Pelajaran 51

51.1. उपपद-Komposita

Kompositum उपपद (उपपद n. "kata pendamping") adalah तत्पुरुष dengan nomina verbal sebagai anggota kedua, yang hanya muncul sebagai anggota kedua dalam kompositum, bukan sebagai kata yang berdiri sendiri secara independen. उपपद dibentuk dengan sufiks कृत्

• -Ø
• -a
• -t

Kata-kata ini adalah nomina agentis, yaitu menunjukkan pelaku (कर्तृ) yang melakukan tindakan yang ditunjukkan oleh akar kata yang mendasarinya.

Such compounds are not resolved by native commentators through nominal combinations, but rather through verbal forms:

Examples:

सुखकरः = सुखं करोतीति सुखकरः

कुलघ्नः = कुलम्हन्तीति कुलघ्नः

Examples:

a) कृत् suffix -Ø

-नी 3 "leading" e.g. सेनानी m. "army leader" (सेना f. "army")

-भुज् 3 "enjoying, eating" e.g. भूमिभुज् m. "king" (भूमि f. "earth")

-विद् 3 "knowing" e.g. धर्मविद् 3 "one who knows the Dharma"

Fig.: भूमिभुज्
ज्ञानेन्द्र वीर बिक्रम शाह, नेपालस्यान्तिमो राजा (2001 - 2008)
(Image source: Detail)

b) कृत् suffix -t

-कृत् 3 "making" e.g.

कुलक्षयकृत् 3 "menyebabkan kehancuran keluarga"

पापकृत् 3 "doing evil, wrongdoer"

-जित् 3 "conquering" e.g.

शत्रुजित् 3 "conquering the enemies"

पुरुजित् 3 "conquering many" (पुरु 3 "many, abundant")

-भृत् 3 "bearing" e.g. भूमिभृत् m. "king"

Fig.: पापकृत्
भरतपुर, राजस्थान
(Image source: Detail)

c) कृत् suffix -a

-ग 3 "going (in, to)" (presumably from the root gā, deep form g + a) e.g. खग 3 "flying" m. "bird, wandering star" (ख n. "hole, 'air'space'")

-घ्न 3 "slaying" e.g. कुलघ 3 "killing families"

-ज 3 (jña » jā » deep form j + a) "descended from, born in" e.g. आत्मज "son"

-ज्ञ 3 "knowing" (jñ-a) e.g. सर्वज्ञ 3 "all-knowing"

-द 3 "giving" (d-a) e.g. वारिद m. "cloud" (वारि n. "water")

-प 3 "drinking" (p-a) e.g. द्विप m. "elephant (drinking twice)"

-प 3 "protecting" (p-a) e.g. भूप "protecting the earth = king"

-स्थ 3 "standing in, located in" (sth-a) e.g. गृहस्थ m. "householder, father of the house"

-कर 3 "bringing about, doing" e.g. सुखकर 3 "bringing about happiness"

-स्मर 3 "mengingat" misalnya जातिस्मर 3 "mengingat kelahiran-kelahiran sebelumnya"

Gbr.: द्विपो द्विर्पिबति : हस्तेन च मुखेन च
नेपाल
(Sumber gambar: Detail)

51.2. Deklinasi batang kata yang berakhiran konsonan tunggal (selain nasal, semivokal, -s)

Stems ending in a simple consonant (except nasal, semivowel, -s) have no stem gradation. The declension occurs completely regularly by appending the regular case endings.

Satu-satunya ketidakreguleran: pada Nom., Acc., Voc. pl. Neuter, sebuah nasal disisipkan sebelum akhiran kata dasar.

51.2.1. Kata dasar dengan konsonan letak non-palatal

Hukum perubahan bunyi yang biasa berlaku, yaitu

• dalam posisi akhir kata terdapat suara tak bersuara non-aspirat yang sesuai
• sebelum -su dari lokatif jamak, posisi akhir kata pertama-tama diganti dengan suara tak bersuara non-aspirat yang sesuai, kemudian perubahan bunyi yang sesuai terjadi
• sebelum konsonan bersuara, posisi akhir kata diganti dengan suara tak bersuara non-aspirat yang sesuai.

