Lesson 48

48.1. सुभाषितानि

सत्यम् वद ॥१॥ धर्मं चर ॥२॥ मातृदेवो भव ॥३॥ गौरवं प्राप्यते दानात् ॥४॥ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत ॥५॥ विद्याविहीनः पशुः ॥६॥ लाघवं वैयाकरणस्य भूषणम् ॥७॥

48.2. Formation of the Imperative (लोट्) athematic present stems

48.2.1. Endings of the Imperative on athematic present stems

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	-āni	-ai	-āma	-āmahai
2nd Person मध्यमः	-dhi -hi -ø -āna -tāt¹	-sva	-ta	-dhvam
3rd Person प्रथमः	-tu -tāt¹	-tām	-antu 3rd Cl.: -atu (alt. -*ntu)	-atām (alt.: -*ntām)

Note: ¹ The endings of the 2nd and 3rd sg. can be replaced by -tāt if a blessing is to be expressed. -tāt occurs (also in the 3rd sg.) attached to the weak stem.

Regarding the form of the 2.sg. Imperative.P ending:
-ø	Roots of the 5th and 8th class, where only a consonant precedes the final -u.
-āna	Roots of the 9th class, which end in a consonant, substitute -nī+ending with -āna
-hi	all other present stems, which end in a vowel or semivowel (exception: जुहुधि to हु 3)
-dhi	All other cases

48.2.2. Form of the present stem

Strong stem:

• all 1st person imperative forms
• 3rd sg. imperative form

Weak stem: all other forms

48.2.3. Second present class (अदादि)

द्विष् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st person तृतीयः	द्वेषानि	द्वेषाम	द्वेषै	द्वेषामहै
2nd person मध्यमः	द्विड्ढि (dviṣ + dhi) द्विष्टात्	द्विष्ट	द्विक्ष्व (dviṣ + sva)	द्विड्ढ्वम् (dviṣ + dhvam)
3rd person प्रथमः	द्वेष्टु द्विष्टात्	द्विषन्तु	द्विष्टाम्	द्विषताम् (dviṣ-atām)

आस् 2Ā

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st person तृतीयः	आसै	आसामहै
2nd person मध्यमः	आस्स्व	आध्वम् (ās + dhvam)
3rd person प्रथमः	आस्ताम्	आसताम्

दुह् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st person तृतीयः	दोहानि	दोहाम	दोहै	दोहामहै
2nd person मध्यमः	दुग्धि (duh + dhi)	दुग्ध (duh + ta)	धुक्ष्व (duh + sva)	धुग्ध्वम्
3rd person प्रथमः	दोग्धु (doh + tu)	दुहन्तु	दुग्धाम्	दुहताम्

इ 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st person तृतीयः	अयानि (e + āni)	अयाम
2nd person मध्यमः	इहि	इत
3rd person प्रथमः	एतु	यन्तु (y-antu)

शी 2Ā (always high-grade!)

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	शयै (śe + ai)	शयामहै
2nd Person मध्यमः	शेष्व	शेध्वम्
3rd Person प्रथमः	शेताम्	शेरताम्

हन् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	हनानि	हनाम
2nd Person मध्यमः	जहि¹	हत (from: *hn-ta)
3rd Person प्रथमः	हन्तु	घ्नन्तु

Note: ¹ Explanation of जहि see Thumb-Hauschild I,2 p. 253

स्तु 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	स्तवानि (sto + āni)	स्तवाम	स्तवै	स्तवामहै
2nd Person मध्यमः	स्तुहि स्तुवीहि	स्तुत स्तुवीत	स्तुष्व स्तुवीष्व	स्तुध्वम् स्तुवीध्वम्
3rd Person प्रथमः	स्तौतु स्तवीतु	स्तुवन्तु	स्तुताम् स्तुवीताम्	स्तुवताम्

अस् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	असानि	असाम
2nd Person मध्यमः	एधि (from: *s-dhi)	स्त
3rd Person प्रथमः	अस्तु	सन्तु

शास् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	शासानि	शासाम
2nd Person मध्यमः	शाधि (from: śās + dhi) irregular high-grade	शिष्ट
3rd Person प्रथमः	शास्तु	शासतु irregular high-grade

48.2.4. Third Present Class (जुहोत्यादि)

The 3.pl.P ends in -atu !

