Lezione 51

51.1. Composti उपपद

उपपद-Komposita (उपपद n. "Begleitwort") sono तत्पुरुष con un nome verbale come elemento posteriore, che appare solo come elemento posteriore di composti, ma non come parola autonoma e singola. उपपद vengono formati con i suffissi कृत्

• -Ø
• -a
• -t

Sono nomi di agente, cioè indicano un agente (कर्तृ), che compie l'azione designata dalla radice sottostante.

Tali composti non sono risolti dai commentatori indigeni mediante combinazioni nominali, ma mediante forme verbali:

Esempi:

सुखकरः = सुखं करोतीति सुखकरः

कुलघ्नः = कुलम्हन्तीति कुलघ्नः

Esempi:

a) Suffisso कृत् -Ø

-नी 3 "che guida" p. es. सेनानी m. "comandante dell'esercito" (सेना f. "esercito")

-भुज् 3 "che gode, mangia" p. es. भूमिभुज् m. "re" (भूमि f. "terra")

-विद् 3 "che sa" p. es. धर्मविद् 3 "che conosce il Dharma"

Fig.: भूमिभुज्
ज्ञानेन्द्र वीर बिक्रम शाह, नेपालस्यान्तिमो राजा (2001 - 2008)
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

b) Suffisso कृत् -t

-कृत् 3 "che fa" p. es.

कुलक्षयकृत् 3 "che causa la distruzione della famiglia"

पापकृत् 3 "che fa il male, malfattore"

-जित् 3 "che vince", p. es.

शत्रुजित् 3 "che vince i nemici"

पुरुजित् 3 "che vince molti" (पुरु 3 "molto, abbondante")

-भृत् 3 "che porta" p. es. भूमिभृत् m. "re"

Fig.: पापकृत्
भरतपुर, राजस्थान
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

c) Suffisso कृत् -a

-ग 3 "che va (in, verso)" (probabilmente dalla radice gā, livello profondo g + a) p. es. खग 3 "che vola" m. "uccello, pianeta" (ख n. "buco, spazio 'aereo'")

-घ्न 3 "che uccide" p. es. कुलघ 3 "che uccide le famiglie"

-ज 3 (jña » jā » livello profondo j + a) "che discende da, nato in" p. es. आत्मज "figlio"

-ज्ञ 3 "esperto" (jñ-a) p. es. सर्वज्ञ 3 "onnisciente"

-द 3 "che dà" (d-a) p. es. वारिद m. "nuvola" (वारि n. "acqua")

-प 3 "che beve" (p-a) p. es. द्विप m. "elefante (che beve due volte)"

-प 3 "che protegge" (p-a) p. es. भूप "che protegge la terra = re"

-स्थ 3 "che sta in, che si trova in" (sth-a) p. es. गृहस्थ m. "amministratore, padre di famiglia"

-कर 3 "che causa, che fa" p. es. सुखकर 3 "che procura la felicità"

-स्मर 3 "che ricorda" p. es. जातिस्मर 3 "che ricorda le nascite precedenti"

Fig.: द्विपो द्विर्पिबति : हस्तेन च मुखेन च
नेपाल
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

51.2. Declinazione delle radici che terminano con una consonante semplice (tranne nasale, semivocale, -s)

Le radici che terminano con una consonante semplice (tranne nasale, semivocale, -s) non hanno ablazione della radice. La declinazione avviene completamente regolarmente mediante l'aggiunta delle desinenze casuali regolari.

Unica irregolarità: nel Nominativoooooo, Accusativo, Vocativo plurale neutro viene inserito un nasale prima della desinenza della radice.

51.2.1. Radici con consonante occlusiva non palatale

Si applicano le solite leggi fonetiche, cioè:

• in fine di parola si trova la corrispondente occlusiva sorda non aspirata
• prima del -su del Locativo plurale la desinenza viene inizialmente sostituita dalla corrispondente occlusiva sorda non aspirata, poi si verificano le corrispondenti modificazioni fonetiche
• prima di una consonante sonora la desinenza viene sostituita dalla corrispondente occlusiva sonora non aspirata.