Contoh:

शत्रुजित् 3 "slaying enemies"

Masculine, Feminine:

Tunggal:

Nom.Voc. शत्रुजित् (śatrujit + s)
Acc. शत्रुजितम्

Jamak:

Nom.Acc.Voc. शत्रुजितस्
Instr. शत्रुजिद्भिस्
Loc. शत्रुजित्सु

Neuter

Tunggal Nom.Acc.Voc. शत्रुजित्
Jamak Nom.Acc.Voc. शत्रुजिन्ति

सुयुध् 3 "fighting well"

Tunggal.Nom.Voc.m.f.n. सुयुत्
etc.

Complete paradigms in Kielhorn, Grammar p. 16ff.

51.2.2. Suku-suku pada konsonan letup palatal (c, ch, j), ś, ṣ]

Sebelum akhiran yang diawali vokal, bunyi terakhir dari stem tetap tidak berubah.

Before all other endings:

• final -c dan -j diganti dengan k, dan stem kemudian diperlakukan seolah-olah berakhir dengan -k
• dalam beberapa kata (daftar dalam Kielhorn, Grammar hlm. 18), final -j diganti dengan -ṭ
• final -ch diganti dengan -ṭ
• final -ś dan -ṣ diganti dengan -ṭ, dengan beberapa pengecualian. Dalam kasus-kasus pengecualian tersebut, -ś dan -ṣ diganti dengan -k

i.e.

• -c » -k
• -ch » -ṭ
• -j » -k or -ṭ
• -ś » -ṭ or -k
• -ṣ » -ṭ or -k

Examples:

सत्यवाच् 3 "speaking the truth" (बहुव्रीहि)

Masculine, Feminine:

Tunggal:

Nom.Voc. सत्यवाक्
Acc. सत्यवाचम्
Instr. सत्यवाचा

Jamak:

Instr. सत्यवाग्भिस्
Loc. सत्यवाक्षु

Neuter

Tunggal Nom.Acc.Voc. सत्यवाक्
Jamak Nom.Acc.Voc. सत्यवाञ्चि

शेषभुज् 3 "eating food remnants"

Masculine, Feminine:

Tunggal:

Nom.Voc. शेषभुक्
Acc. शेषभुजम्

Jamak:

Instr. शेषभुग्भिस्
Loc. शेषभुक्षु

Neuter

Tunggal Nom.Acc.Voc. शेषभुक्
Jamak Nom.Acc.Voc. शेषभुञ्जि

परिव्राज् m. "wandering monk"

Masculine, Feminine:

Tunggal:

Nom.Voc. परिव्राट्
Acc. परिव्राजम्

Jamak:

Instr. परिव्राड्भिस्
Loc. परिव्राट्सु

Fig.: परिव्राट्
पुष्कर
(Sumber gambar: Detail)

51.2.3. Batang pada -h

Before a vowel-initial ending, the -h remains unchanged.

Sebelum akhiran lainnya

• -h biasanya diganti dengan -ḍh
• jika akar dasar dimulai dengan d-, -h diganti dengan -gh. Hal yang sama berlaku untuk beberapa kata lain secara opsional atau wajib (lihat kompilasi dalam Kielhorn, Tata Bahasa §80,2)
• (dalam posisi akhir dari kata benda akar, -h diganti dengan -dh)

After these replacements, the stem is further treated as if it ended in -ḍh, -gh, or -dh.

See the paradigms in Kielhorn, Grammar, p. 20f.

