Урок 44

44.1. Образуване на глаголни форми за второто лице (मध्यमः) на безгласни основи с вокално завършващ суфикс

3.л.ед.Ан.Претерит е формено идентичен с 2.л.мн.Имперфект!!!

44.1.1. Пета класа на настоящето време (स्वादि)

सु 5U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Индикатив Настоящо लट्	सुनोषि Церебрализация!	सुनुथ	सुनुषे Церебрализация!	सुनुध्वे
Претерит लङ्	असुनोस्	असुनुत	असुनुथास्	सुनुध्वम्
Оптив विधिलिङ्	सुनुयास्	सुनुयात	सुन्वीथास्	सुन्वीध्वम्

44.1.2. Осма класа на настоящето време (तनादि)

तन् 8U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Индикатив Настоящо लट्	तनोषि	तनुथ	तनुषे	तनुध्वे
Претерит लङ्	अतनोस्	अतनुत	अतनुथास्	अतनुध्वम्
Оптив विधिलिङ्	तनुयास्	तनुयात	तन्वीथास्	तन्वीध्वम्

कृ 8U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Индикатив Настоящо लट्	करोषि	कुरुथ	कुरुषे	कुरुध्वे
Претерит लङ्	अकरोस्	अकुरुत	अकुरुथास्	अकुरुध्वम्
Оптив विधिलिङ्	कुर्यास्	कुर्यात	कुर्वीथास्	कुर्वीध्वम्

44.1.3. Девети клас на настоящето време (क्र्यादि)

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Индикатив, настояще време लट्	क्रीणासि	क्रीणीथ	क्रीणीषे Церебрализация!	क्रीणीध्वे
Имперфект लङ्	अक्रीणास्	अक्रीणीत	अक्रीणीथास्	अक्रीणीध्वम्
Оптив विधिलिङ्	क्रीणीयास्	क्रीणीयात	क्रीणीथास् krī + n + ī-thās	क्रीणीध्वम् krī + n + ī-dhvam

44.2. За словния санхи

При съгласнозвучащи настоящи корени трябва да се спазват вече разгледаните закони на словния санхи.

Освен това се прилагат следните закони на словния санхи.

(Подробно обобщение на всички тук подходящи звукови промени при Киелхорн, Граматика, стр. 76 сл.)

44.2.1. За словния санхи за dh-

1. Аспиратата се заменя от съответния неаспират пред аспират:
   напр. रुध् 7U: रुन्ध् + ध्वे » रुन्द्ध्वे (runddhve)
2. -h + dh- » -gdh-
   напр. दुह् 2U: दुह् + ध्वे » धुग्ध्वे (dhugdhve)
3. -ṣ + dh- » -ḍḍh- (Това правило важи само за конюгацията!)
   напр. द्विष् 2U: द्विष् + ध्वे » द्विड्ढ्वे (dviḍḍhve)
4. -s + dh- » -dh- (Изпадане на -s)
   напр. आस् 2Ā: आस् + ध्वे » आध्वे (ādhve)

44.2.2. За словния санхи за s-

1. -s + s- » -ts- или (не по избор!) -ss- (така е в 2. клас на настоящето време)
   Примери:

• वस् 1P: Бъдеще време: वस् + स्य + ति » वत्स्यति (vatsyati)
• वस् 2Ā: वस् + से » वस्से (vasse)

2. -ṣ + s- » -kṣ-
   напр. द्विष् 2U: द्वेष् + सि » द्वेक्षि (dvekṣi)

44.3. Образуване на глаголни форми за второто лице (मध्यमः) на безгласни основи с невокално завършващ суфикс

44.3.1. Втори клас на настоящето време (अदादि)

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Индикатив Настояще लट्	द्वेक्षि	द्विष्ठ	द्विक्षे	द्विड्ढ्वे
Имперфект लङ्	अद्वेट् a-dveṣ + s	अद्विष्ट	अद्विष्ठास्	द्विड्ढ्वम्
Оптив विधिलिङ्	द्विष्यास्	द्विष्यात	द्विषीथास्	द्विषीध्वम्

आस् 2Ā

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Индикатив Настояще लट्	आस्से	आध्वे
Имперфект लङ्	आस्थास्	आध्वम्
Оптив विधिलिङ्	आसीथास्	आसीध्वम्

दुह् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Индикатив Настояще लट्	धोक्षि	दुग्ध	धुक्षे	धुग्ध्वे
Имперфект लङ्	अधोक् aus: adhokṣ	अदुग्ध	अदुग्धास्	अधुग्ध्वम्
Оптив विधिलिङ्	दुह्यास्	दुह्यात	दुहीथास्	दुहीध्वम्