Esempi:

शत्रुजित् 3 "vincendo i nemici"

Maschile, Femminile:

Singolare:

Nom.Voc. शत्रुजित् (śatrujit + s)
Acc. शत्रुजितम्

Pluraleeeeee:

Nom.Acc.Voc. शत्रुजितस्
Istr. शत्रुजिद्भिस्
Loc. शत्रुजित्सु

Neutro

Singolare Nom.Acc.Voc. शत्रुजित्
Pluraleeeeee Nom.Acc.Voc. शत्रुजिन्ति

सुयुध् 3 "combattendo bene"

Singolare.Nom.Voc.m.f.n. सुयुत्
ecc.

Paradigmi completi in Kielhorn, Grammatik pag. 16ss.

51.2.2. Radici con consonante occlusiva palatale (c, ch, j), ś, ṣ

Prima di una desinenza che inizia con vocale, la desinenza della radice rimane invariata.

Prima delle altre desinenze vale:

• -c e -j finali vengono sostituiti da k e la radice viene quindi trattata come se terminasse con -k
• in alcune parole (lista in Kielhorn, Grammatik pag. 18) -j finale viene sostituito da -ṭ
• -ch finale viene sostituito da -ṭ
• -ś e -ṣ finali vengono - con alcune eccezioni - sostituiti da -ṭ. Nei casi eccezionali -ś e -ṣ vengono sostituiti da -k

cioè

• -c » -k
• -ch » -ṭ
• -j » -k o -ṭ
• -ś » -ṭ o -k
• -ṣ » -ṭ o -k

Esempi:

सत्यवाच् 3 "che dice la verità" (बहुव्रीहि)

Maschile, Femminile:

Singolare:

Nom.Voc. सत्यवाक्
Acc. सत्यवाचम्
Istr. सत्यवाचा

Pluraleeeeee:

Istr. सत्यवाग्भिस्
Loc. सत्यवाक्षु

Neutro

Singolare Nom.Acc.Voc. सत्यवाक्
Pluraleeeeee Nom.Acc.Voc. सत्यवाञ्चि

शेषभुज् 3 "mangiando i resti del cibo"

Maschile, Femminile:

Singolare:

Nom.Voc. शेषभुक्
Acc. शेषभुजम्

Pluraleeeeee:

Istr. शेषभुग्भिस्
Loc. शेषभुक्षु

Neutro

Singolare Nom.Acc.Voc. शेषभुक्
Pluraleeeeee Nom.Acc.Voc. शेषभुञ्जि

परिव्राज् m. "monaco errante"

Maschile, Femminile:

Singolare:

Nom.Voc. परिव्राट्
Acc. परिव्राजम्

Pluraleeeeee:

Istr. परिव्राड्भिस्
Loc. परिव्राट्सु

Fig.: परिव्राट्
पुष्कर
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

51.2.3. Radici in -h

Prima di una desinenza che inizia con vocale, la -h rimane invariata.

Prima delle altre desinenze

• normalmente la -h viene sostituita da -ḍh
• se la radice sottostante inizia con d-, la -h viene sostituita da -gh. Allo stesso modo per alcune altre parole facoltativamente o obbligatoriamente (riassunto in Kielhorn, Grammatik §80,2)
• (in fine di nome della radice la -h viene sostituita da -dh)

Dopo queste sostituzioni, la radice viene trattata ulteriormente come se terminasse con -ḍh, -gh o -dh.

Vedi i paradigmi in Kielhorn, Grammatica, pag. 20s.