Examples:

गुह् 3 "concealing"

Masculine, Feminine:

Tunggal:

Nom.Voc. घुट् (Grassmann's Law of Breath Dissimilation: गुढ् + s)
Acc. गुहम्

Jamak:

Instr. घुड्भिस्
Loc. घुट्सु

द्रुह् "harming, hating" (optionally -ḍh/-gh)

Masculine, Feminine:

Tunggal:

Nom.Voc. ध्रुट् । ध्रुक्
Acc. द्रुहम्

Jamak:

Instr. ध्रुड्भिस् । ध्रुग्भिस्
Loc. ध्रुट्सु । ध्रुक्षु

51.3. Sandhi Awalan h-

Sebelum h- awal, konsonan henti sebelumnya diganti dengan konsonan bersuara non-aspirasi yang sesuai, dan h- awal diganti dengan konsonan bersuara aspirasi yang sesuai:

तत् + हि » तद्धि

वाक् + हि » वाग्घि

परिव्राट् + हि » परिव्राड्ढि

51.4. Sandhi Awalan ch-

Awalan ch- awal diganti dengan cch- setelah vokal pendek, setelah मा "tidak" dan setelah आ "kepada":

न + छिन्दति » न च्छिन्दति

51.5. -ch- di tengah kata

Within the word, -ch- is replaced by -cch- after all vowels:

e.g. छिद् » चिच्छेद

51.6. Daftar Kata

अजिन n.: kulit rusa, khususnya kulit rusa hitam (nilgai: Antilope cervicapra L. ). Awalnya terdapat di seluruh anak benua India dari Punjab dan Sindh hingga Bengal dan dari Nepal ke Kanyakumari (Cape Comorin) (Tamil: கன்னியாகுமரி) Lihat:

Walker's mammals of the world / Ronald M. Nowak. -- 6. ed. -- Baltimore [u.a.] : Johns Hopkins Univ. Pr., 1999. -- 2 vols. -- ISBN 0-8018-5789-9. -- Vol. 2. -- P. 1193f.

Fig.:
(Image source: Detail)

अतिथि m.: guest

अभ्यन्तर 3: located inside, nearest; m. the nearest relative, native

अरण्य n.: wilderness, forest

ऋतु m.: peristiwa berkala, musim, periode waktu, menstruasi, masa ketika wanita subur dan memiliki hak untuk berhubungan intim dengan suaminya.

Mengenai ऋतु lihat Manu III, 45-48: menurut ini, ऋतु berlangsung 16 hari (menurut terjemahan alternatif: 20 hari) sejak awal menstruasi, hubungan seksual dilarang pada empat hari pertama setelah perdarahan dimulai (menurut terjemahan alternatif: pada delapan hari pertama (4 + 4)), serta pada hari ke-11 (atau ke-15) dan hari ke-13 (atau ke-18). Pada hari genap wanita mengandung putra, pada hari ganjil putri. Untuk penjelasan selanjutnya, diasumsikan ऋतु total 16 hari (bukan terjemahan alternatif), sebagaimana dilakukan oleh sebagian besar komentar pribumi, dan yang karenanya merupakan pandangan yang berlaku umum.

Karena ovulasi terjadi 14 hari sebelum awal menstruasi, dengan penentuan periode subur ini, kesuburan hampir "terjamin" untuk interval antara menstruasi 19 hingga 30 hari. Hari-hari yang dilarang (hari ke-11 dan ke-13) meningkatkan kemungkinan hubungan seksual pada hari ke-12 dan ke-14, yaitu kemungkinan konsepsi dengan siklus 28 hari (umur hidup sperma pada wanita sekitar 3 hari). Peraturan-peraturan ini seolah-olah merupakan aplikasi positif dari Knaus-Ogino.

