Lecziun 51

51.1. Composita cun upapada

उपपद-cumpostis (उपपद n. "parola accompagnadora") èn तत्पुरुष cun in num verbal sco element posterior, il qual sulet appariscia sco element posterior da cumposts e betg sco pled independent. उपपद vegnan cun ils suffigxs ⟨कृत्-

• -Ø
• -a
• -t

formatads. Els èn numna d'agent, id est els designeschan in agent (कर्तृ), che executa l'acziun designada da la radischa suttamessa.

Tals cumposts vegnan dals commentaturs nativs betg dissolvs per mez da cumbinaziuns nominalas, ma cun furmas verbalas:

Exemples:

सुखकरः = सुखं करोतीति सुखकरः

कुलघ्नः = कुलम्हन्तीति कुलघ्नः

Exemples:

a) Suffix कृत् -Ø

-नी 3 "conducend" per exemp. सेनानी m. "conducider d'armada" (सेना f. "armada")

-भुज् 3 "gustond, mangiond" per exemp. भूमिभुज् m. "rex" (भूमि f. "terra")

-विद् 3 "savend" per ex. धर्मविद् 3 "conuschend il dharma"

Fig.: भूमिभुज्
ज्ञानेन्द्र वीर बिक्रम शाह, नेपालस्यान्तिमो राजा (2001 - 2008)
(Fonte da l'imagia: Detagls)

b) कृत्-suffiss -t

-कृत् 3 "fend" per ex.

कुलक्षयकृत् 3 "causond la distruziun da la famiglia"

पापकृत् 3 "fasend mal, delinquents"

-जित् 3 "vincend", per ex.

शत्रुजित् 3 "surrondents ils emprots"

पुरुजित् 3 "surrondents blers" (पुरु 3 "bler, abundant")

-भृत् 3 "portond" p.ex. भूमिभृत् m. "rex"

Fig.: पापकृत्
भरतपुर, राजस्थान
(Sursur da l'imagines: Detagls)

c) कृत्-suffig -a

-ग 3 "andond (en, vers)" (probablamain per la radis gā, nivel profund g + a) p.ex. खग 3 "volond" m. "utschè, planeta erranta" (ख n. "trai, 'spazi aeri'")

-घ्न 3 "colpend a mort" p.ex. कुलघ 3 "screindend las famiglias"

-ज 3 (jña » jā » profund. j + a) "derivà da, naschì en" p.ex. आत्मज "figl"

-ज्ञ 3 "savèr" (jñ-a) p.ex. सर्वज्ञ 3 "tut-savèr"

-द 3 "donà" (d-a) p.ex. वारिद m. "nuvla" (वारि n. "aua")

-प 3 "baind" (p-a) p.ex. द्विप m. "elefant (dusvies baint)"

-प 3 "protectend" (p-a) p.ex. भूप "la terra protectend = Re"

-स्थ 3 "stentend en, essend en" (sth-a) p.ex. गृहस्थ m. "administratur, patris da la chasa"

-कर 3 "producent, faent" p.ex. सुखकर 3 "donond furtuna"

-स्मर 3 "remirond" p.ex. जातिस्मर 3 "remirond naschientschas passadas"

Abb.: द्विपो द्विर्पिबति : हस्तेन च मुखेन च
नेपाल
(Font da l'imagines: Detagls)

51.2. Declinaziun dals stems, che fineschan cun in consonant simpl (exceptà nasals, semivocalas, -s)

Stirps, che terminan cun in consonant simpl (except nasals, semivocals e -s), n'han nagina declinaziun da la radis. La declinaziun succedia cumplettamain regularmain cun l'aggregaziun dals finals da casus regulairs.

Sola irregularitad: en il nom., acc., voc. pl. neutrum vegn in nasal inserì avant la fin da la radis.

51.2.1. Stirps cun consonant da chiusura non-palatal

Valleschan las legias da midament da son usitadas, quai vul dir:

• a la fin stat il consonant non-aspirà sorda correspundent
• avant il -su dal loc. plur vegn la fin daprima sustituida cun il consonant non-aspirà sorda correspundent, alura succedan ils midaments da son correspundents
• avant consonant sonora vegn la fin sustituida cun il consonant non-aspirà sonoro correspundent.

