Урок 30

30.1. Девети клас на настоящето време (क्र्यादि = "क्री и т.н.")

Образуване:

• силна основа: корен в ниска степен + -nā-

• слаба основа:

• пред съгласна: корен в ниска степен + -nī-

• пред гласна: корен в ниска степен + -n-

Пример:

क्री 9U "купувам"

	Ед.ч. एकवचन	Мн.ч. बहुवचन
3 лице Parasmaipada	क्रीणाति (krī + nā + ti)	क्रीणन्ति (krī + n + anti)
3 лице Ātmanepada	क्रीणीते (krī + nī + te)	क्रीणते (krī + n + ate)

При този клас на настоящето време особено важно е образуването на основата на настоящето спрямо корена ज्ञा 9U "познавам, знам":

	Ед.ч. एकवचन	Мн.ч. बहुवचन
3 лице Parasmaipada	जानाति (jā-nā-ti)	जानन्ति (jā-n-anti)
3 лице Ātmanepada	जानीते (jā-nī-te)	जानते (jā-n-ate)

Формата जा, която стои в основата на настоящето спрямо ज्ञा, може да се обясни или чрез ред на гласовите промени -ā (ниска степен) -nā (висока степен), или чрез дисимиляция от *jñā-nā-ti.

Някои корени с дълъг гласен го съкращават пред суфикса на основата на настоящето от девети клас:

Пример:

पू 9U "почиствам"

	Ед.ч. एकवचन	Мн.ч. बहुवचन
3 лице Parasmaipada	पुनाति (pu-nā-ti)	पुनन्ति (pu-n-anti)
3 лице Ātmanepada	पुनीते (pu-nī-te)	पुनते (pu-n-ate)

Образуване на причастие за сегашно време, Парасмаипада:

Пример:

क्रीणन्त् (krī + n + ant) ; женски род: क्रीणती (krī + n + at + ī)

30.2. Употреба на оптив (लिङ्)

Оптивът се използва:

1. за обозначаване

• на желание
• на молба
• на смекчен заповед

(тук оптивът - लिङ् - се прекрива с императива - लोट्)

Пример:

दासो ग्राममागच्छेत् = "Неволникът да дойде в селото"

2. Когато нещо се представя като

• възможно
• вероятно
• предположително

трябва да бъде представено.

Пример:

ग्रामाच्चेद्गच्छेद्गुरुं न शृणुयात् = "Ако той излезе от селото, щеше да не чуе учителя"

3. Относителни изречения с оптив понякога имат значението: "Ако някой ..."

Пример:

यो नृतं वदेत्स नरकं पतेत् = "Ако някой щеше да каже неистина, той би паднал в ада = Ако някой казва неистина, той пада в ада"

30.3. Вторични окончания на трето лице единствено и множествено число

Оптивът (लिङ्), имперфектът (लङ्), аористът (लुङ्), прекативът (आशिर्लिङ्) и кондитивалът имат т.нар. вторични окончания:

	Трето лице ед.ч.	Трето лице мн.ч.
Парасмаипада	-t	атематични класове: -an или -ur Оптив: -ur
Ātmanepada	-ta	атематични класове: -ata (от *nta) Оптив: -ran

30.4. Образуване на Optativ за Настояще време (लिङ्)

30.4.1. Тематични класове на настоящето време

пред окончания, започващи с съгласна:

Основа на настоящето време + -i- (която се слива с -a-, превръщайки я в -e-) + вторични окончания

пред окончания, започващи с гласна:

Основа на настоящето време + -i- (» -e-) + -y- + вторично окончание

Примери:

1. Клас на настоящето време:

भू

	Ед. число एकवचन	Мн. число बहुवचन
3-то лице Parasmaipada	भवेत् (bhava + i + t)	भवेयुर् (bhava + i + y + ur)
3-то лице Ātmanepada	भवेत (bhava + i + ta)	भवेरन् (bhava + i + ran)

4. Клас на настоящето време:

नृत्

	Ед. число एकवचन	Мн. число बहुवचन
3-то лице Parasmaipada	नृत्येत् (nṛtya + i + t)	नृत्येयुर् (nṛtya + i + y + ur)
3-то лице Ātmanepada	नृत्येत (nṛtya + i + ta)	नृत्येरन् (nṛtya + i + ran)

6. Клас на настоящето време

विश्

	Ед. число एकवचन	Мн. число बहुवचन
3-то лице Parasmaipada	विशेत् (viśa + i + t)	विशेयुर् (viśa + i + y + ur)
3-то лице Ātmanepada	विशेत (viśa + i + ta)	विशेरन् (viśa + i + ran)