Fig.: ऋतुः
(Sumber gambar: Detail)

एकत्र Adv.: di satu tempat

जटा f.: hair plait (ascetic hairstyle)

Fig.: जटा
ऋषिकेश
(Image source: Detail)

तुल्य 3: equal, comparable (तृतीयया)

तरय 3 (f.: तरयी): threefold, consisting of three parts

प्राणान्तिक 3 (f.: -ī): fatal, bringing death, life imprisonment

बाह्य 3: located outside, abroad, foreign

भिक्षा f.: begged alms, begging food

मार्यादा f.: boundary

शिष् 7P शिनष्टि : abandon, leave behind

Perf.II शिशेषे, शिशिषुर्
Fut. शेक्ष्यति
Pass. शिष्यते
Caus. शेषयति
PPPशिष्ट
Absol. -शिष्य

शिष् + वि 7P विशिनष्टि : distinguish

Pass. विशिष्यते : berbeda dari (पञ्चम्या, तृतीयया), lebih baik daripada (पञ्चम्या, तृतीयया), yang terbaik di antara (षष्ठ्या, सप्तम्या)

समान 3: sejenis, sama, serupa; m.: sezaman

स्व 3: own, his (my, your etc.) Declined like सर्व. In Abl.Loc.sg.m.n and in Nom.pl.m it can also be declined like देव:

Abl.sg.m.n स्वस्मात् । स्वात्
Loc.sg.m.n. स्वस्मिन् । स्वे
Nom.pl.m स्वे । स्वास्

गर्ह् 1Ā गर्हते 10P गर्हयति : scold, blame

Perf I जगर्हे
Fut. गर्हिष्यते
PPP गर्हित

पिशित n.: (prepared) meat

Fig.: पिशितम्
Kolkata = কলকাতা
(Image source: Detail)

उपहार m.: offering, sacrifice, gift

मधु n.: honey, sweet drink, mead (honey wine)

Fig.: मधु
City Palace, उदयपुर
(Image source: Detail)

मांस n.: meat

मृगया f.: hunt

Fig.: मृगया
Hunting with चीता (Acinonyx jubatus venaticus) Gujarat = ગુજરાત, 1812
(Image source: Detail)

शिवा f.: (female) jackal (golden jackal = Canis aureus)

Fig.: शिवा
Canis aureus, Kalatop Khajjiar Sanctuary
(Image source: Detail)

रुत n.: screaming

कौशिक m.: owl

Fig.: कौशिकः
Brahma-Kauz (Athene brama), Mahesana = મહેસાણા
(Image source: Detail)

शकुनि m.: bird

श्वन् m.: dog

strong stem श्वान्
weak stem before vowel सुन्
weak stem before consonant श्व

Fig.: श्वा लिङ्गं च
Karnataka = ಕರ್ನಾಟಕ
(Image source: Detail)

परिचित 3: familiar, known

अटवी f.: forest

शून्य 3: empty, desolate

आपान(क) n.: drinking bout

Fig.: आपानकम्
जोधपुर
(Image source: Detail)

क्रूर 3: raw, cruel

दिह् 2U देग्धि, दिग्धे : smear, anoint

Perf. II दिदेह
Fut. धेक्ष्यति
Pass. दिह्यते
Caus. देहयति
PPP दिग्ध

विष n.: poison

Fig.: मूषिकाविषाणि
Bangalore = ಬೆಂಗಳೂರು
(Image source: Detail)

भुजंग m.: snake

Fig.: भुजंगः
Russell's viper (Daboia russelii), Bangalore = ಬೆಂಗಳೂರು
(Image source: Detail)

सायक m.: arrow

उत्साद m.: destruction

कलत्र Neuter: wife, female

बन्दी f.: captive, plunder

योषित् f.: young woman, girl

शार्दूल m. = व्याघ्र m.

रुधिर n.: blood

अर्चन n. अर्चना f. = पूजा f.