Exempels:

शत्रुजित् 3 "Sconfigind ils inimis"

Masculin, Feminin:

Singular:

Nom.Vok. शत्रुजित् (śatrujit + s)
Akk. शत्रुजितम्

Plural:

Nom.Akk.Vok. शत्रुजितस्
Instr. शत्रुजिद्भिस्
Lok. शत्रुजित्सु

Neutrum

Singular Nom.Akk.Vok. शत्रुजित्
Plural Nom.Akk.Vok. शत्रुजिन्ति

सुयुध् 3 "bun gudamaind"

Singular.Nom.Vok.m.f.n. सुयुत्
u.s.w.

Paradigmas cumpletas cun Kielhorn, Grammatica p. 16ss.

51.2.2. Stems cun consonantas palatales (c, ch, j), ś, ṣ

Avant ina desinenza che cumenza cun vocala, resta la fin dal stem invarià.

Davart las autras desinenzas val:

• -c e -j final vegnan sustituids cun k ed il stemm alura tratg sco sche el finisscha cun -k
• en quai ch’insatgi da las paraulas (lista en Kielhorn, Grammatica p. 18) vegn -j final sustituid cun -ṭ
• -ch final vegn sustituid cun -ṭ
• -ś e -ṣ final vegnan – cun quai ch’insatgias excepziuns – sustituids cun -ṭ. En las cas d’excepziun vegnan -ś e -ṣ sustituids cun -k

quai vul dir

• -c » -k
• -ch » -ṭ
• -j » -k u -ṭ
• -ś » -ṭ u -k
• -ṣ » -ṭ u -k

exempels:

सत्यवाच् 3 "dicend la veritad" (बहुव्रीहि)

Masculin, Feminin:

Singular:

Nom.Vok. सत्यवाक्
Akk. सत्यवाचम्
Instr. सत्यवाचा

Plural:

Instr. सत्यवाग्भिस्
Lok. सत्यवाक्षु

Neutrum

Singular Nom.Akk.Vok. सत्यवाक्
Plural Nom.Akk.Vok. सत्यवाञ्चि

Plural:

Plural:

Plural:

Plural:

Plural:

Instr. शेषभुग्भिस्
Lok. शेषभुक्षु

Neutrum

Singular Nom.Akk.Vok. शेषभुक्
Plural Nom.Akk.Vok. शेषभुञ्जि

परिव्राज् m. "Wandermönch"

Masculin, Feminin:

Singular:

Nom.Vok. परिव्राट्
Akk. परिव्राजम्

Plural:

Instr. परिव्राड्भिस्
Lok. परिव्राट्सु

Abb.: परिव्राट्
पुष्कर
(Sursa da l'imagines: Detagls)

51.2.3. Stems on -h

Avant ina desinenza cumenzanta cun vocala resta il -h senza midada.

Daventut las autras terminaziuns

• vegn normalmain il -h sustitui cun -ḍh
• s'è la radis da base cun d-, vegn -h sustitui cun -gh. Uschia er per blers autras paraulas a disposiziun u obligatòricamain (collecziun en Kielhorn, Grammatica §80,2)
• (en la fin dal num da radis vegn -h sustitui cun -dh)

Suenter questas substituziuns vegn la radis tractada vinavant, sco sche ella finisscha cun -ḍh, -gh u -dh.

Vesair ils paradigmas en Kielhorn, Grammatica, p. 20f.

