Урок 48

48.1. सुभाषितानि

सत्यम् वद ॥१॥ धर्मं चर ॥२॥ मातृदेवो भव ॥३॥ गौरवं प्राप्यते दानात् ॥४॥ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत ॥५॥ विद्याविहीनः पशुः ॥६॥ लाघवं वैयाकरणस्य भूषणम् ॥७॥

48.2. Образуване на императива (लोट्) на атематични настоящими корени

48.2.1. Наклонения на императива към атематични настоящими корени

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. лице तृतीयः	-āni	-ai	-āma	-āmahai
2. лице मध्यमः	-dhi -hi -ø -āna -tāt¹	-sva	-ta	-dhvam
3. лице प्रथमः	-tu -tāt¹	-tām	-antu 3.клас.: -atu (изч. -*ntu)	-atām (изч.: -*ntām)

Бележка: ¹ Наклоненията на 2. и 3. ед.ч. могат да бъдат заменени с -tāt, когато се изразява благословия. -tāt се присъединява (дори в 3. ед.ч.) към слабия корен.

За формата на окончанието на 2. ед.ч. императив.накл.:
-ø	Корени на 5. и 8. клас, при които крайното -u предхожда само една съгласна.
-āna	Корени на 9. клас, които завършват на съгласна, заменят за -nī+окончание с -āna
-hi	всички останали настоящими корени, които завършват на гласна или полугласна (изключение: जुहुधि към हु 3)
-dhi	Всички останали случаи

48.2.2. Форма на настоящия корен

Силен корен:

• всички форми на 1. лице от Imperativ
• 3.sg.P Imperativ

Слаб корен: всички останали форми

48.2.3. Втори клас на настоящето време (अदादि)

द्विष् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. лице तृतीयः	द्वेषानि	द्वेषाम	द्वेषै	द्वेषामहै
2. лице मध्यमः	द्विड्ढि (dviṣ + dhi) द्विष्टात्	द्विष्ट	द्विक्ष्व (dviṣ + sva)	द्विड्ढ्वम् (dviṣ + dhvam)
3. лице प्रथमः	द्वेष्टु द्विष्टात्	द्विषन्तु	द्विष्टाम्	द्विषताम् (dviṣ-atām)

आस् 2Ā

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. лице तृतीयः	आसै	आसामहै
2. лице मध्यमः	आस्स्व	आध्वम् (ās + dhvam)
3. лице प्रथमः	आस्ताम्	आसताम्

दुह् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. лице तृतीयः	दोहानि	दोहाम	दोहै	दोहामहै
2. лице मध्यमः	दुग्धि (duh + dhi)	दुग्ध (duh + ta)	धुक्ष्व (duh + sva)	धुग्ध्वम्
3. лице प्रथमः	दोग्धु (doh + tu)	दुहन्तु	दुग्धाम्	दुहताम्

इ 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. лице तृतीयः	अयानि (e + āni)	अयाम
2. лице मध्यमः	इहि	इत
3. лице प्रथमः	एतु	यन्तु (y-antu)

शी 2Ā (винаги висока степен!)

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. лице तृतीयः	शयै (śe + ai)	शयामहै
2. лице मध्यमः	शेष्व	शेध्वम्
3. лице प्रथमः	शेताम्	शेरताम्

हन् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. лице तृतीयः	हनानि	हनाम
2. лице मध्यमः	जहि¹	हत (от: *hn-ta)
3. лице प्रथमः	हन्तु	घ्नन्तु

Бележка: ¹ Обяснение на जहि вж. Thumb-Hauschild I,2 стр. 253

स्तु 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. лице तृतीयः	स्तवानि (sto + āni)	स्तवाम	स्तवै	स्तवामहै
2. лице मध्यमः	स्तुहि स्तुवीहि	स्तुत स्तुवीत	स्तुष्व स्तुवीष्व	स्तुध्वम् स्तुवीध्वम्
3. лице प्रथमः	स्तौतु स्तवीतु	स्तुवन्तु	स्तुताम् स्तुवीताम्	स्तुवताम्

अस् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. лице तृतीयः	असानि	असाम
2. лице मध्यमः	एधि (от: *s-dhi)	स्त
3. лице प्रथमः	अस्तु	सन्तु

शास् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. лице तृतीयः	शासानि	शासाम
2. лице मध्यमः	शाधि (от: śās + dhi):бренир. висока степен	शिष्ट
3. лице प्रथमः	शास्तु	शासतु :бренир. висока степен

48.2.4. Трети клас на настоящето време (जुहोत्यादि)

Окончанието за 3. лице множествено число е -atu !