बलि m.: payment, donation, tribute

मणि m.: jewel

Fig.: मणिः
Hope Diamond from Guntur = ಗುಂಡೂರು, today Smithsonian Museum of Natural History, Washington DC
(Image source: Detail)

वन n.: forest

मद m.: also "must" of an elephant (in Musth)

Fig.: मदः
(Image source: Detail)

राग m.: also: color, red color

कालन n.: forest

खन् 1U खनति : dig

Perf. चखान, चखने
Fut. खनिष्यति
Caus. खानयति
PPP खात
Absol खनित्वा । खात्वा

चिन्त् 10 चिन्तयति : think, ponder

शबर .: proper name of a non-Aryan tribe

51.7. Latihan Penerjemahan

१. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, ९ - १२ आश्रमधर्मः

गृहस्तस्य स्वधर्माजीवस्तुल्यैरसमानार्षिभिर्वैवाह्यमृतुगामित्वं देवपित्रातिथिपूजा भृत्येषु त्यागः शेषभोजनं च ।९।
ब्रह्मचारिणः स्वाध्यायो ऽग्निकार्याभिषेकौ भैक्षाव्रतित्वमाचार्ये प्राणान्तिकी वृत्तिस्तदभावे गुरुपुत्रे सब्रह्मचारिणि वा ।१०।
वानप्रस्थस्य ब्रह्मचर्यं भूमौ शय्या जाटाजिनधारणमग्निहोत्राभिषेकौ देवतापित्रतिथिपूजा वन्यश्चाहारः ।११।
प्रव्राजकस्य जितेन्द्रियत्वमनारम्भो निष्किंचनत्वं सङ्गत्यागो भैक्षाव्रतमनेकत्रारण्ये च वासो बाह्याभ्यन्तरं च शौचम् ॥१२॥

Explanation: -अभिषेकौ Nom.Acc.Voc.Dual.masc. (Dualdvandva)

२. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, १६ - १७ Tentang pentingnya menghormati वर्नाश्रमधर्म

तस्मात्स्वधर्मं भूतानाम्
राजा न व्यभिचारयेत् ।स्
स्वधर्मं संदधानो हि
प्रेत्य चेह च नन्दति ॥१६॥
व्यवस्थितार्यमर्यादः
कृतवर्णाश्रमस्थितिः ।
त्रय्याभिरक्षितो लोकः
प्रसीदति न सीदति ॥१७॥

३. बाण (abad ke-7 M): कादम्बरी ed. K.P. Parab, 1896, hlm. 65ff.: Renungan Sang Kakak वैशम्पायन tentang kehidupan seorang pemburu:

आसीच्च मे मनसि -- अहो मोहप्रायमेतेषां जीवितं साधुजनगर्हितं च चरितम् । तथा हि । पुरुषपिशितोपहारे धर्मबुद्धिः , अहारः साधुजनगर्हितो मधुमांसादिः , श्रमो मृगया , शास्त्रं शिवारुतम् , समुपदेष्टारः सद्सतां कौशिकाः , प्रज्ञा शकुनिज्ञानम् , परिचिताः श्वानः , राज्यं शून्यास्वटवीषु , आपानकमुत्सवः , मित्राणि क्रुरकर्मसाधनानि धनूंषि , सहाया विषदिग्धमुखा भुजंगा इव सायकाः , गीतमुत्सादकारि मुग्धमृगाणाम् , कलत्राणि बन्दीगृहीताः परयोषितः , क्रूरात्मभिः शार्दूलैः सह संवासः , पशुरुधिरेण देवतार्चनम् , मांसेन बलिकर्म , चौर्येण जीवनम् , भूषणानि भुजंगमणयः , वनकरिमदैरङ्गरागः , यस्मिन्नेव कानने निवसन्ति तदेवोत्ख्यातमूलमशेषतः कुर्वत इति चिन्तयत्येव मयि शबरसेनापतिः समुपाविशत् ॥

४. Komentar dari भानुचन्द्र (abad ke-16) pada bagian sebelumnya dari कादम्बरी (latihan ini harus diterjemahkan di bawah bimbingan seorang guru. Jika tidak tersedia, dapat dilewati)