Exemples:

गुह् 3 "che tegna celà"

Masculinum, Feminin:

Singular:

Nom.Vok. घुट् (Legei da la dissimilaziun dal sfiatader da Grassmann: गुढ् + s)
Akk. गुहम्

Plural:

Instr. घुड्भिस्
Lok. घुट्सु

द्रुह् "che fa mal, che odia" (alternativamain -ḍh/-gh)

Masculinum, Feminin:

Singular:

Nom.Vok. ध्रुट् । ध्रुक्
Akk. द्रुहम्

Plural:

Instr. ध्रुड्भिस् । ध्रुग्भिस्
Lok. ध्रुट्सु । ध्रुक्षु

51.3. Sandhi da h- cumenzant

Avant insonansa h- vegn ina consonanta da cluschida antecedenta sustituida cun la correspuondenta fricativa sonora ed insonansa h- vegn sustituida cun la correspuondenta fricativa sonora aspirada:

तत् + हि » तद्धि

वाक् + हि » वाग्घि

परिव्राट् + हि » परिव्राड्ढि

51.4. Sandhi von anlautendem ch-

Inlautend ch- vegn suttà da curt vocal, suenter मा "betg" e suenter आ "a" sustituid cun chch-:

न + छिन्दति » न च्छिन्दति

51.5. -ch- im Wortinnern

En l'intern dal pled vegn -ch- sustitui da -cch- suenter tut las vocals:

p.ex. छिद् » चिच्छेद

51.6. Lista da pleds

अजिन n.: pel d'antilopa, spezialmain il pel da l'antilopa negra (gatt antilop: Antilope cervicapra L. ). Originàrmain era preschenta sin l'entir subcuntinent indian dal Punjab e Sind fin al Bengala ed dal Nepal fin a Kanyakumari (Cap Comorin) (Tamil: கன்னியாகுமரி) Vesei:

Walker's mammals of the world / Ronald M. Nowak. -- 6. ed. -- Baltimore [u.a.] : Johns Hopkins Univ. Pr., 1999. -- 2 Bde. -- ISBN 0-8018-5789-9. -- Bd. 2. -- S. 1193f.

Fig.:
(Fonte da l'imagia: Detagls)

अतिथि m.: ospit

अभ्यन्तर 3: en l'intern, il pli proxima; m. il proxim parent, autocton

अरण्य n.: selvadi, foresta

ऋतु m.: process periodic, stagiun da l'onn, perioda da temp, menstraziun, temp, en il qual la femna è fertila ed ha dretg a l'union cun sias sposas.

Vesei ऋतु Manu III, 45-48: suenter quai dura ऋतु 16 dis (segund la tradicziun alternativa: 20 dis) dal cumenzament da la menstraziun, ils emprims quatter dis suenter il cumenzament da la menstraziun èn relaziuns sexualas interdictas (segund la tradicziun alternativa: ils emprims otg dis (4 + 4) dis), uscheainamain il 11. (resp. 15.) e 13. (resp. 18.) dis. En dis pàrs concepescha la femna figls umens, en dis spèrts figlias. Per il suvent vegn in ऋतु da en tut 16 dis (betg la tradicziun alternativa) supponì, sco quai ch’anconéscids cumments locals faivan, e quai è uschia stada la concepziun prevalenta.

Vus che l’ovulaziun è 14 dis avant il cumenzament da la menstraziun, èn cun questa determinaziun dal perioda fertila fertilitad quasi "garantida" per in interval da la menstraziun da 19 fin 30 dis. Ils dis interdicts (11. e 13.) megliuran la probabilitad per relaziuns sexualas il 12. e 14. dis, idest la probabilitad da concepziun en in ciclus da 28 dis (la vita da spermatozoids en la femna è circa 3 dis). Questas determinaziuns èn sco in usadadi positiv da Knaus-Ogino.

Abb.: ऋतुः
(Sursa da l’imaginescha: Detagls)

एकत्र Adv.: ad in lieu

जटा f.: chavagl (chavalatura da l’asceta)

Abb.: जटा
ऋषिकेश
(Sursa da l’imaginescha: Detagls)

तुल्य 3: egal, comparabel (तृतीयया)

तरय 3 (f.: तरयी): tripartì, cumpost da trais parts

प्राणान्तिक 3 (f.: -ī): letal, che porta la mort, a vita

बाह्य 3: situà en l'exteriur, davent, stranier

भिक्षा f.: elemosna mendicada, tschirpa da mendicante

मार्यादा f.: cunfin

शिष् 7P शिनष्टि : bandunar, laschar

Perf.II शिशेषे, शिशिषुर्
Fut. शेक्ष्यति
Pass. शिष्यते
Kaus. शेषयति
PPPशिष्ट
Absol. -शिष्य

