Lektion 51

51.1. उपपद-komposita

उपपद-komposita (उपपद n. "ledsagerord") er तत्पुरुष med et verbalnomen som bagled, der kun optræder som bagled i sammensætninger, men ikke som selvstændigt, enkeltstående ord. उपपद dannes med कृत्-suffikserne

• -Ø
• -a
• -t

De er nomina agentis, dvs. de betegner en agens (कर्तृ), som udfører den handling, der udtrykkes ved den tilgrundliggende rod.

Sådanne sammensætninger opløses af de traditionelle kommentatorer ikke ved hjælp af nominalkombinationer, men ved hjælp af verbalformer:

Eksempler:

सुखकरः = सुखं करोतीति सुखकरः कुलघ्नः = कुलम्हन्तीति कुलघ्नः

Eksempler:

a) कृत्-suffiks -Ø

-नी 3 "førende" f.eks. सेनानी m. "hærfører" (सेना f. "hær")

-भुज् 3 "nydende, spisende" f.eks. भूमिभुज् m. "konge" (भूमि f. "jord")

-विद् 3 "vidende" f.eks. धर्मविद् 3 "som kender dharma"

Ill.: भूमिभुज् ज्ञानेन्द्र वीर बिक्रम शाह, नेपालस्यान्तिमो राजा (2001 - 2008)
(Billedkilde: Details)
b) कृत्-suffiks -t

-कृत् 3 "gørende" f.eks. कुलक्षयकृत् 3 "som bevirker familiens ødelæggelse", पापकृत् 3 "ugerningsmand, som gør ondt"

-जित् 3 "besejrende", f.eks. शत्रुजित् 3 "som besejrer fjenderne", पुरुजित् 3 "som besejrer mange" (पुरु 3 "mange, rigelig")

-भृत् 3 "bærende" f.eks. भूमिभृत् m. "konge"

Fig.: पापकृत् भरतपुर, राजस्थान
(Billedkilde: Details)

c) कृत्-suffixet -a

-ग 3 "gående (i, til)" (formodentlig fra roden gā, dybeste form g + a) f.eks. खग 3 "flyvende" m. "fugl, vandrestjerne" (ख n. "hul, 'luft'rum")

-घ्न 3 "slående ned" f.eks. कुलघ 3 "familie(r) dræbende"

-ज 3 (jña » jā » dybeste form j + a) "afstammende fra, født i" f.eks. आत्मज "søn"

-ज्ञ 3 "kyndig" (jñ-a) f.eks. सर्वज्ञ 3 "altvidende"

-द 3 "givende" (d-a) f.eks. वारिद m. "sky" (वारि n. "vand")

-प 3 "drikende" (p-a) f.eks. द्विप m. "elefant (drikker to gange)"

-प 3 "beskyttende" (p-a) f.eks. भूप "jordens beskytter = konge"

-स्थ 3 "stående i, befindende sig i" (sth-a) f.eks. गृहस्थ m. "husholder, husfader"

-कर 3 "virkende, gørende" f.eks. सुखकर 3 "skæbne bringende"

-स्मर 3 "huskende" f.eks. जातिस्मर 3 "huskende tidligere fødsler"

Fig.: द्विपो द्विर्पिबति : हस्तेन च मुखेन च नेपाल
(Billedkilde: Details)

51.2. Deklination af stammer, der udløber på en simpel konsonant (undtagen nasal, halvvokal, -s)

Stammer, der udløber på en simpel konsonant (undtagen nasal, halvvokal, -s), har ingen stammeafstamning. Deklinationen sker fuldstændigt regelmæssigt ved tilføjelse af de regulære kasusendelser.

Den eneste uregelmæssighed: i nom., akk., vok.fl.t. neutrum indsættes en nasal foran stammens udløb.

51.2.1. Stammer på ikke-palatale luklyde

De almindelige lydlæreslove gælder, dvs.

