van bevrugting in 'n 28-dae-siklus dae (die lewensduur van sperm binne die vrou is ongeveer 3 dae). Hierdie berekeninge verteenwoordig, so om te sê, 'n positiewe toepassing van die Knaus–Ogino-metode.

Afb.: ऋतुः
(Beeldbron: Details)

एकत्र Adv.: op een plek

जटा nw.: gevlegde hare (askete se haartooi)

Afb.: जटा ऋषिकेश
(Beeldbron: Details)

तुल्य 3: dieselfde, vergelykbare (तृतीयया)

तरय 3 (v.: तरयी): drieledig, uit drie dele bestaande

प्राणान्तिक 3 (v.: -ī): dodelik, lewensgevaarlik, lewenslang

बाह्य 3: buite, buite geleë, vreemd

भिक्षा v.: bedelde aalmoese, bedelde kos

मार्यादा v.: grens

शिष् 7P शिनष्टि : verlaat, agterlaat

Perf. II शिशेषे, शिशिषुर्
Fut. शेक्ष्यति
Pass. शिष्यते
Caus. शेषयति
PPPशिष्ट
Absolute -शिष्य

शिष् + वि 7P विशिनष्टि : om te onderskei

Pass. विशिष्यते : om van te verskil (पञ्चम्या, तृतीयया), om beter te wees as (पञ्चम्या, तृतीयया), om die beste van (षष्ठ्या, सप्तम्या) te wees

समान 3: van dieselfde soort, dieselfde, soortgelyk; m.: eweknie

स्व 3: eie (my, jou, ens.) Geigevorm soos सर्व. In die abl. loc. sg. m. n. en in die nom. pl. m., kan dit ook geigevorm word soos देव:

Abl. sg. m. n. स्वस्मात् । स्वात्
Lokatief enkelvoud manlik-neutraal स्वस्मिन् । स्वे
Nom.pl.m स्वे । स्वास्

गर्ह् 1Ā गर्हते 10P गर्हयति : om te berispe, om te bestraffend te verman

Perf I जगर्हे
Fut. गर्हिष्यते
PPP गर्हित

पिशित n.: (gaar) vleis

Figuur: पिशितम्
Kolkata = কলকাতা
(Beeldbron: Besonderhede)

उपहार m.: offerande, offer, geskenk

मधु n.: heuning, soet drank, heuningwyn (heuningwyn)

Afb.: मधु
Stadspaleis, उदयपुर
(Beeldbron: Details)

मांस n.: vleis

मृगया v.: Jag

Afb.: मृगया
Jag met चीता (Acinonyx jubatus venaticus) Gujarat = ગુજરાત, 1812
(Beeldbron: Besonderhede)

शिवा v.: (v.) jakkals (Goue jakkals = Canis aureus)

Afb.: शिवा
Canis aureus, Kalatop Khajjiar-wildreservaat
(Beeldbron: Besonderhede)

रुत n.: gehuil

कौशिक m.: Uil

Afb.: कौशिकः
Brahma-uil (Athene brama), Mahesana = મહેસાણા
(Beeldbron: Besonderhede)

शकुनि m.: voël

श्वन् m.: hond

sterk stam श्वान्
swak stam voor 'n vokaal सुन्
swak stam voor 'n medeklinker श्व

Afb.: श्वा लिङ्गं च
Karnataka = ಕರ್ನಾಟಕ
(Beeldbron: Besonderhede)

परिचित 3: vertroud, bekend

अटवी f.: woud

शून्य 3: leeg, verlate

आपान(क) n.: drinkpartytjie

Afb.: आपानकम् जोधपुर
(Beeldbron: Details)

क्रूर 3: grof, wreed

दिह् 2U देग्धि, दिग्धे : om te bedek, om te besmeer

Perf. II दिदेह
Fut. धेक्ष्यति
Pass. दिह्यते
Caus. देहयति
PPP दिग्ध

विष n.: gif

Figuur: मूषिकाविषाणि
Bangalore = ಬೆಂಗಳೂರು
(Beeldbron: Besonderhede)

भुजंग m.: slang

Afb.: भुजंगः
Kettingadder (Daboia russelii), Bangalore = ಬೆಂಗಳೂರು
(Beeldbron: Besonderhede)

सायक m.: pyl

उत्साद m.: om te vergaan

कलत्र neutraal: vrou, wyfie

बन्दी v.: gevangene, buit

योषित् v.: jong vrou, meisie

शार्दूल m. = व्याघ्र m.

