Урок 46

46.1. Образуване на глаголните форми за второ лице (मध्यमः) Перфект (लिट्)

46.1.1. Крайни окончания

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
Перфектни окончания	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
	-tha	-a

Обърнете внимание, че окончанието -- най-често обаче не формата! -- на 2.мн.P съвпада с това на 1. и 3.eд.P.

Пред -tha при повечето корени на -ṛ няма съединителна гласна -i-. При някои корени пред -tha -i- е факултативно.

46.1.2. Звукова промяна на окончанието -dhve

Окончанието -dhve трябва в перфекта да се замени с -ḍhve, ако непосредствено пред него следва коренна -u или -ṛ. Тази замяна може по избор да стане след съединителната гласна -i-, ако пред нея непосредствено предхожда полугласник или h.

46.1.3. Перфект Тип I: без степенуване на основата

Глаголи, които следват този тип:

• Съгласна-дълга гласна-съгласна
• Съгласна-гласна-съгласна-съгласна
• a-съгласна(-съгласна)
• ā-Konsonant

1.eд.P = 3.eд.P = 2.мн.P

बन्ध् 9P

परस्मैपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्
बबन्धिथ बबन्द्ध	बबन्ध

जीव् 1P

परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
जिजीविथ	जिजीव	जिजीविषे	जिजीविध्वे जिजीविढ्वे

अस् 2P, 4P

परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
आसिथ	आस	आसिषे	आसिध्वे

46.1.4. Перфект тип II: силен корен в силна степен, слаб корен в слаба степен

Глаголи, които следват този тип:

• (Съгласна-)i/u/ṛ/ḷ-съгласна

भिद् 7U

परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
बिभेदिथ	बिभिद	बिभिदिषे	बिभिदिध्वे

मुह् 4P факултативно अनिट्

परस्मैपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्
मुमोहिथ मुमोढ मुमोग्ध	मुमुह

46.1.5. Перфект тип III: Силен корен в силна степен/удължена степен

46.1.5.1. Перфект тип IIIa: Силен корен в силна степен/удължена степен, слаб корен в слаба степен

Глаголи, които следват този тип:

• (Съгласна-)(Съгласна-)i/ī/u/ū
• (Съгласна-)-ṛ

इ 2P

परस्मैपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्
इयेथ इययिथ iy-e + i-tha	ईय i + iy-a

नी 2U

परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
निनयिथ निनेथ	निन्य ninī + a	निन्यिषे	निन्यिध्वे निन्यिढ्वे

स्तु 2U (अनिट्)

परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
तुष्टोथ	तिष्टुव	तुष्टुषे	तुष्टुढ्वे

कृ 8U (अनिट्)

परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
चकर्थ	चक्र	चकृषे	चकृढ्वे

46.1.5.2. Перфект тип IIIb: Силна основа висока степен/удължена степен, слаба основа висока степен

Глаголи, които следват този тип:

• (Съгласна-)(Съгласна-)-ṝ
• Konsonant-Konsonant-ṛ

पॄ 3P

परस्मैपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्
पपरिथ	पपर = 1.l.P

संस्कृ 8U

परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
सञ्चस्करिथ	सञ्चस्कर	सञ्चस्करिषे	सञ्चस्करिध्वे सञ्चसक्रिढ्वे

46.1.6. Перфект тип IV: Корени на -ā / -ai

• Слаба основа:
• пред съгласна: ниска степен-i
• пред гласна: ниска степен-ø

दा 3U

परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
ददाथ ददिथ da-di-tha oder::brda-d-i-tha	दद	ददिषे	ददिध्वे

गै 1P

परस्मैपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्
जगाथ जगिथ	जग

46.1.7. Перфект тип V: Съгласна-a-Съгласна

46.1.7.1. Перфект тип Va: Съгласна-a-Съгласна, слаба основа ниска степен

Глаголи, които следват този тип:

1. gam "да отида"
2. han (»ghan) "да убия"
3. jan "да се родя"
4. vac "да говоря"
5. vad "да кажа"
6. yaj "да приноша жертва"
7. и др.

गम् 1P

परस्मैपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्
जगमिथ जगन्थ	जग्म

हन् 2P

परस्मैपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्
जघनित जगन्थ	जघ्न

जन् 4Ā

आत्मनेपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्
जज्ञिषे	जज्ञिध्वे

यज् 1U

परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
इयजिथ इयष्ठ	ईज	ईजिषे	ईजिध्वे

वच् 1P

परस्मैपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्
उवचिथ उवक्थ	ऊच

वह् 1U

परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
उवहिथ उवोढ	ऊह	ऊहिषे	ऊहिध्वे ऊहिढ्वे

वद् 1P

परस्मैपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्
उवदिथ	ऊद

स्वप् 2P

परस्मैपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्
सुष्वपिथ सुष्वप्थ	सुषुप aus: su + *svp + a

46.1.7.2. Перфект тип Vb: съгласна-a-съгласна, началната съгласна не е гутурална, аспират, h, слаб корен без редупликация, с -e-

2.sg.P. се образува от слабия корен, когато се добави свързващият гласен -i-.