Esempi:

गुह् 3 "nascondendo"

Maschile, Femminile:

Singolare:

Nom.Voc. घुट् (Legge di dissimilazione aspirata di Grassmann: गुढ् + s)
Acc. गुहम्

Pluraleeeeee:

Istr. घुड्भिस्
Loc. घुट्सु

द्रुह् "danneggiando, odiando" (opzionalmente -ḍh/-gh)

Maschile, Femminile:

Singolare:

Nom.Voc. ध्रुट् । ध्रुक्
Acc. द्रुहम्

Pluraleeeeee:

Istr. ध्रुड्भिस् । ध्रुग्भिस्
Loc. ध्रुट्सु । ध्रुक्षु

51.3. Sandhi di h- iniziale

Davanti a h- iniziale, un consonante occlusiva precedente viene sostituita dalla corrispondente occlusiva sonora non aspirata e la h- iniziale viene sostituita dall'occlusiva sonora aspirata corrispondente a tale occlusiva:

तत् + हि » तद्धि

वाक् + हि » वाग्घि

परिव्राट् + हि » परिव्राड्ढि

51.4. Sandhi di ch- iniziale

ch- iniziale viene sostituita da cch- dopo una vocale breve, dopo मा "non" e dopo आ "a":

न + छिन्दति » न च्छिन्दति

51.5. -ch- all'interno della parola

All'interno della parola, -ch- viene sostituita da -cch- dopo tutte le vocali:

ad es. छिद् » चिच्छेद

51.6. Elenco di parole

अजिन n.: pelle di antilope, in particolare la pelle dell'antilope nera (antilope cervo-capra : Antilope cervicapra L. ). Originariamente presente in tutto il subcontinente indiano, dal Punjab e dal Sind al Bengala e dal Nepal al Kanyakumari (Cape Comorin) (Tamil: கன்னியாகுமரி) Vedi:

Walker's mammals of the world / Ronald M. Nowak. -- 6. ed. -- Baltimore [u.a.] : Johns Hopkins Univ. Pr., 1999. -- 2 voll. -- ISBN 0-8018-5789-9. -- Vol. 2. -- Pag. 1193s.

Fig.:
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

अतिथि m.: ospite

अभ्यन्तर 3: situato all'interno, più vicino ; m. il più vicino parente, nativo

अरण्य n.: wilderness, foresta

ऋतु m.: processo periodico, stagione, periodo di tempo, mestruazione, tempo in cui la donna è fertile e ha diritto all'accoppiamento con il suo marito.

Riguardo a ऋतु vedi Manu III, 45-48: dopo di ciò ऋतु dura 16 giorni (secondo la traduzione alternativa: 20 giorni) dall'inizio delle mestruazioni, nei primi quattro giorni dall'inizio del flusso mestruale è vietato il rapporto sessuale (secondo la traduzione alternativa: nei primi otto (4 + 4) giorni), nonché l'11. (o 15.) e 13. (o 18.) giorno. Nei giorni pari la donna concepisce figli maschi, nei giorni dispari figlie femmine. Per il seguito si assume un ऋतु di complessivi 16 giorni (non la traduzione alternativa), come fanno anche la maggior parte dei commenti indigeni, e che quindi è stata la concezione prevalente.

Poiché l'ovulazione avviene 14 giorni prima dell'inizio delle mestruazioni, con questa determinazione del periodo fertile la fertilità è quasi "garantita" per un intervallo delle mestruazioni da 19 a 30 giorni. I giorni vietati (11. e 13.) migliorano la probabilità di rapporto sessuale il 12. e 14. giorno, cioè la probabilità di concezione in un ciclo di 28 giorni (la durata di vita degli spermatozoi nella donna è di circa 3 giorni). Queste disposizioni sono come un utilizzo positivo del metodo Knaus-Ogino.