शिष् + वि 7P विशिनष्टि : differenziar

Pass. विशिष्यते : sa differenzia da (पञ्चम्या, तृतीयया), esser meglier che (पञ्चम्या, तृतीयया), esser il meglir tranter (षष्ठ्या, सप्तम्या)

समान 3: dal medem tip, identic, simigliant; m.: coetgan

स्व 3: sez, esser (mi, ti, etc.) Declinà sco सर्व. En l’abl./loc.sg.m.n e en il nom.pl.m po el vegnir declinà er sco देव:

Abl.sg.m.n स्वस्मात् । स्वात्
Lok.sg.m.n. स्वस्मिन् । स्वे
Nom.pl.m स्वे । स्वास्

गर्ह् 1Ā गर्हते 10P गर्हयति : redarguir, blamar

Perf I जगर्हे
Fut. गर्हिष्यते
PPP गर्हित

पिशित n.: (preparà) carn

Abb.: पिशितम्
Kolkata = কলকাতা
(Sursa da l’imagines: Detagls)

उपहार m.: presentaziun, sacrifici, don

मधु n.: miel, bevanda dolça, vin da mel (vin da mel)

Abb.: मधु
Palazi da la citad, उदयपुर
(fonte da l'imagines: Detagls)

मांस n.: carn

मृगया f.: chascha

Abb.: मृगया
Chascha cun चीता (Acinonyx jubatus venaticus) Gujarat = ગુજરાત, 1812
(fonte da l'imagines: Detagls)

शिवा f.: (fem.) giack (giac d'aur = Canis aureus)

Fig.: शिवा
Canis aureus, Santuari da Kalatop Khajjiar
(Sursa d'imagines: Detagls)

रुत n.: stridular

कौशिक m.: guf

Fig.: कौशिकः
Gufl da Brahma (Athene brama), Mahesana = મહેસાણા
(Sursa d'imagines: Detagls)

शकुनि m.: uccel

श्वन् m.: chuan

stem ferm श्वान्
stem debel avant vocala सुन्
stem debel avant consonanta श्व

Fig.: श्वा लिङ्गं च
Karnataka = ಕರ್ನಾಟಕ
(fonte da l'imagina: Detagls)

परिचित 3: familiar, not

अटवी f.: foresta

शून्य 3: void, desert

आपान(क) n.: cunvegna

Fig.: आपानकम्
जोधपुर
(Fonte da figura: Detalls)

क्रूर 3: crud, crudel

दिह् 2U देग्धि, दिग्धे: unger, smirgiar

Perf. II दिदेह
Fut. धेक्ष्यति
Pass. दिह्यते
Kaus. देहयति
PPP दिग्ध

विष n.: venen

Fig.: मूषिकाविषाणि
Bangalore = ಬೆಂಗಳೂರು
(Fonte da figura: Detalls)

भुजंग m.: serpe

Fig.: भुजंगः
Vipera a catenelle (Daboia russelii), Bangalore = ಬೆಂಗಳೂರು
(Fonte da imàgin: Detagls)

सायक m.: fleugl

उत्साद m.: perdir

कलत्र Neutrum: femna, femella

बन्दी f.: prisuniera, rapina

योषित् f.: giuvna dunna, uffantina

शार्दूल m. = व्याघ्र m.

रुधिर n.: sangu

अर्चन n. अर्चना f. = पूजा f.