रुधिर n.: bloed

अर्चन n.  अर्चना v. = पूजा v.

बलि m.: betaling, skenking, tribuut

मणि m.: juweel

Figuur: मणिः
Die Hoop-diamant van Guntur = గు terwyl, nou in die Smithsonian Museum of Natural History, Washington DC
(Beeldbron: Details)

वन n.: woud

मद n.: ook 'paaivocht' van 'n olifant (in Musht)

Afb.: मदः
(Beeldbron: Details)

राग m.: ook: kleur, rooi kleur

कालन n.: woud

खन् 1U खनति : grawe

Perf. चखान, चखने
Fut. खनिष्यति
Caus. खानयति
PPP खात
Absolute खनित्वा । खात्वा

चिन्त् 10 चिन्तयति : om te dink, om te besin

शबर .: Eigennaam van 'n nie-Ariërstam

51.7. Vertalingsopdrag

१. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, ९ – १२ आश्रमधर्मः गृहस्तस्य स्वधर्माजीवस्तुल्यैरसमानार्षिभिर्वैवाह्यमृतुगामित्वं देवपित्रातिथिपूजा भृत्येषु त्यागः शेषभोजनं च ।९। ब्रह्मचारिणः स्वाध्यायो ऽग्निकार्याभिषेकौ भैक्षाव्रतित्वमाचार्ये प्राणान्तिकी वृत्तिस्तदभावे गुरुपुत्रे सब्रह्मचारिणि वा ।१०। वानप्रस्थस्य ब्रह्मचर्यं भूमौ शय्या जाटाजिनधारणमग्निहोत्राभिषेकौ देवतापित्रतिथिपूजा वन्यश्चाहारः ।११। प्रव्राजकस्य जितेन्द्रियत्वमनारम्भो निष्किंचनत्वं सङ्गत्यागो भैक्षाव्रतमनेकत्रारण्ये च वासो बाह्याभ्यन्तरं च शौचम् ॥१२॥
Verduideliking: -अभिषेकौ Nom. Akk. Vok. Du. mask. (Dualdvandva)

२. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, १६ – १७ Oor die noodsaaklikheid om aandag te skenk aan die वर्नाश्रमधर्म

तस्मात्स्वधर्मं भूतानाम् राजा न व्यभिचारयेत् ।स् स्वधर्मं संदधानो हि प्रेत्य चेह च नन्दति ॥१६॥ व्यवस्थितार्यमर्यादः कृतवर्णाश्रमस्थितिः । त्रय्याभिरक्षितो लोकः प्रसीदति न सीदति ॥१७॥

३. बाण (7de eeu n.C.): कादम्बरी red. K.P. Parab, 1896, bl. 65 vv.: Besinninge deur die papegaai वैशम्पायन oor die lewe van 'n jagter:

आसीच्च मे मनसि — अहो मोहप्रायमेतेषां जीवितं साधुजनगर्हितं च चरितम् । तथा हि । पुरुषपिशितोपहारे धर्मबुद्धिः, अहारः साधुजनगर्हितो मधुमांसादिः, श्रमो मृगया, शास्त्रं शिवारुतम्, समुपदेष्टारः सद्सतां कौशिकाः, प्रज्ञा शकुनिज्ञानम् , परिचिताः श्वानः , राज्यं शून्यास्वटवीषु , आपानकमुत्सवः , मित्राणि क्रुरकर्मसाधनानि धनूंषि, सहाया विषदिग्धमुखा भुजंगा इव सायकाः, गीतमुत्सादकारि मुग्धमृगाणाम् , कलत्राणि बन्दीगृहीताः परयोषितः, क्रूरात्मभिः शार्दूलैः सह संवासः, पशुरुधिरेण देवतार्चनम् , मांसेन बलिकर्म, चौर्येण जीवनम्, भूषणानि भुजंगमणयः , वनकरिमदैरङ्गरागः, यस्मिन्नेव कानने निवसन्ति तदेवोत्ख्यातमूलमशेषतः कुर्वत इति चिन्तयत्येव मयि शबरसेनापतिः समुपाविशत् ॥ ४. Kommentaar deur भानुचन्द्र (16de eeu) op die voorafgaande afdeling van कादम्बरी (hierdie oefening moet onder leiding van 'n onderwyser vertaal word. Indien geen sodanige onderwyser beskikbaar is nie, kan dit oorgeslaan word)