• i slutningen står den tilsvarende stemløse ikke-aspirat
• foran -su i lokativ plural erstattes slutningen først med den tilsvarende stemløse ikke-aspirat, derefter sker de tilsvarende lydlæresforandringer
• foran en stemt konsonant erstattes slutningen med den tilsvarende stemte ikke-aspirat.

Eksempler:

शत्रुजित् 3 "overvindende fjender"

Maskulinum, Femininum:

Singular:

Nom.Vok. शत्रुजित् (śatrujit + s)
Akk. शत्रुजितम्

Plural:

Nom.Akk.Vok. शत्रुजितस्
Instr. शत्रुजिद्भिस्
Lok. शत्रुजित्सु

Neutrum

Singular Nom.Akk.Vok. शत्रुजित्
Plural Nom.Akk.Vok. शत्रुजिन्ति

सुयुध् 3 "kæmpende godt"

Singular.Nom.Vok.m.f.n. सुयुत्
osv.

Fuldstændige paradigmer hos Kielhorn, Grammatik s. 16ff.

51.2.2. Stammer på palatale luklyde (c, ch, j), ś, ṣ

Foran en vokalisk begyndende ending forbliver stammens slutning uændret.

Foran de øvrige endninger gælder:

• sluttende -c og -j erstattes med k, og stammen behandles derefter, som om den sluttede på -k
• i nogle ord (liste hos Kielhorn, Grammatik s. 18) erstattes sluttende -j med -ṭ
• sluttende -ch erstattes med -ṭ
• sluttende -ś og -ṣ erstattes med undtagelser - med -ṭ. I undtagelsestilfældene erstattes -ś og -ṣ med -k

dvs.

• -c » -k
• -ch » -ṭ
• -j » -k eller -ṭ
• -ś » -ṭ eller -k
• -ṣ » -ṭ eller -k

Eksempler:

सत्यवाच् 3 "sandhed talende" (बहुव्रीहि)

Maskulinum, Femininum:

Singular:

Nom.Vok. सत्यवाक्
Akk. सत्यवाचम्
Instr. सत्यवाचा

Plural:

Instr. सत्यवाग्भिस्
Lok. सत्यवाक्षु

Neutrum

Singular Nom.Akk.Vok. सत्यवाक्
Plural Nom.Akk.Vok. सत्यवाञ्चि

शेषभुज् 3 "madrester spisende"

Maskulinum, Femininum:

Singular:

Nom.Vok. शेषभुक्
Akk. शेषभुजम्

Plural:

Instr. शेषभुग्भिस्
Lok. शेषभुक्षु

Neutrum

Singular Nom.Akk.Vok. शेषभुक्
Plural Nom.Akk.Vok. शेषभुञ्जि

परिव्राज् m. "vandremunk"

Maskulinum, Femininum:

Singular:

Nom.Vok. परिव्राट्
Akk. परिव्राजम्

Plural:

Instr. परिव्राड्भिस्
Lok. परिव्राट्सु

Fig.: परिव्राट् पुष्कर
(Billedkilde: Detaljer)

51.2.3. Stammer på -h

Foran en vokalisk begyndende endelse forbliver -h uændret.

Foran de øvrige endelser

• bliver -h normalt erstattet med -ḍh
• hvis den underliggende rod begynder med d-, erstattes -h med -gh. Det samme gælder for nogle andre ord valgfrit eller obligatorisk (oversigt hos Kielhorn, Grammatik §80,2)
• (i ordets udlød erstattes -h med -dh)

Efter disse udskiftninger behandles stammen, som om den udlød på -ḍh, -gh hhv. -dh.

Se paradigmerne hos Kielhorn, Grammatik, s. 20f.