Fig.: ऋतुः
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

एकत्र Avv.: in un luogo

जटा f.: treccia di capelli (acconciatura del asceta)

Fig.: जटा
ऋषिकेश
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

तुल्य 3: uguale, comparabile (तृतीयया)

तरय 3 (f.: तरयी): triplice, composto da tre parti

प्राणान्तिक 3 (f.: -ī): mortale, che porta alla morte, a vita eterna

बाह्य 3: esterno, situato all'esterno, estraneo

भिक्षा f.: elemosina ottenuta mendicando, cibo da elemosina

मार्यादा f.: confine

शिष् 7P शिनष्टि : lasciare, abbandonare

Perf.II शिशेषे, शिशिषुर्
Fut. शेक्ष्यति
Pass. शिष्यते
Caus. शेषयति
PPPशिष्ट
Assol. -शिष्य

शिष् + वि 7P विशिनष्टि : distinguere

Pass. विशिष्यते : differire da (पञ्चम्या, तृतीयया), essere migliore di (पञ्चम्या, तृतीयया), essere il migliore tra (षष्ठ्या, सप्तम्या)

समान 3: dello stesso tipo, uguale, simile; m.: coetaneo

स्व 3: proprio, suo (mio, tuo, ecc.). Si declina come सर्व. Nell'abl. loc. sg. m.n. e nel nom. pl. m. può essere declinato anche come देव:

Abl.sg.m.n स्वस्मात् । स्वात्
Loc.sg.m.n. स्वस्मिन् । स्वे
Nom.pl.m स्वे । स्वास्

गर्ह् 1Ā गर्हते 10P गर्हयति : rimproverare, biasimare

Perf I जगर्हे
Fut. गर्हिष्यते
PPP गर्हित

पिशित n.: (preparato) carne

Fig.: पिशितम्
Kolkata = কলকাতা
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

उपहार m.: offerta, sacrificio, dono

मधु n.: miele, bevanda dolce, idromele (vino di miele)

Fig.: मधु
Palazzo della Città, उदयपुर
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

मांस n.: carne

मृगया f.: caccia

Fig.: मृगया
Caccia con चीता (Acinonyx jubatus venaticus) Gujarat = ગુજરાત, 1812
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

शिवा f.: (femminile) sciacallo (sciacallo dorato = Canis aureus)

Fig.: शिवा
Canis aureus, Santuario di Kalatop Khajjiar
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

रुत n.: grido, urla

कौशिक m.: gufo

Fig.: कौशिकः
Gufo di Brahma (Athene brama), Mahesana = મહેસાણા
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

शकुनि m.: uccello

श्वन् m.: cane

radice forte श्वान्
radice debole davanti a vocale सुन्
radice debole davanti a consonante श्व

Fig.: श्वा लिङ्गं च
Karnataka = ಕರ್ನಾಟಕ
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

परिचित 3: familiare, noto

अटवी f.: foresta

शून्य 3: vuoto, desolato

आपान(क) n.: banchetto,orgia

Fig.: आपानकम्
जोधपुर
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

क्रूर 3: crudo, crudele

दिह् 2U देग्धि, दिग्धे : ungere, spalmare

Perf. II दिदेह
Fut. धेक्ष्यति
Pass. दिह्यते
Caus. देहयति
PPP दिग्ध

विष n.: Veleno

Fig.: मूषिकाविषाणि
Bangalore = ಬೆಂಗಳೂರು
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

भुजंग m.: Serpente

Fig.: भुजंगः
Vipera a sonagli (Daboia russelii), Bangalore = ಬೆಂಗಳೂರು
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

सायक m.: Freccia

उत्साद m.: Perire

कलत्र Neutro: Moglie, femmina

बन्दी f.: Prigioniera, Preda

योषित् f.: Giovane donna, ragazza

शार्दूल m. = व्याघ्र m.

रुधिर n.: Sangue

अर्चन n. अर्चना f. = पूजा f.