आसीच्चेति । मे मम मनसि चित्त आसीद्बभूव । खेद इति शेषः । तदेव दर्शयति -- अहो इत्यादिना । अहो इत्याश्चर्ये । एतेषां भिल्लानां जीवितं प्राणितं मोहो ऽज्ञानं प्रायं प्रचुरं यत्र तादृशम् । चः पुनरर्थे । चरितमाचरणं साधुजनैः सज्जनजनैर्गर्हितं निन्दितम् । तदेव विशेषतो दर्शयति -- तथा हीति । पुरुषेति । पुरुषस्य पुंसो यत्पिशितं मांसं तस्य य उपहारो भगवत्यै नैवेद्यदर्शनं तस्मिन्धर्मबुद्धिः श्रेयोधीः । आहार इति । आहारः प्रत्यवसानं साधुजनैर्गर्हितो निन्दितो मधुमांसादिर्मधुः मद्यं माक्षिकं वा । मांसं प्रतीतम् । ते आदौ यस्येति बहुव्रीहिः । आदिशब्दात्कन्दादिपरिग्रहः । श्रम इति । श्रमः शक्तिसाधनायासो मृगयाखेटकः । शास्त्रमिति । शिवा सृगाली तस्य रुतं शब्दितं शास्त्रमुच्चस्वरवेदपाठः । प्रबोधजनकत्वसाम्यात्तदुपमानम् । सदिति । सदसतां शुभाशुभानां समुपदेष्टारो बोधकाः कौशिका उलूकाः । प्रज्ञेति । शकुनयः पत्त्रिणस्तेषां स्थूलमहत्त्वादिना ज्ञानं तदेव प्रज्ञा विवेकबुद्धिः । परीति । श्वानः सारमेयाः परिचिता विश्वासपालत्राणि । राज्यमिति । शून्यासु जनरहितासु विन्ध्याटवीषु राज्यं स्वामित्वम् । आपानकेति । उत्सवः संतुष्टिकार्यं तदेवापानमेवापानकम् । स्वार्थे कः । पानगोष्ठिका । मित्राणीति । क्रूरं यत्कर्म तत्साधनानि तद्धेतुभूतानि धनूंष्येव चापान्येव मित्राणि सहृदः । हितचिन्तकानीति यावत् । सहाया इति । विषेण दिग्धं मुखमाननं येषामेवंविधाः सायका बाणास्त एव सहाया इष्टकार्यकर्तृत्वात्साहाय्यकारिणः । क इव । भुजंगाः सर्पा इव । एतेषां विषदिग्धमुखत्वं स्वाभाविकम् । तेषामौपाधिकमिति भावः । गीतमिति । मुग्धा अनभिज्ञा ये मृगा हरिणास्तेषामुत्साहकारि स्तब्धताविधायि गीतं गानम् । कलत्रेति । परयोषितो ऽन्यस्त्रिय एव बन्दी ग्रहकस्तद्रूपत्वेन गृहीताः स्त्रीकृताः कलत्राणि स्वपत्न्यः । क्रूरेति । क्रूरात्मभिर्दुष्टात्मभिः शार्दुलैश्चित्रकैः समं संवासः सहावस्थानम् । पश्वेति । पशवो महिषास्तेषां रुधिरेण रक्तेन देवतार्चनं देवपूजनम् । मांसेनेति । मांसेन पिशितेन बलिर्हन्तकरस्तत्कर्म तत्कृत्यम् । चौर्येणेति । चौर्येण परद्रव्यापहारेण जीवनं प्राणधारणम् । भूषणनीति । भूषणान्याभरणानि भुजंगमणयः सर्परत्नानि । पर्वतवासित्वात्तेषां ते सुलभा इति भावः । वनेति । वनकरिणामरण्यहस्तिनां मदैर्दानवारिभिरङ्गरागो विलेपनम् । यस्मिन्निति । अनिर्दिष्टनामनि कानने वने निवसन्ति निवासं कुर्वन्ति तदेव काननमशेषतः समग्रत उत्खातमुत्पाटितं मूलं मध्यभागो यस्यैवंभूतं कुर्वते विदधत इति पूर्वोक्तप्रकारेण मयि चन्तयति ध्यायति सत्येव ... ॥