Eksempler:

गुह् 3 "skjulende"

Maskulinum, Femininum:

Singular:

Nom.Vok. घुट् (Grassmanns ånddissimilationslov: गुढ् + s)
Akk. गुहम्

Plural:

Instr. घुड्भिस्
Lok. घुट्सु

द्रुह् "skadevoldende, hadende" (valgfrit -ḍh/-gh)

Maskulinum, Femininum:

Singular:

Nom.Vok. ध्रुट् । ध्रुक्
Akk. द्रुहम्

Plural:

Instr. ध्रुड्भिस् । ध्रुग्भिस्
Lok. ध्रुट्सु । ध्रुक्षु

51.3. Sandhi af indledende h-

Foran et indledende h- erstattes en forudgående luklyd med den tilsvarende stemte ikke-aspirerede konsonant, og det indledende h- erstattes med den til denne luklyd svarende stemte aspirerede konsonant:

तत् + हि » तद्धि वाक् + हि » वाग्घि परिव्राट् + हि » परिव्राड्ढि

51.4. Sandhi af indledende ch-

Indledende ch- erstattes efter kort vokal, efter मा "ikke" og efter आ "til" med cch-:

न + छिन्दति » न च्छिन्दति

51.5. -ch- i ordets indre

I ordets indre erstattes -ch- efter alle vokaler med -cch-:

f.eks. छिद् » चिच्छेद

51.6. Ordlister

अजिन n.: antilopeskind, især skindet fra den sorteantilope (Hirschziegenantilope : Antilope cervicapra L. ). Forekom oprindeligt på hele den indiske subkontinent fra Punjab og Sind til Bengalen og fra Nepal til Kanyakumari (Cape Comorin) (Tamil: கன்னியாகுமரி) Se:

Walker's mammals of the world / Ronald M. Nowak. -- 6. ed. -- Baltimore [u.a.] : Johns Hopkins Univ. Pr., 1999. -- 2 vols. -- ISBN 0-8018-5789-9. -- Vol. 2. -- Pp. 1193f.

Fig.:
(Image source: Details)

अतिथि m.: guest

अभ्यन्तर 3: located inside, nearest ; m. the closest relative, native

अरण्य n.: wilderness, forest

ऋतु m.: periodic process, season, time period, menstruation, time when the woman is fertile and has a right to sexual intercourse with her husband.

Regarding ऋतु see Manu III, 45-48: according to this, ऋतु lasts 16 days (according to the alternative translation: 20 days) from the beginning of menstruation; sexual intercourse is forbidden on the first four days after the onset of bleeding (according to the alternative translation: on the first eight (4 + 4) days), as well as on the 11th (resp. 15th) and 13th (resp. 18th) day. On even days, the woman conceives sons; on odd days, daughters. For what follows, a ऋतु of 16 days in total is assumed (not the alternative translation), as most indigenous commentaries do, which was thus the prevailing view.

Since ovulation occurs 14 days before the start of menstruation, this determination of the fertile period nearly "guarantees" fertility for a menstrual cycle interval of 19 to 30 days. The forbidden days (11th and 13th) improve the probability of sexual intercourse on the 12th and 14th days, i.e., the probability of conception in a cycle of 28 days (the lifespan of sperm in the woman is approx. 3 days). These regulations can be described as a positive application of Knaus-Ogino.

Fig.: ऋतुः
(Billedkilde: Detaljer)

एकत्र adv.: på et sted

जटा f.: håvfletning (asketens hårfrisur)

Fig.: जटा ऋषिकेश
(Billedkilde: Detaljer)

तुल्य 3: lig, sammenlignelig (तृतीयया)

तरय 3 (f.: तरयी): tredobbelt, bestående af tre dele

प्राणान्तिक 3 (f.: -ī): dødelig, dræbende, livslang

बाह्य 3: udenfor, placeret ude, fremmed

भिक्षा f.: bønnet almisser, bedemandsmad

मार्यादा f.: grænse

शिष् 7P शिनष्टि : forlade, efterlade

Perf.II शिशेषे, शिशिषुर्
Fut. शेक्ष्यति
Pass. शिष्यते
Kaus. शेषयति
PPPशिष्ट
Absol. -शिष्य