पच् 1U

परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
पपक्थ पेचिथ	पेच	पेचिषे	पेचिध्वे

46.1.7.3. Перфект тип Vc: съгласна-а-съгласна, слаба основа висока степен

Глаголи, които следват този тип:

• Всички останали корени със средно -a-

क्रम् 1U

परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
चक्रमिथ	चक्रम	चक्रमिषे	चक्रमिध्वे

46.1.8. Особени форми на перфекта

विद् 2P презентичен перфект

परस्मैपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्
वेत्थ	विद

अह्

परस्मैपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्
आत्थ	---

भू 1P

परस्मैपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्
बभूविथ	बभूव = 1.3.sg.P

जि 1P

परस्मैपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्
जिगेथ जिगयिथ	जिग्य

46.1.9. Перифрастичен перфект (अनुप्रयोगलिट्)

Перифрастичният перфект се образува от:

• производни глаголни основи (каузатив, десидератив, фрекватив, денеминативи), особено каузатив
• корени, които започват с дълъг гласен (освен ā)
• корени: гласен (освен a-)-съгласна-съгласна
• някои други
• при някои корени могат да се образуват опционално и двата перфекта: uṣ "горя", vid "зная", jāgṛ "бдя", daridrā "съм беден"
• при следните корени могат да се образуват опционално и двата перфекта, а също така и перифрастичният перфект е редуплициран, именно с редупликационната слъжка на презентичната основа:
• bhī "страхувам се"
• bhṛ "носам"
• hu "жертвам"
• hrī "срамю се"

बन्ध् Казатив

परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
बन्धयां चकर्थ बन्धयामासिथ बन्धयां बभूविथ	बन्धयां चक्र बन्धयामास बन्धयां बभूव	बन्धयां चकृषे बन्धयामासिथ बन्धयां बभूविथ	बन्धयां चकृढ्वे बन्धयामास बन्धयां बभूव

46.2. Списък на думите

सम 3: равен, същият, подобен

от него:
समम् Нареч.: по същия начин, едновременно (तृतीयया), равномерно
समता ж.р.: Равновесие
विषम 3: неравен, неравномерен, лош

ग्रह् 9U गृह्णाति (gṛh-ṇā-ti) : хващам, грабвам, улавям

Перфект Ва (!) जग्राह, जगृहुर्
Бъдеще ग्रहीष्यति
Страдателен गृह्यते
Казатив ग्राहयति
PPP गृहीत
Инфинитив ग्रहितुम्
Абсолютив -ग्राह्य
от него:
ग्रह м.р.: Хващане, хваначка, крокодил, странстваща звезда
नवग्रह м.р.: деветте странстващи звезди (не планети!) (вж. Basham, Wonder стр. 493):

1. सूर्यः = Слънце
2. चन्द्रः = Луна
3. मङ्गलः = Марс
4. बुधः = Меркурий
5. बृहस्पतिः = Юпитер
6. शुक्रः = Венера
7. शनिः = Сатурн
8. राहुः
9. केतुः

За राहु и केतु вж.:

Payer, Alois (1944–): Dharmashastra : Въведение и преглед. -- 10. Сакраменти и обреди на преминаване (samskara). -- Приложение C: Раху и Кету, невидимите странстващи звезди . -- URL: http://www.payer.de/dharmashastra/dharmash10c.htm

Ил.: सूर्यः, चन्द्रः, मङ्गलः
(Източник на изображението: Подробности)

Изб.: बुधः, बृहस्पतिः
(Източник на изображението: Подробности)

Изб.: शुक्रः, शनिः
(Източник на изображението: Подробности)

Изб.: राहुः, केतुः
(Източник на изображението: Подробности)

तुष् 4P तुष्यति : да се задоволява, да е доволен от (षष्ठ्या, चतुर्थ्या, तृतियया, सप्तम्या)

Перф. II तुतोष, तुतुषुर्
Фут. तोक्ष्यति
Пас. तुष्यते
Каз. तोषयति
PPP तुष्ट
Инф. तोष्टुम्

नम् 1P नमति : да се навежда, да се покланя, да се наклонява, да прави поклон

Перф. Vb ननाम, नेमुर्
Фут. नंस्यति
Пас. नम्यते
Каз. नमयति । नामयति
PPP नत
Инф. नन्तुम्

Изб.: नारायण तुभ्यं नमामि
(Източник на изображението: Подробности)

रुह् 1P रोहति : да изкачва, да се качва

Перф. II रुरोह, रुरुहे
Фут. रोक्ष्यति
Пас. रुह्यते
Каз. रोहयति । रोपयति
PPP. रूढ
Инф. रोढुम्

Изб.: अश्वरोहकः
(Източник на изображението: Подробности)