बलि m.: Imposta, dono, tributo

मणि m.: Gioiello

Fig.: मणिः
Hope Diamond da Guntur = ಗುಂತೂರು, oggi Smithsonian Museum of Natural History, Washington DC
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

वन n.: Bosco

मद m.: anche "succo di estro" di un elefante (nel Musht)

Fig.: मदः
(Fonte dell'immagine: Dettagli)

राग m.: anche: colore, colore rosso

कालन n.: Bosco

खन् 1U खनति : scavare

Perf. चखान, चखने
Fut. खनिष्यति
Caus. खानयति
PPP खात
Assol. खनित्वा । खात्वा

चिन्त् 10 चिन्तयति : pensare, riflettere

शबर .: Nome proprio di una tribù non ariana

51.7. Esercizio di traduzione

१. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, ९ - १२ आश्रमधर्मः

गृहस्तस्य स्वधर्माजीवस्तुल्यैरसमानार्षिभिर्वैवाह्यमृतुगामित्वं देवपित्रातिथिपूजा भृत्येषु त्यागः शेषभोजनं च ।९।
ब्रह्मचारिणः स्वाध्यायो ऽग्निकार्याभिषेकौ भैक्षाव्रतित्वमाचार्ये प्राणान्तिकी वृत्तिस्तदभावे गुरुपुत्रे सब्रह्मचारिणि वा ।१०।
वानप्रस्थस्य ब्रह्मचर्यं भूमौ शय्या जाटाजिनधारणमग्निहोत्राभिषेकौ देवतापित्रतिथिपूजा वन्यश्चाहारः ।११।
प्रव्राजकस्य जितेन्द्रियत्वमनारम्भो निष्किंचनत्वं सङ्गत्यागो भैक्षाव्रतमनेकत्रारण्ये च वासो बाह्याभ्यन्तरं च शौचम् ॥१२॥

Spiegazione: -अभिषेकौ Nom.Acc.Voc.Dualeeeee.mask. (Dualeeeeedvandva)

२. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, १६ - १७ Sulla necessità di prestare attenzione al वर्नाश्रमधर्म

तस्मात्स्वधर्मं भूतानाम्
राजा न व्यभिचारयेत् ।स्
स्वधर्मं संदधानो हि
प्रेत्य चेह च नन्दति ॥१६॥
व्यवस्थितार्यमर्यादः
कृतवर्णाश्रमस्थितिः ।
त्रय्याभिरक्षितो लोकः
प्रसीदति न सीदति ॥१७॥

३. बाण (VII sec. d.C.): कादम्बरी ed. K.P. Parab, 1896, p. 65ss.: Riflessioni del pappagallo वैशम्पायन sulla vita del cacciatore:

आसीच्च मे मनसि -- अहो मोहप्रायमेतेषां जीवितं साधुजनगर्हितं च चरितम् । तथा हि । पुरुषपिशितोपहारे धर्मबुद्धिः , अहारः साधुजनगर्हितो मधुमांसादिः , श्रमो मृगया , शास्त्रं शिवारुतम् , समुपदेष्टारः सद्सतां कौशिकाः , प्रज्ञा शकुनिज्ञानम् , परिचिताः श्वानः , राज्यं शून्यास्वटवीषु , आपानकमुत्सवः , मित्राणि क्रुरकर्मसाधनानि धनूंषि , सहाया विषदिग्धमुखा भुजंगा इव सायकाः , गीतमुत्सादकारि मुग्धमृगाणाम् , कलत्राणि बन्दीगृहीताः परयोषितः , क्रूरात्मभिः शार्दूलैः सह संवासः , पशुरुधिरेण देवतार्चनम् , मांसेन बलिकर्म , चौर्येण जीवनम् , भूषणानि भुजंगमणयः , वनकरिमदैरङ्गरागः , यस्मिन्नेव कानने निवसन्ति तदेवोत्ख्यातमूलमशेषतः कुर्वत इति चिन्तयत्येव मयि शबरसेनापतिः समुपाविशत् ॥

४. Commento di भानुचन्द्र (XVI sec.) al precedente paragrafo della कादम्बरी (questa esercitazione dovrebbe essere tradotta sotto la guida di un insegnante. Se un tale non è disponibile, la si può saltare)