शिष् + वि 7P विशिनष्टि : skelne

Pass. विशिष्यते : skelne sig fra (पञ्चम्या, तृतीयया), være bedre end (पञ्चम्या, तृतीयया), være den bedste blandt (षष्ठ्या, सप्तम्या)

समान 3: ensartet, lig, lignende ; m.: jævnaldrende

स्व 3: egen, sin (min, din osv.) Deklineres som सर्व. I abl.loc.sg.m.n og nom.pl.m kan det også deklineres som देव:

Abl.sg.m.n स्वस्मात् । स्वात्
Lok.sg.m.n. स्वस्मिन् । स्वे
Nom.pl.m स्वे । स्वास्

गर्ह् 1Ā गर्हते 10P गर्हयति : skælde ud, kritisere

Perf I जगर्हे
Fut. गर्हिष्यते
PPP गर्हित

पिशित n.: (tilberedt) kød

Fig.: पिशितम्
Kolkata = কলকাতা
(Billedkilde: Detaljer)

उपहार m.: Offer, sacrifice, gift

मधु n.: honey, sweet drink, mead (honey wine)

Fig.: मधु
City Palace, उदयपुर
(Image source: Details)

मांस n.: meat

मृगया f.: hunting

Fig.: मृगया
Hunting with चीता (Acinonyx jubatus venaticus) Gujarat = ગુજરાત, 1812
(Image source: Details)

शिवा f.: (fem.) jackal (golden jackal = Canis aureus)

Fig.: शिवा
Canis aureus, Kalatop Khajjiar Sanctuary
(Image source: Details)

रुत n.: shouting, clamor

कौशिक m.: owl

Fig.: कौशिकः
Brahma owl (Athene brama), Mahesana = મહેસાણા
(Image source: Details)

शकुनि m.: bird

श्वन् m.: dog

strong stem श्वान्
weak stem before vowel सुन्
weak stem before consonant श्व

Fig.: श्वा लिङ्गं च
Karnataka = ಕರ್ನಾಟಕ
(Image source: Details)

परिचित 3: familiar, well-known

अटवी f.: forest, jungle

शून्य 3: empty, desolate

आपान(क) n.: drinking bout, feast

Fig.: आपानकम् जोधपुर
(Image source: Details)

क्रूर 3: raw, cruel

दिह् 2U देग्धि, दिग्धे : to smear, daub

Perf. II दिदेह
Fut. धेक्ष्यति
Pass. दिह्यते
Caus. देहयति
PPP दिग्ध

विष n.: poison

Fig.: मूषिकाविषाणि
Bangalore = ಬೆಂಗಳೂರು
(Image source: Details)

भुजंग m.: slange

Billedtekst: भुजंगः
Kædeslange (Daboia russelii), Bangalore = ಬೆಂಗಳೂರು
(Billedkilde: Details)

सायक m.: pil

उत्साद m.: undergang

कलत्र Neutrum: hustru, hun

बन्दी f.: fangebyrde, bytte

योषित् f.: ung kvinde, pige

शार्दूल m. = व्याघ्र m.

रुधिर n.: blod

अर्चन n. अर्चना f. = पूजा f.

बलि m.: afgift, gave, tribut

मणि m.: juvel

Billedtekst: मणिः
Hope Diamond fra Guntur = ಗುಂಟೂರು, i dag Smithsonian Museum of Natural History, Washington DC
(Billedkilde: Details)

वन n.: skov

मद m.: også "brudsaft" hos en elefant (i Musht)

Billedtekst: मदः
(Billedkilde: Details)