हु 3Лм

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. лице तृतीयः	जुहवानि (ju-ho + āni)	जुहवाम	जुहवै	जुहवामहै
2. лице मध्यमः	जुहुधि неправилно¹	जुहुत	जुहुष्व	जुहुध्वम्
3. лице प्रथमः	जुहोतु	जुह्वतु (ju-hu + atu)	जुहुताम्	जुह्वताम्

Бележка: ¹ Десимилация, така че две срички с ह् да не следват една друга.

धा 3Ед

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. лице तृतीयः	दधानि (da-dhā + āni)	दधाम	दधै (da-dhā + ai)	दधामहै
2. лице मध्यमः	धेहि¹	धत्त (da-dh + ta)	धत्स्व	धद्ध्वम्
3. лице प्रथमः	दधातु	दधतु (da-dh-atu)	धत्ताम्	दधताम्

Бележка: ¹ धेहि от *dhazdhi: Изпадане на индоевропейския шипящ звук z под компенсаторно удължаване; вж. Thumb-Hauschild I,1 стр. 302

हा 3П

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. лице तृतीयः	जहानि	जहाम
2. лице मध्यमः	जहाहि неправилно. силна форма जहीहि जहिहि	जहीत जहित
3. лице प्रथमः	जहातु	जहतु (ja-h-atu)

48.3. За образуване на съществителни имена: суфикси -a и -ya तद्धित

С помощта на суфикса -a и (по-рядко) -ya от едно съществително име може да се образува друго. При това първата сричка на оригиналното съществително име приема удължена степен (वृद्धि). Ако оригиналният корен на думата вече завършва на -a, тогава वृद्धि е единственият знак на производството, тъй като нищо не се променя в края на корена.

Произведените думи имат следното значение:

"имайки някаква връзка с означеното от основната дума"

напр.

• "произлизащ от"
• "принадлежащ към"

Думите, образувани по този начин, са прилагателни имена, но могат да бъдат субстантивирани, напр. като патронимици (образуване на имена по баща: "Синът на Н.Н.") или абстракти (обикновено среден род).

Примери:

Основна дума	Производна
शुचि 3 "светещ, чист"	शौच ср.р. "чистота"
पुत्र м.р. "син"	पौत्र м.р. "произлизащ от сина = син на сина, внук"
गोतम м.р. "притежател на много крави" собствено име	गौतम м.р. "син на Готама"
ब्रह्मन् ср.р. "формулирана истина, Веда, Абсолютно"	ब्राह्मण м.р. "формулиращ истината, брахман"
शूर 3 "героичен"	शौर्य ср.р. "героичност, храброст"
राजन् м.р. "крал"	राज्य ср.р. "кралска власт"
देव м.р. "небесен, бог"	दैव्य 3 "небесен"
ग्राम м.р. "село"	ग्राम्य 3 "селски"

Обработка на края на корена преди суфикса -a:
-ṛ	-a обикновено се добавя към края на -r: напр. जेतृ "победител" » जैत्र 3 "победоносен"
-a	Заместване на -a от основната дума с новия суфикс -a. Вж. примери по-горе.
-i	Изчезване на -i: напр. प्रकृति ж.р. "природа" » प्राकृत 3 "естествен, нормален, обичаен, вулгарен"
-u	най-често: -av-a: напр. गुरु 3 "труден"; м.р. "мастер, учител" » गौरव 3 "принадлежащ към мастера, произлизащ от учителя"; ср.р. "тежест, тежест, достойнство"
други склонителни основи:	вж. Wackernagel, Altind. Grammatik II,2 § 38

Пред суфикса -ya крайът на основата се обработва по подобен начин, както пред суфикса -a.

Примери вижте по-горе!

Чрез тези суфикси могат да се образуват деривати и от съставни думи (композиции).

напр. स्वश्व м.р. "онзи, чито коне са добри" собствено име » सौवश्व м.р. "Потомък на Свашва"

При съставни думи, в които поради сандхи крайното -i или -u в предната част се заменя с -y съответно -v и така предхождат първата гласна на основната дума (напр. съставни думи с ni-, vi-, su-), वृद्धि се образува така, сякаш би стояло -iy съответно -uv.

напр. व्याघ्र м.р. "Тигър" » वैयाघ्र 3 "произлизащ от тигър, принадлежащ на тигър"

Ил.: वैयाघ्रं विजृम्भणम्
(Източник на изображението: Подробности)

48.4. Речник

श्वस् : утре

अद्य : днес

लघु 3: лек (не тежък, не труден), бърз, кратък (в изразяването)

व्याकरण ср.р.: Граматика (към व्याकृ)

तन्त्र ср.р.: Струна ; тъкачен стан, тъкан; основа, норма, правило ; учение, учебник ; Тантра ; магическа формула ; средство, трик, лекарство ; управление, авторитет

Ил.: तन्त्रम्
Sualkuchi = সুৱালকুচি, Assam = অসম
(Източник на изображението: Подробности)

Ил.: तन्त्री
Играч на ситар = सितारवादकः
(Източник на изображението: Подробности)