ह्वे । हू 1U ह्वयति : да вика, да призовава

Перф. IIIa जुहाव, जुहुवे
Фут. ह्वास्यति
Пас. हूयते
Каз. ह्वाययति
PPP हूत
Инф. ह्वातुम्
Абсол. -हूय

Ил.: महामात्र कं चरिष्णुदूरशब्देनाह्वयसि
(Източник на изображението: Подробности)

1 महामात्र м. "махут"; चरिष्णु 3 "подвижен", दूरशब्द м. "телефон" » चरिष्णुदूरशब्द "мобилен телефон" (образуване на думи: А. Пайер)

विभ्रम м.: ходенето напред-назад

भ्रंश м.: отпадането

श्रम् 4P श्राम्यति : измъчвам се, уморявам се

Перф. Vc शश्राम, शश्रामुर्
Фут. श्रमिष्यति
Пас. श्रम्यते
Каз. श्रमयति । श्रामयति
PPP श्रान्त
Инф. श्रमितुम्
Абсол. श्रमित्वा । श्रान्त्वा
от това:
आश्रम м.н.

Ил.: श्रान्तः
(Източник на изображението: Подробности)

श्रि 1U श्रयति : опiram се, прислонявам се, намирам опора, отивам при някого (द्वितीयया, सप्तम्या)

Перф. IIIa शिश्राय, शिश्रिये
Фут. श्रयिष्यति
Пас. श्रीयते
Каз. श्राययति
PPP श्रित
Инф. श्रयितुम्

सञ्ज् 1P सजति : прикрепям се, лепя се към (सप्तम्या)

Перф. I ससञ्ज, ससञ्जुर्
Фут. संक्ष्यति
Пас. सज्यते
Каз. सञ्जयति
PPP सक्त
Инф. संक्तुम्
от това:
सङ्ग м.: прикрепването към, допир с (तृतीयया)

Ил.: सङ्गः
(Източник на изображението: Подробности)

द्रु 1P द्रवति : бягам, тичам

Перф IIIa (अनिट्) दुद्राव, दुद्रुवुर्
Фут. द्रोष्यति
Пас. द्रूयते
Каз. द्रावयति
PPP द्रुत
Инф. द्रोतुम्
Абсол. -द्रुत्य

भ्रम् 1P भ्रमति । 4P भ्राम्यति : да блужда, да скитам се

Перф. Vc बभ्राम, बभ्रमुर् । Vb भ्रेमुर्
Фут. भ्रमिष्यति
Казуат. भ्रमयति
PPP भ्रान्त
Инф. भ्रमितुम्
Абсол. -भ्रम्य
от него:
विभ्रम м.р.: блуждане, объркване, заблуда

लम्ब् 1Ā लम्बते : да виси от (सप्तम्या), да се привързва към (सप्तम्या)

Перф. I ललम्बे
Фут. लम्बिष्यते
Пас. लम्ब्यते
Казуат. लम्बयति
PPP लम्बित
Инф. लम्बितुम्
Абсол. -लम्ब्य

Ил.: लम्बोदर नमस्तुभ्यम्
(Източник на изображението: Подробности)

लम्ब् + आ 1Ā आलम्बते : да се привързва към (द्वितीयया)

यदि съюзна частица: ако

भू + परि 1P परिभवति : да обгражда, да овладява, да побеждава

PPP परिभूत 3: победен, унижен, принизен

नि префикс: надолу, долу, навътре, назад

напр.
सद् + नि 1P निषीदति : да сяда, да се спуска

भोस् вокативна частица: извикване за обръщение, напр.: ей, хей, ох, ах, здравей! често не се превежда. Тази частица има специален сандхи: пред всички звънливи съгласни, той звучи като भो.

Ил.: भोः
(Източник на изображението: Подробности)

46.3. Упражнение

A) Определете и преведете следните форми:

1. वित्थ
2. वेत्थ
3. शिश्रियिढ्वे
4. शिश्ये
5. शिष्ये
6. चक्र
7. तुष्टुव
8. तुष्टम्
9. ददिथ
10. दत्थ
11. जग
12. जग्म
13. एनम्
14. ईय
15. निनेथ
16. शेक
17. सस्मर
18. पप्रष्ठ
19. दुग्ध
20. दुहितः
21. पेदिषे
22. ननर्त
23. ननृत
24. उवोढ
25. जुहोथ
26. जुहुथ
27. सक्तः
28. शक्तः
29. नेश्म
30. सोढुम्
31. ग्रहीष्ये
32. यत्ने
33. यते
34. बाले
35. ऊद
36. ऊदे
37. जज्ञिषे
38. चिक्य
39. अवेक्ष्य
40. वक्थ
41. शिष्ठ
42. पेचिथ
43. हथ
44. हस्त
45. ननन्द
46. श्राम्यसि
47. विषमम्
48. विशामः
49. उवस्थ
50. ददाने
51. सुषुपुः
52. ऊस

B) Преведете:

प्रजहाति यदा कामानात्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥१॥

क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रनश्यति ॥२॥

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य ॥३॥

Ил.: क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रनश्यति ॥
(Източник на изображението: Подробности)