आसीच्चेति । मे मम मनसि चित्त आसीद्बभूव । खेद इति शेषः । तदेव दर्शयति -- अहो इत्यादिना । अहो इत्याश्चर्ये । एतेषां भिल्लानां जीवितं प्राणितं मोहो ऽज्ञानं प्रायं प्रचुरं यत्र तादृशम् । चः पुनरर्थे । चरितमाचरणं साधुजनैः सज्जनजनैर्गर्हितं निन्दितम् । तदेव विशेषतो दर्शयति -- तथा हीति । पुरुषेति । पुरुषस्य पुंसो यत्पिशितं मांसं तस्य य उपहारो भगवत्यै नैवेद्यदर्शनं तस्मिन्धर्मबुद्धिः श्रेयोधीः । आहार इति । आहारः प्रत्यवसानं साधुजनैर्गर्हितो निन्दितो मधुमांसादिर्मधुः मद्यं माक्षिकं वा । मांसं प्रतीतम् । ते आदौ यस्येति बहुव्रीहिः । आदिशब्दात्कन्दादिपरिग्रहः । श्रम इति । श्रमः शक्तिसाधनायासो मृगयाखेटकः । शास्त्रमिति । शिवा सृगाली तस्य रुतं शब्दितं शास्त्रमुच्चस्वरवेदपाठः । प्रबोधजनकत्वसाम्यात्तदुपमानम् । सदिति । सदसतां शुभाशुभानां समुपदेष्टारो बोधकाः कौशिका उलूकाः । प्रज्ञेति । शकुनयः पत्त्रिणस्तेषां स्थूलमहत्त्वादिना ज्ञानं तदेव प्रज्ञा विवेकबुद्धिः । परीति । श्वानः सारमेयाः परिचिता विश्वासपालत्राणि । राज्यमिति । शून्यासु जनरहितासु विन्ध्याटवीषु राज्यं स्वामित्वम् । आपानकेति । उत्सवः संतुष्टिकार्यं तदेवापानमेवापानकम् । स्वार्थे कः । पानगोष्ठिका । मित्राणीति । क्रूरं यत्कर्म तत्साधनानि तद्धेतुभूतानि धनूंष्येव चापान्येव मित्राणि सहृदः । हितचिन्तकानीति यावत् । सहाया इति । विषेण दिग्धं मुखमाननं येषामेवंविधाः सायका बाणास्त एव सहाया इष्टकार्यकर्तृत्वात्साहाय्यकारिणः । क इव । भुजंगाः सर्पा इव । एतेषां विषदिग्धमुखत्वं स्वाभाविकम् । तेषामौपाधिकमिति भावः । गीतमिति । मुग्धा अनभिज्ञा ये मृगा हरिणास्तेषामुत्साहकारि स्तब्धताविधायि गीतं गानम् । कलत्रेति । परयोषितो ऽन्यस्त्रिय एव बन्दी ग्रहकस्तद्रूपत्वेन गृहीताः स्त्रीकृताः कलत्राणि स्वपत्न्यः । क्रूरेति । क्रूरात्मभिर्दुष्टात्मभिः शार्दुलैश्चित्रकैः समं संवासः सहावस्थानम् । पश्वेति । पशवो महिषास्तेषां रुधिरेण रक्तेन देवतार्चनं देवपूजनम् । मांसेनेति । मांसेन पिशितेन बलिर्हन्तकरस्तत्कर्म तत्कृत्यम् । चौर्येणेति । चौर्येण परद्रव्यापहारेण जीवनं प्राणधारणम् । भूषणनीति । भूषणान्याभरणानि भुजंगमणयः सर्परत्नानि । पर्वतवासित्वात्तेषां ते सुलभा इति भावः । वनेति । वनकरिणामरण्यहस्तिनां मदैर्दानवारिभिरङ्गरागो विलेपनम् । यस्मिन्निति । अनिर्दिष्टनामनि कानने वने निवसन्ति निवासं कुर्वन्ति तदेव काननमशेषतः समग्रत उत्खातमुत्पाटितं मूलं मध्यभागो यस्यैवंभूतं कुर्वते विदधत इति पूर्वोक्तप्रकारेण मयि चन्तयति ध्यायति सत्येव ... ॥