इ 2P

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Индикатив Настояще लट्	एषि	इथ	इषे	इध्वे
Имперфект लङ्	ऐस् a + e + s	ऐत a + i + ta
Оптив विधिलिङ्	इयास्	इयात	इयीथास् iy-ī-thās	इयीध्वम्

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Настоящо време लट्	हंसि han + si	हथ aus: *hn + ta
Минало време लङ्	अहन् aus: a-han + s	अहत aus: a-*hn + ta
Потенциално наклонение विधिलिङ्	हन्यास्	हन्यात

स्तु 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Настоящо време लट्	स्तौषि स्तवीषि	स्तुथ स्तुवीथ	स्तुषे स्तुवीषे	स्तुध्वे स्तुवीध्वे
Минало време लङ्	अस्तौस् अस्तवीस्	स्तुत अस्तुवीत	अस्तुथास् अस्तुवीथास्	स्तुध्वम् अस्तुवीध्वम्
Потенциално наклонение विधिलिङ्	स्तुयास् स्तुवीयास्	स्तुयात स्तुवीयात	स्तुवीथास् stu + ī-thās	स्तुवीध्वम्

अस् 2P (особено важно за запомняне!)

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Настоящо време लट्	असि	स्थ
Минало време लङ्	आसीस्	आस्त
Потенциално наклонение विधिलिङ्	स्यास्	स्यात

तत्त्वमसि शास् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Настоящо време लट्	शास्सि	शिष्ठ
Минало време लङ्	अशास्	अशिष्ट
Потенциално наклонение विधिलिङ्	शिष्यास्	शिष्यात

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Настоящо време लट्	अत्सि	अत्थ
Минало време लङ्	2.sg. आदस् 3.sg. आदत्	अत्त
Потенциално наклонение विधिलिङ्	अद्यास्	द्यात

44.4. Звателна форма (आमन्त्रितम्)

Домашните грамматици не разглеждат звателната форма (आमन्त्रितम्) като самостоятелно падежно изменение, а само като модификация на именителна форма (प्रथमा).

Звателната форма служи за призив, обръщение и стои извън връзката с останалата част от изречението, следователно се различава от другите падежи, които изразяват връзка с глагола или с друго съществително име.

Най-често звателната форма се поставя в началото на изречението:

बाल किं वदसि = "Детето, какво казваш?"

Избягвайте превода на звателната форма с "О ...". В немския език ние постоянно използваме звателни форми, когато например казваме: "Скъпи, какво готвим днес?". Никой няма да каже в този смисъл: "О скъпи, какво готвим днес?"

Ил.: За правилното използване на "О" в немския език: "О, човече!"
(Източник на изображението: Подробности)

Формите на звателна форма за множествено число и двойствено число са идентични с тези на именителна форма (प्रथमा) за множествено число или двойствено число.

Формите на звателна форма за единствено число следват в Урок 45.

44.5. Речник

प्रति Представка: назад, срещу, против - към

напр.

हन् + प्रति 2P प्रतिहन्ति : да удари обратно

वद् + प्रति 1P प्रतिवदति : да каже обратно = отговори

ख्या + प्रति + आ 2P प्रत्याख्याति : да отхвърли, да пренебрегне

या 2P याति : да ходи, да пътува

Перфект IV ययौ
Бъдеще време यास्यति
Страдателен залог यायते
Каузативен залог यापयति
PPP यात
Инфинитив यातुम्

от това:

यान n.: ходене, път, превозно средство

Ил.: रेल्यानम्
(Източник на изображението: Подробности)

शी 2Ā शेते : лежа. Тази коренова форма има във всички форми на настоящия корен Висока степен: 1.ед.Ind.Наст.Ā शेये (śe + e). Следните форми са особено важни: 3.мн.Ind.Наст.Ā शेरते, 3.мн.Aorist.Ā अशेरत

Перфект IIIa शिश्ये (śi-śī + e)
Бъдеще शयिष्यते
Каузатив शापयति
PPP शयित
Инфинитив शयितुम्

от това:

शयन n.: легло, постелка

Ил.: योगी शयने शेते
(Източник на изображението: Подробности)

नन्द् 1P नन्दति : радва се на (तृतीयया)

Перфект I ननन्द
Бъдеще नन्दिष्यति
Страдателен залог: नन्द्यते
Каузатив नन्दयति
PPP नन्दित
Инфинитив नन्दितुम्
Абсолютив -नन्द्य
Герундив नन्द्य

от това:

नन्दिन् 3: отличен с (особена) радост, весел ; m. име на коня (वहन) на शिव (един бик)

Ил.: नन्दी
(Източник на изображението: Подробности)

नन्द् + अभि 1P (1Ā)  अभिनन्दति : има радост от (द्वितीयया), приветства някого радостно, посреща с удоволствие

यम् 1P यच्छति : държа, нося ; предоставям, дарявам ; дър sammen, овладявам, уздуждавам, победявам