बलि m.:  abstiz, donaziun, tribut

मणि m.: gemma preziusa

Abb.: मणिः
Hope Diamond da Guntur = గుంటూరు, oz Museum Smithsonian d’istorgia natirala, Washington DC
(sursa da l’imagines: detagls)

वन n.: guaud

मद m.: er "saff da la bronscha" d’in elefant (en Musht))

Fig.: मदः
(Fonta da l'imagia: Detagls)

राग m.: ermaunamain: colur, colur cotschna

कालन n.: guaud

खन् 1U खनति : scavar

Perf. चखान, चखने
Fut. खनिष्यति
Kaus. खानयति
PPP खात
Absol खनित्वा । खात्वा

चिन्त् 10 चिन्तयति: pensar, reflexionar

शबर .: Nùm propi d'ina tribu na-arica

51.7. Exercizi da translaziun

१. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, ९ - १२ आश्रमधर्मः

गृहस्तस्य स्वधर्माजीवस्तुल्यैरसमानार्षिभिर्वैवाह्यमृतुगामित्वं देवपित्रातिथिपूजा भृत्येषु त्यागः शेषभोजनं च ।९।
ब्रह्मचारिणः स्वाध्यायो ऽग्निकार्याभिषेकौ भैक्षाव्रतित्वमाचार्ये प्राणान्तिकी वृत्तिस्तदभावे गुरुपुत्रे सब्रह्मचारिणि वा ।१०।
वानप्रस्थस्य ब्रह्मचर्यं भूमौ शय्या जाटाजिनधारणमग्निहोत्राभिषेकौ देवतापित्रतिथिपूजा वन्यश्चाहारः ।११।
प्रव्राजकस्य जितेन्द्रियत्वमनारम्भो निष्किंचनत्वं सङ्गत्यागो भैक्षाव्रतमनेकत्रारण्ये च वासो बाह्याभ्यन्तरं च शौचम् ॥१२॥

Explicaziun: -अभिषेकौ Nom.Akk.Voc.Dual.masc. (Dualdvandva)

२. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, १६ - १७ davart la necessitad da resguardar il वर्नाश्रमधर्म

तस्मात्स्वधर्मं भूतानाम्
राजा न व्यभिचारयेत् ।स्
स्वधर्मं संदधानो हि
प्रेत्य चेह च नन्दति ॥१६॥
व्यवस्थितार्यमर्यादः
कृतवर्णाश्रमस्थितिः ।
त्रय्याभिरक्षितो लोकः
प्रसीदति न सीदति ॥१७॥

३. बाण (7. tschientaner p.d.C.): कादम्बरी ed. K.P. Parab, 1896, p. 65ss.: Reflexiuns dal parrot वैशम्पायन davart la vita da cuschader:

आसीच्च मे मनसि -- अहो मोहप्रायमेतेषां जीवितं साधुजनगर्हितं च चरितम् । तथा हि । पुरुषपिशितोपहारे धर्मबुद्धिः , अहारः साधुजनगर्हितो मधुमांसादिः , श्रमो मृगया , शास्त्रं शिवारुतम् , समुपदेष्टारः सद्सतां कौशिकाः , प्रज्ञा शकुनिज्ञानम् , परिचिताः श्वानः , राज्यं शून्यास्वटवीषु , आपानकमुत्सवः , मित्राणि क्रुरकर्मसाधनानि धनूंषि , सहाया विषदिग्धमुखा भुजंगा इव सायकाः , गीतमुत्सादकारि मुग्धमृगाणाम् , कलत्राणि बन्दीगृहीताः परयोषितः , क्रूरात्मभिः शार्दूलैः सह संवासः , पशुरुधिरेण देवतार्चनम् , मांसेन बलिकर्म , चौर्येण जीवनम् , भूषणानि भुजंगमणयः , वनकरिमदैरङ्गरागः , यस्मिन्नेव कानने निवसन्ति तदेवोत्ख्यातमूलमशेषतः कुर्वत इति चिन्तयत्येव मयि शबरसेनापतिः समुपाविशत् ॥

४. Commentari dal भानुचन्द्र (16avel tschientaner) al sectiun precedenta da कादम्बरी (quest exercizi duess vegnir tradì sut l'administraziun d'in magister. Sche in tal n'è betg disponibel, po el vegnir ignorà)