स्त्री ж.р.: Жена, съпруга ; женски род

Склонение:

स्त्री ж.р.	एकवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	स्त्री	स्त्रियस्
द्वितीया	स्त्रियम् स्त्रीयम्	स्त्रियस् स्त्रीस्
तृतीया	स्त्रिया	स्त्रीभिस्
चतुर्थी	स्त्रियै	स्त्रीभ्यस्
पञ्चमी	स्त्रियास्	स्त्रीभ्यस्
षष्ठी	स्त्रियास्	स्त्रीणाम्
सप्तमी	स्त्रियाम्	स्त्रीषु
आमन्त्रितम्	स्त्रि	स्त्रियस्

Ил.: स्वतन्त्राः स्त्रियः
Група за взаимопомощ (SHG), Тамил Наду = தமிழ்நாடு
(Източник на изображението: Подробности)

दिवानिशम् Наречие: денем и нощем

सज्ज् 1 л. ед. ч. सज्जति : вися, привързвам се

कुमार м. р.: дете, младеж, принц; епитет на कार्तिकेय / Муруган = முருகன் = മുരുകന്‍ / Субрахманя = ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ

Ил.: कुमारः
Празник Таипусам = தைப்பூசம், Бату Кавес, Малайзия
(Източник на изображението: Подробности)

कुमारी ж. р.: момиче, дъщеря

Ил.: कुमारी नेपाल
(Източник на изображението: Подробности)

कौमर ср. р.: детство

यौवन ср. р.: младост

स्थविर 3: стар, напреднал в годините

Ил.: स्थविराः जोधपुर
(Източник на изображението: Подробности)

स्थाविर ср. р.: (висока) възраст

वाच्य 3: също: за порицание

सूक्ष्म 3: фин, дребен, тънък

Ил.: सूक्ष्मम्
Езеро Каранджи = ಕಾರಂಜಿ ಕೆರೆ
(Източник на изображението: Подробности)

प्रसङ्ग м. р.: привързаност, наклонност ; случай

विशेष м. р.: разлика, особеност

प्रसूति ж. р.: раждане, потомство

चरित्र ср. р.: обичай, традиция, свещено право ; поведение

जाया ж. р.: съпруга

Ил.: मम जाया
(Изображение: Пайер)
(Източник на изображението: Подробности)

48.5. Упражнение

A) Преведете सुभाषितानि в началото на урока.

B) Преведете на санскрит (използвайте императив и възможно най-много корени от 2. и 3. клас на настоящето време):

1. След като си получил син, напусни семейството!
2. Потомци на Пуру, бойте се от онези, които са извършили зло!
3. Девойките трябва да дават храна на просците.
4. Искаме да говорим.
5. С думите „Иди, монаше!“ Буда прие мъжа в монашеския орден (उपसम्पद् каузатив).
6. Бъдете истински потомци на Ману!
7. Искам да възхвалявам शिव и другите богове.
8. Разкажи!
9. Измерете ада!
10. Те (мн.ч.) трябва да лежат на тези легла.
11. Тигроподобните мъже трябва да убият онези, които са врагове на Индра.
12. Концентрирай се!
13. Седнете тук!
14. Искаме да ядем тези плодове.
15. Слугата трябва да дои кравата.
16. Царю, пазеш дхармата и хората.
17. Научи учениците на Веда!
18. Той трябва да облече нови дрехи.
19. Те (мн.ч.) трябва да седят в моя дом.
20. Съпрузите трябва да поддържат своите съпруги (в смисъл на издръжка).

48.6. Упражнение за превод

मनुस्मृति ९ (स्त्रीधर्मः):

अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर्दिवानिशम् । विषयेषु च सज्जन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे ॥२॥ पिता रक्षति कौमरे भर्ता रक्षति यौवने । रक्षन्ति स्थाविरे पुत्रा न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥३॥ काले ऽदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपनयन्पतिः । मृते भर्तरi पुत्रस्तु वाच्यो मातुररक्षिता ॥४॥ सूक्ष्मेभ्यो ऽपि प्रसङ्गेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या विशेषतः ।
sig[द्वयोर्हि] कुलयोः शोकमावहेयुररक्षिताः ॥५॥ इमं हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्ममुत्तमम् । यतन्ते रक्षितुं भार्यां भर्तारो दुर्बला अपि ॥६॥ स्वां प्रसूतिं चरित्रं च कुलमात्मानमेव च । स्वं च धर्मं प्रयत्नेन जायां रक्षन्हि रक्षति ॥७॥ पतिर्भार्यां संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते । जायायास्तद्धि जायात्वं यद् अस्यां जायते पुनः ॥८॥

Обяснение:
द्वयोर्हि कुलयोः : Gen. (षष्ठी) Dual към द्वे कुले "две семейства"