Перфект Vb ययाम, येमुर्
Бъдеще यंस्यति
Страдателен залог यम्यते
Каузатив यामयति но: नियमयति
PPP यत
Инфинитив यन्तुम्
Абсолютив -यम्य

यम् + आ 1U आयच्छति : разтягам, протегам

PPP आयत 3: дълго разтегнат

Изобр.: आयतो मरुः
(Източник на изображението: Подробности)

यम् + प्र 1P प्रयच्छति: предлагам, предлагавам, предавам

यम् + सम् 1P संयच्छति: обвързвам, привързвам, овладявам

यत् 1Ā यतते: стремеж към (सप्तमी, चतुर्थी, द्वितीया)

Перфект Гл येते
Футур यतिष्यते
Пасив यत्यते
Казатив यातयति
PPP यत्त
Инфинитив यतितुम्

от това:

यत्न м.р.: усилие, напрежение

Изобр.: यत्नेन
(Източник на изображението: Подробности)

रभ् 1Ā रभते (второстепенна форма към लभ्): схващам

Перфект Гл रेभे
Футур रप्स्यते
Пасив रभ्यते
Казатив रम्भयति
PPP रब्ध
Инфинитив रब्धुम्
Абсолютив -रभ्य

रभ् + आ 1Ā आरभते: докосвам, започвам, предприемам

प्रव्रज्या ж.р. (към प्र-व्रज्): напускане на дома за бездомност ; церемония, с която човек става будистки послушник (пали: पब्बजा)

Изобр.: प्रव्रअज्या / पब्बजा
(Източник на изображението: Подробности)

44.6. Упражнение

A) Определете и преведете следните форми:

1. आदेः
2. आदः
3. अपुनाः
4. पुनः
5. आसीः
6. आसि
7. तन्वीथाः
8. अध्यैथाः
9. वित्थ
10. वीतम्
11. आध्वम्
12. पाथ
13. कथम्
14. स्वपिषि
15. अश्नीयात
16. आश्नाः
17. आश्नुवत
18. यन्ति
19. याथ
20. यथा
21. इयात
22. शिष्ठ
23. शिष्टः
24. आध्वे
25. अवक्
26. स्थ
27. तस्थौ
28. बध्नीथ
29. अशिष्ट
30. धुक्षे
31. धोक्ष्ये
32. वध्वे
33. अहन्
34. आख्येयम्
35. वदेयम्
36. यामः
37. येमिम
38. शेरते
39. द्विषीथाः
40. कुरुथ
41. आप्नुत
42. विक्रीणीध्वम्
43. सुन्मः
44. रोदिषि
45. अस्तवीः
46. अशृणुत
47. ब्रुवीध्वम्
48. द्विड्ढ्वे
49. शेकुः
50. चिनुथ
51. हथ
52. हतः

Ил.: कस्माद्रोदिषि
(Източник на изображението: Подробности)

Б) Преведете:

अक्रोधेन जयेत्क्रोधमसाधुं सधुना जयेज्जयेत्सत्येन चानृतम् ॥१॥ पुत्राः किं पितृभ्यः पिण्डान्प्रायच्छत ॥२॥ कानि शास्त्राणि काश्यामध्यैथाः ॥३॥ बुद्धपुत्राश्चेन्महाशयनेषु शयीरन्प्रव्रज्यायां कृतं व्रतं न चरेयुः ॥४॥ अप्यार्ययुद्धाख्यानमाख्यास्यन्तं गुरुमभ्यनन्दः ॥५॥ द्वेष्यमपि न द्विष्यात लोभनीयं च न लुभ्येतैवं च प्रसन्ना भविष्यथ ॥६॥ न योत्स्य इत्यर्जुन उवाच ॥७॥ अशोच्यानशोचः प्रज्ञावादांश्च प्रवक्तुमैच्छः । मृताञ्जीवतश्च बुद्धिमन्तो न शोचन्ति ॥८॥

44.7. Повторително упражнение по морфология

Определете следните форми:

1. वदिता
2. उदिता
3. धातुः
4. दधुः
5. अदधुः
6. दध्युः
7. रक्षामि
8. रक्षाणि
9. रक्षीणि
10. रक्षिणी
11. राजनि
12. आसि
13. इज्ये
14. अयुध्ये
15. अयोध्ये
16. अयोधये
17. शोचनीयायाम्
18. वर्त्स्यति
19. आसन्
20. असन्
21. बिभ्यति
22. कुत्र
23. चेरिम
24. योक्ष्ये
25. योज्ये
26. युज्ये
27. चिक्ये
28. अजायामहि
29. स्मर्येय
30. स्मर्याय
31. कया
32. क्रेया
33. आत्मने
34. अदानम्
35. आददानम्
36. सेदिम
37. क्व
38. पिपूर्मः
39. कैः
40. कृत्येन