आसीच्चेति । मे मम मनसि चित्त आसीद्बभूव । खेद इति शेषः । तदेव दर्शयति -- अहो इत्यादिना । अहो इत्याश्चर्ये । एतेषां भिल्लानां जीवितं प्राणितं मोहो ऽज्ञानं प्रायं प्रचुरं यत्र तादृशम् । चः पुनरर्थे । चरितमाचरणं साधुजनैः सज्जनजनैर्गर्हितं निन्दितम् । तदेव विशेषतो दर्शयति -- तथा हीति । पुरुषेति । पुरुषस्य पुंसो यत्पिशितं मांसं तस्य य उपहारो भगवत्यै नैवेद्यदर्शनं तस्मिन्धर्मबुद्धिः श्रेयोधीः । आहार इति । आहारः प्रत्यवसानं साधुजनैर्गर्हितो निन्दितो मधुमांसादिर्मधुः मद्यं माक्षिकं वा । मांसं प्रतीतम् । ते आदौ यस्येति बहुव्रीहिः । आदिशब्दात्कन्दादिपरिग्रहः । श्रम इति । श्रमः शक्तिसाधनायासो मृगयाखेटकः । शास्त्रमिति । शिवा सृगाली तस्य रुतं शब्दितं शास्त्रमुच्चस्वरवेदपाठः । प्रबोधजनकत्वसाम्यात्तदुपमानम् । सदिति । सदसतां शुभाशुभानां समुपदेष्टारो बोधकाः कौशिका उलूकाः । प्रज्ञेति । शकुनयः पत्त्रिणस्तेषां स्थूलमहत्त्वादिना ज्ञानं तदेव प्रज्ञा विवेकबुद्धिः । परीति । श्वानः सारमेयाः परिचिता विश्वासपालत्राणि । राज्यमिति । शून्यासु जनरहितासु विन्ध्याटवीषु राज्यं स्वामित्वम् । आपानकेति । उत्सवः संतुष्टिकार्यं तदेवापानमेवापानकम् । स्वार्थे कः । पानगोष्ठिका । मित्राणीति । क्रूरं यत्कर्म तत्साधनानि तद्धेतुभूतानि धनूंष्येव चापान्येव मित्राणि सहृदः । हितचिन्तकानीति यावत् । सहाया इति । विषेण दिग्धं मुखमाननं येषामेवंविधाः सायका बाणास्त एव सहाया इष्टकार्यकर्तृत्वात्साहाय्यकारिणः । क इव । भुजंगाः सर्पा इव । एतेषां विषदिग्धमुखत्वं स्वाभाविकम् । तेषामौपाधिकमिति भावः । गीतमिति । मुग्धा अनभिज्ञा ये मृगा हरिणास्तेषामुत्साहकारि स्तब्धताविधायि गीतं गानम् । कलत्रेति । परयोषितो ऽन्यस्त्रिय एव बन्दी ग्रहकस्तद्रूपत्वेन गृहीताः स्त्रीकृताः कलत्राणि स्वपत्न्यः । क्रूरेति । क्रूरात्मभिर्दुष्टात्मभिः शार्दुलैश्चित्रकैः समं संवासः सहावस्थानम् । पश्वेति । पशवो महिषास्तेषां रुधिरेण रक्तेन देवतार्चनं देवपूजनम् । मांसेनेति । मांसेन पिशितेन बलिर्हन्तकरस्तत्कर्म तत्कृत्यम् । चौर्येणेति । चौर्येण परद्रव्यापहारेण जीवनं प्राणधारणम् । भूषणनीति । भूषणान्याभरणानि भुजंगमणयः सर्परत्नानि । पर्वतवासित्वात्तेषां ते सुलभा इति भावः । वनेति । वनकरिणामरण्यहस्तिनां मदैर्दानवारिभिरङ्गरागो विलेपनम् । यस्मिन्निति । अनिर्दिष्टनामनि कानने वने निवसन्ति निवासं कुर्वन्ति तदेव काननमशेषतः समग्रत उत्खातमुत्पाटितं मूलं मध्यभागो यस्यैवंभूतं कुर्वते विदधत इति पूर्वोक्तप्रकारेण मयि चन्तयति ध्यायति सत्येव ... ॥