10. Клас на настоящето време и каузативите

चुर्

	Ед. число एकवचन	Мн. число बहुवचन
3-то лице Parasmaipada	चोरयेत् (coraya + i + t)	चोरयेयुर् (coraya + i + y + ur)
3-то лице Ātmanepada	चोरयेत (coraya + i + ta)	चोरयेरन् (coraya + i + ran)

30.4.2. Атематични класове на настоящето

Парасмаипада:

слаб настоящ корен + -yā- (преди -ur: -y-) + вторично окончание

Ātmanepada:

слаб настоящ корен + -ī- + вторично окончание

Примери:

2. Класа на настоящето:

द्विष्

	Ед.ч. एकवचन	Мн.ч. बहुवचन
3-то лице Парасмаипада	द्विष्यात् (dviṣ-yā-t)	द्विष्युर् (dviṣ-y-ur)
3-то лице Āтманепада	द्विषीत (dviṣ-ī-ta)	द्विषीरन् (dviṣ-ī-ran)

5. Класа на настоящето

सु

	Ед.ч. एकवचन	Мн.ч. बहुवचन
3-то лице Парасмаипада	सुनुयात् (sunu-yā-t)	सुनुयुर् (sunu-y-ur)
3-то лице Āтманепада	सुन्वीत (sunu + ī + ta)	सुन्वीरन् (sunu + ī + ran)

8. Класа на настоящето

तन्

	Ед.ч. एकवचन	Мн.ч. बहुवचन
3-то лице Парасмаипада	तनुयात् (tanu-yā-t)	तनुयुर् (tanu-y-ur)
3-то лице Āтманепада	तन्वीत (tanu + ī + ta)	तन्वीरन् (tanu + ī + ran)

kṛ :br(कृ)

	Ед.ч. एकवचन	Мн.ч. बहुवचन
3-то лице Парасмаипада	कुर्यात्	कुर्युर्
3-то лице Āтманепада	कुर्वीत	कुर्वीरन्

	Ед.ч. एकवचन	Мн.ч. बहुवचन
3-то лице Парасмаипада	क्रीणीयात् (krīṇī-yā-t)	क्रीणीयुर् (krīṇī-y-ur)
3-то лице Āтманепада	क्रीणीत (krīṇ-ī-ta)	क्रीणीरन् (krīṇ-ī-ran)

30.5. Сандхи на крайното -r

За крайно -r важат същите сандхи правила като за крайно -s, освен за -ar.

-ar пред звънливи съгласни остава -ar, но пред r- крайното -r отпада и -a- се заменя с -ā-.

Примери:

भवेयुर् + च » भवेयुश्च पुनर् + अग्निः » पुनरग्निः पुनर् + रोदिति » पुना रोदिति

30.6. Речник

क्री 9U क्रीणाति : купувам

Fut. क्रेष्यति
Pass. क्रीयते
PPP क्रीत
Inf. क्रेतुम्

क्री + वि 9Ā विक्रीणीते : продавам

Absol. विक्रीय

Ил.: क्रीणन्ति विक्रीणते च
Бунди = बुन्दी, Раджастан = राजस्थान
(Източник на изображението: Подробности)

ज्ञा 9U जानाति : познавам, разпознавам, знам, разбирам

Fut. ज्ञास्यति
Pass. ज्ञायते
Kaus. ज्ञापयति
Kaus. PPP ज्ञप्त / ज्ञापित
PPP ज्ञात
Inf. ज्ञातुम्

от него:

ज्ञाति m.: (кръвен) роднина (роднините са тези, които познаваме!)

ज्ञान n.: познание, знание, разпознаване (особено на "по-високите" истини в религията и философията)

Ил.: ज्ञातयः
Даревади, окръг Ахмаднагар = अहमदनगर, Махараштра = महाराष्ट्र
(Източник на изображението: Подробности)

पू 9U पुनाति : почиствам

Fut. पविष्यति
Pass. पूयते
Kaus. पावयति
PPP पूत
Inf. पवितुम्

Ил.: श्रोत्राणि पुनाति
(Източник на изображението: Подробности)

अश् 9P अश्नाति : ям, поглъщам

Fut. अशिष्यति
Pass. अश्यते
Kaus. आशयति
PPP अशित
Inf. अशितुम्

Ил.: अश्नीयात् थाली, Южна Индия
(Източник на изображението: Подробности)

प्रिय ३: мил, обичащ, приятелски

Ил.: प्रिया
(Източник на изображението: Подробности)

चेत् Съюзна дума: ако; при условие, че (никога не стои в началото на изречението)

न चेत् : ако не

यदि Съюзна дума: ако

यद्यपि : дори, макар че

यद्येवम् : ако е така, при тези обстоятелства

पुनर् : отново, пак, назад, още веднъж, обратно, но

पुनः पुनर् : пак

от това:

पुनर्भव м.: прераждане

Ил.: पुनर्भवः
(Източник на изображението: Подробности)

जीव् 1P जीवति : живея

Fut. जीविष्यति
Pass. जीव्यते
Kaus. जीवयति
PPP जीवित : жив
Inf. जीवितुम्

от това:

जीव м./с.: живот, индивидуална душа

सनातन ३ ж.: सनातनी : вечен, неизменен, постоянен

30.7. Упражнение

A) Преобразувайте следните глаголни форми в съответните форми на условното наклонение по лице, число и род:

1. ह्रियते
2. ध्नन्ति
3. स्मरति
4. स्थापयन्ति
5. स्तौति
6. सर्ज्यते
7. सुन्वन्ति
8. सिञ्चति
9. शृणोति
10. शक्नुवन्ति
11. वर्तन्ते
12. वेशयन्ति
13. वस्ते
14. उष्यते
15. वाद्यते
16. उच्यते
17. लम्भ्यते
18. रक्षयन्ति
19. युध्यते
20. इज्यते
21. म्रियते
22. मुञ्चन्ति
23. मन्यन्ते
24. भवति
25. भजन्ति
26. ब्रवीति
27. बुध्यते
28. पृच्छन्ति
29. पुनाति
30. पाति
31. पीयते
32. पद्यते
33. पतति
34. पाचयन्ति
35. नृत्यन्ति
36. नीयते
37. द्विषते
38. पश्यन्ति
39. दोग्धि
40. दुष्यति
41. देशयन्ति
42. दहति
43. तनुते
44. जानाति
45. जानते
46. जयन्ति
47. जायन्ते
48. चोर्यते
49. चारयति
50. गच्छन्ति
51. खाद्यते
52. क्रीणीते
53. क्रियते
54. कोपयति
55. कामयते
56. इच्छति
57. आययन्ति
58. आस्यते
59. आप्नुवते
60. अस्यते
61. सन्ति
62. अश्नुते
63. अर्हति
64. अदन्ति
65. अध्यापयन्ति

B) Преведете следните изречения и разглобете съставите на санскрит:

जना आर्यसत्यानि जानीयुरिति सुगतेनार्याणां सुखाय जना धर्मं ज्ञाप्यन्ते ॥१॥ ये नरा देवान्न यजेरन्व्रतानि च न चरेयुरनृतं च वदेयुरधर्मं च कुर्युस्ते सुखं नाप्नुयुर्मृत्वा च नरकं पतेयुः ॥२॥ ज्ञातिरागच्छेतितीष्ट्वार्यपुत्रो ज्ञातिं दासमाययति ॥३॥ अन्नलोभाद्दुःखं जायेतेति प्राप्तज्ञानः सुफलानि नाश्नाति ॥४॥ क्रयेण च विक्रयेण च वैश्या जीवेयुरिति वैश्यधर्मः । एवं सति वैश्यपुत्राः क्रीणन्ति विक्रीणते च ॥५॥ कृतपापो नरश्चेन्नरके पापात्पूतः स्यात्पुनर्भवं गच्छेत् ॥६॥ ब्राह्मणपुत्रा वेदाध्यायांश्च स्मृत्यध्यायांश्च पुनः पुनरधीयीरन्नित्यार्यधर्मः ॥७॥ यो ब्राह्मणः शूद्रां कामयेत स सद्ब्राह्मणो न स्यात् । सद्ब्राह्मणो हि ब्राह्मणीं कामयेत ॥८॥ सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः ॥९॥ ॥मनुस्मृति ४.१३८॥

30.8. Повторна практика за морфологията

Определете и преведете следните словоформи:

1. भारे
2. अध्ययनम्
3. वस्तुतस्
4. वस्त्राणि
5. प्रतिमया
6. आचाराय
7. आचार्यैः
8. अश्वेषु
9. ताम्
10. वृत्त्यै
11. चरितस्य
12. अर्हता
13. शक्तीः
14. कामम्
15. भिक्षवे
16. भगवद्गीतायाम्
17. भगवति
18. भक्त्याः
19. स्थानात्
20. स्थित्या
21. मात्रायै
22. प्रभृतौ
23. हस्तेन
24. आदेः
25. दिष्टिम्
26. रुद्रः
27. मृत्यौ
28. मृतिः
29. द्विजातये
30. जातिभिः
31. व्याघ्रान्
32. पूजाः
33. शत्रोः
34. उक्तिभ्यः
35. महान्ति
36. महति
37. सा
38. तस्यै
39. तस्मिन्
40. सते