आसीच्चेति । मे मम मनसि चित्त आसीद्बभूव । खेद इति शेषः । तदेव दर्शयति -- अहो इत्यादिना । अहो इत्याश्चर्ये । एतेषां भिल्लानां जीवितं प्राणितं मोहो ऽज्ञानं प्रायं प्रचुरं यत्र तादृशम् । चः पुनरर्थे । चरितमाचरणं साधुजनैः सज्जनजनैर्गर्हितं निन्दितम् । तदेव विशेषतो दर्शयति -- तथा हीति । पुरुषेति । पुरुषस्य पुंसो यत्पिशितं मांसं तस्य य उपहारो भगवत्यै नैवेद्यदर्शनं तस्मिन्धर्मबुद्धिः श्रेयोधीः । आहार इति । आहारः प्रत्यवसानं साधुजनैर्गर्हितो निन्दितो मधुमांसादिर्मधुः मद्यं माक्षिकं वा । मांसं प्रतीतम् । ते आदौ यस्येति बहुव्रीहिः । आदिशब्दात्कन्दादिपरिग्रहः । श्रम इति । श्रमः शक्तिसाधनायासो मृगयाखेटकः । शास्त्रमिति । शिवा सृगाली तस्य रुतं शब्दितं शास्त्रमुच्चस्वरवेदपाठः । प्रबोधजनकत्वसाम्यात्तदुपमानम् । सदिति । सदसतां शुभाशुभानां समुपदेष्टारो बोधकाः कौशिका उलूकाः । प्रज्ञेति । शकुनयः पत्त्रिणस्तेषां स्थूलमहत्त्वादिना ज्ञानं तदेव प्रज्ञा विवेकबुद्धिः । परीति । श्वानः सारमेयाः परिचिता विश्वासपालत्राणि । राज्यमिति । शून्यासु जनरहितासु विन्ध्याटवीषु राज्यं स्वामित्वम् । आपानकेति । उत्सवः संतुष्टिकार्यं तदेवापानमेवापानकम् । स्वार्थे कः । पानगोष्ठिका । मित्राणीति । क्रूरं यत्कर्म तत्साधनानि तद्धेतुभूतानि धनूंष्येव चापान्येव मित्राणि सहृदः । हितचिन्तकानीति यावत् । सहाया इति । विषेण दिग्धं मुखमाननं येषामेवंविधाः सायका बाणास्त एव सहाया इष्टकार्यकर्तृत्वात्साहाय्यकारिणः । क इव । भुजंगाः सर्पा इव । एतेषां विषदिग्धमुखत्वं स्वाभाविकम् । तेषामौपाधिकमिति भावः । गीतमिति । मुग्धा अनभिज्ञा ये मृगा हरिणास्तेषामुत्साहकारि स्तब्धताविधायि गीतं गानम् । कलत्रेति । परयोषितो ऽन्यस्त्रिय एव बन्दी ग्रहकस्तद्रूपत्वेन गृहीताः स्त्रीकृताः कलत्राणि स्वपत्न्यः । क्रूरेति । क्रूरात्मभिर्दुष्टात्मभिः शार्दुलैश्चित्रकैः समं संवासः सहावस्थानम् । पश्वेति । पशवो महिषास्तेषां रुधिरेण रक्तेन देवतार्चनं देवपूजनम् । मांसेनेति । मांसेन पिशितेन बलिर्हन्तकरस्तत्कर्म तत्कृत्यम् । चौर्येणेति । चौर्येण परद्रव्यापहारेण जीवनं प्राणधारणम् । भूषणनीति । भूषणान्याभरणानि भुजंगमणयः सर्परत्नानि । पर्वतवासित्वात्तेषां ते सुलभा इति भावः । वनेति । वनकरिणामरण्यहस्तिनां मदैर्दानवारिभिरङ्गरागो विलेपनम् । यस्मिन्निति । अनिर्दिष्टनामनि कानने वने निवसन्ति निवासं कुर्वन्ति तदेव काननमशेषतः समग्रत उत्खातमुत्पाटितं मूलं मध्यभागो यस्यैवंभूतं कुर्वते विदधत इति पूर्वोक्तप्रकारेण मयि चन्तयति ध्यायति सत्येव ... ॥