राग m.: også: farve, rød farve

कालन n.: skov

खन् 1U खनति : grave

Perf. चखान, चखने
Fut. खनिष्यति
Kaus. खानयति
PPP खात
Absol खनित्वा । खात्वा

चिन्त् 10 चिन्तयति : tænke, overveje

शबर .: egennavn på en ikke-ariansk stamme

51.7. Oversættelsesøvelse

१. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, ९ - १२ आश्रमधर्मः गृहस्तस्य स्वधर्माजीवस्तुल्यैरसमानार्षिभिर्वैवाह्यमृतुगामित्वं देवपित्रातिथिपूजा भृत्येषु त्यागः शेषभोजनं च ।९। ब्रह्मचारिणः स्वाध्यायो ऽग्निकार्याभिषेकौ भैक्षाव्रतित्वमाचार्ये प्राणान्तिकी वृत्तिस्तदभावे गुरुपुत्रे सब्रह्मचारिणि वा ।१०। वानप्रस्थस्य ब्रह्मचर्यं भूमौ शय्या जाटाजिनधारणमग्निहोत्राभिषेकौ देवतापित्रतिथिपूजा वन्यश्चाहारः ।११। प्रव्राजकस्य जितेन्द्रियत्वमनारम्भो निष्किंचनत्वं सङ्गत्यागो भैक्षाव्रतमनेकत्रारण्ये च वासो बाह्याभ्यन्तरं च शौचम् ॥१२॥

Explanation: -अभिषेकौ Nom.Acc.Voc.Dual.masc. (Dualdvandva)

२. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, १६ - १७ On the necessity of respecting the वर्नाश्रमधर्म

तस्मात्स्वधर्मं भूतानाम् राजा न व्यभिचारयेत् ।स् स्वधर्मं संदधानो हि प्रेत्य चेह च नन्दति ॥१६॥ व्यवस्थितार्यमर्यादः कृतवर्णाश्रमस्थितिः । त्रय्याभिरक्षितो लोकः प्रसीदति न सीदति ॥१७॥

३. बाण (7th cent. CE): कादम्बरी ed. K.P. Parab, 1896, p. 65ff.: Reflections of the parrot वैशम्पायन on the life of a hunter:

आसीच्च मे मनसि -- अहो मोहप्रायमेतेषां जीवितं साधुजनगर्हितं च चरितम् । तथा हि । पुरुषपिशितोपहारे धर्मबुद्धिः , अहारः साधुजनगर्हितो मधुमांसादिः , श्रमो मृगया , शास्त्रं शिवारुतम् , समुपदेष्टारः सद्सतां कौशिकाः , प्रज्ञा शकुनिज्ञानम् , परिचिताः श्वानः , राज्यं शून्यास्वटवीषु , आपानकमुत्सवः , मित्राणि क्रुरकर्मसाधनानि धनूंषि , सहाया विषदिग्धमुखा भुजंगा इव सायकाः , गीतमुत्सादकारि मुग्धमृगाणाम् , कलत्राणि बन्दीगृहीताः परयोषितः , क्रूरात्मभिः शार्दूलैः सह संवासः , पशुरुधिरेण देवतार्चनम् , मांसेन बलिकर्म , चौर्येण जीवनम् , भूषणानि भुजंगमणयः , वनकरिमदैरङ्गरागः , यस्मिन्नेव कानने निवसन्ति तदेवोत्ख्यातमूलमशेषतः कुर्वत इति चिन्तयत्येव मयि शबरसेनापतिः समुपाविशत् ॥ ४. Commentary of the भानुचन्द्र (16th cent.) on the preceding section of the कादम्बरी (this exercise should be translated under the guidance of a teacher. If such is not available, it may be skipped)

आसीच्चेति । मे मम मनसि चित्त आसीद्बभूव । खेद इति शेषः । तदेव दर्शयति -- अहो इत्यादिना । अहो इत्याश्चर्ये । एतेषां भिल्लानां जीवितं प्राणितं मोहो ऽज्ञानं प्रायं प्रचुरं यत्र तादृशम् । चः पुनरर्थे । चरितमाचरणं साधुजनैः सज्जनजनैर्गर्हितं निन्दितम् । तदेव विशेषतो दर्शयति -- तथा हीति । पुरुषेति । पुरुषस्य पुंसो यत्पिशितं मांसं तस्य य उपहारो भगवत्यै नैवेद्यदर्शनं तस्मिन्धर्मबुद्धिः श्रेयोधीः । आहार इति । आहारः प्रत्यवसानं साधुजनैर्गर्हितो निन्दितो मधुमांसादिर्मधुः मद्यं माक्षिकं वा । मांसं प्रतीतम् । ते आदौ यस्येति बहुव्रीहिः । आदिशब्दात्कन्दादिपरिग्रहः । श्रम इति । श्रमः शक्तिसाधनायासो मृगयाखेटकः । शास्त्रमिति । शिवा सृगाली तस्य रुतं शब्दितं शास्त्रमुच्चस्वरवेदपाठः । प्रबोधजनकत्वसाम्यात्तदुपमानम् । सदिति । सदसतां शुभाशुभानां समुपदेष्टारो बोधकाः कौशिका उलूकाः । प्रज्ञेति । शकुनयः पत्त्रिणस्तेषां स्थूलमहत्त्वादिना ज्ञानं तदेव प्रज्ञा विवेकबुद्धिः । परीति । श्वानः सारमेयाः परिचिता विश्वासपालत्राणि । राज्यमिति । शून्यासु जनरहितासु विन्ध्याटवीषु राज्यं स्वामित्वम् । आपानकेति । उत्सवः संतुष्टिकार्यं तदेवापानमेवापानकम् । स्वार्थे कः । पानगोष्ठिका । मित्राणीति । क्रूरं यत्कर्म तत्साधनानि तद्धेतुभूतानि धनूंष्येव चापान्येव मित्राणि सहृदः । हितचिन्तकानीति यावत् । सहाया इति । विषेण दिग्धं मुखमाननं येषामेवंविधाः सायका बाणास्त एव सहाया इष्टकार्यकर्तृत्वात्साहाय्यकारिणः । क इव । भुजंगाः सर्पा इव । एतेषां विषदिग्धमुखत्वं स्वाभाविकम् । तेषामौपाधिकमिति भावः । गीतमिति । मुग्धा अनभिज्ञा ये मृगा हरिणास्तेषामुत्साहकारि स्तब्धताविधायि गीतं गानम् । कलत्रेति । परयोषितो ऽन्यस्त्रिय एव बन्दी ग्रहकस्तद्रूपत्वेन गृहीताः स्त्रीकृताः कलत्राणि स्वपत्न्यः । क्रूरेति । क्रूरात्मभिर्दुष्टात्मभिः शार्दुलैश्चित्रकैः समं संवासः सहावस्थानम् । पश्वेति । पशवो महिषास्तेषां रुधिरेण रक्तेन देवतार्चनं देवपूजनम् । मांसेनेति । मांसेन पिशितेन बलिर्हन्तकरस्तत्कर्म तत्कृत्यम् । चौर्येणेति । चौर्येण परद्रव्यापहारेण जीवनं प्राणधारणम् । भूषणनीति । भूषणान्याभरणानि भुजंगमणयः सर्परत्नानि । पर्वतवासित्वात्तेषां ते सुलभा इति भावः । वनेति । वनकरिणामरण्यहस्तिनां मदैर्दानवारिभिरङ्गरागो विलेपनम् । यस्मिन्निति । अनिर्दिष्टनामनि कानने वने निवसन्ति निवासं कुर्वन्ति तदेव काननमशेषतः समग्रत उत्खातमुत्पाटितं मूलं मध्यभागो यस्यैवंभूतं कुर्वते विदधत इति पूर्वोक्तप्रकारेण मयि चन्तयति ध्यायति सत्येव ... ॥