हु 3P

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	जुहवानि (ju-ho + āni)	जुहवाम	जुहवै	जुहवामहै
2nd Person मध्यमः	जुहुधि unregular¹	जुहुत	जुहुष्व	जुहुध्वम्
3rd Person प्रथमः	जुहोतु	जुह्वतु (ju-hu + atu)	जुहुताम्	जुह्वताम्

Note: ¹ Dissimilation, so that two syllables with ह् do not follow each other.

धा 3U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	दधानि (da-dhā + āni)	दधाम	दधै (da-dhā + ai)	दधामहै
2nd Person मध्यमः	धेहि¹	धत्त (da-dh + ta)	धत्स्व	धद्ध्वम्
3rd Person प्रथमः	दधातु	दधतु (da-dh-atu)	धत्ताम्	दधताम्

Note: ¹ धेहि from *dhazdhi: Loss of the Indo-European sibilant z under compensatory lengthening; see Thumb-Hauschild I,1 p. 302

हा 3P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	जहानि	जहाम
2nd Person मध्यमः	जहाहि unreg. strong. St. जहीहि जहिहि	जहीत जहित
3rd Person प्रथमः	जहातु	जहतु (ja-h-atu)

48.3. On nominal derivation: तद्धित-suffixes -a and -ya

With the suffix -a and (less frequently) -ya, a new noun can be derived from an existing noun. In this process, the first syllable of the original noun receives the guṇa grade (वृद्धि). If the original stem already ends in -a, then the वृद्धि is the only marker of derivation, since nothing changes at the end of the stem.

The derived words have the meaning:

"having some relation to that denoted by the base word"

e.g.

• "originating from"
• "belonging to"

The words formed in this way are adjectives, but they can be substantivized, e.g. as patronymics (name formation based on the father: "son of N.N.") or abstract nouns (mostly neuter).

Examples:

Base word	Derivation
शुचि 3 "shining, pure"	शौच n. "purity"
पुत्र m. "son"	पौत्र m. "originating from the son = grandson"
गोतम m. "owner of many cattle" proper name	गौतम m. "son of Gotama"
ब्रह्मन् n. "formulated truth, Veda, the Absolute"	ब्राह्मण m. "formulator of truth, Brāhmaṇa"
शूर 3 "heroic"	शौर्य n. "heroism, bravery"
राजन् m. "king"	राज्य n. "kingship"
देव m. "heavenly being, god"	दैव्य 3 "heavenly"
ग्राम m. "village"	ग्राम्य 3 "village-like, rustic"

Treatment of the stem-final consonant before the suffix -a:
-ṛ	-a generally attaches to the final -r: e.g. जेतृ "victor" » जैत्र 3 "victorious"
-a	Replacement of the base word's -a by the new suffix -a. See examples above.
-i	Loss of the -i: e.g. प्रकृति f. "nature" » प्राकृत 3 "natural, normal, customary, vulgar"
-u	mostly: -av-a: e.g. गुरु 3 "heavy"; m. "master, teacher" » गौरव 3 "belonging to the master, originating from the teacher"; n. "weight, heaviness, dignity"
other declension stems:	see Wackernagel, Altind. Grammatik II,2 § 38

Before the suffix -ya, the stem-final sound is treated similarly to how it is before the suffix -a.

See examples above!

Derivations can also be formed from compounds using these suffixes.

e.g. स्वश्व m. "he, whose horses are good" proper name » सौवश्व m. "descendant of Svaśva"

In compounds where, due to sandhi, the final -i or -u of the first member is replaced by -y or -v and thus precedes the initial vowel of the base word (e.g. compounds with ni-, vi-, su-), the वृद्धि is formed as if -iy or -uv were present.

e.g. व्याघ्र m. "tiger" » वैयाघ्र 3 "descended from a tiger, belonging to a tiger"

Fig.: वैयाघ्रं विजृम्भणम्
(Image source: Details)

48.4. Word List

श्वस् : tomorrow

अद्य : today

लघु 3: easy (not heavy, not difficult), quick, short (in expression)

व्याकरण n.: grammar (to व्याकृ)

तन्त्र n.: string ; loom, warp, fabric ; basis, norm, rule ; doctrine, textbook ; tantra ; magic formula ; means, trick, medicine ; government, authority

Fig.: तन्त्रम्
Sualkuchi = সুৱালকুচি, Assam = অসম
(Image source: Details)

Fig.: तन्त्री
Sitar player = सितारवादकः
(Image source: Details)

स्त्री f.: woman, wife ; feminine

Declension:

स्त्री f.	एकवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	स्त्री	स्त्रियस्
द्वितीया	स्त्रियम् स्त्रीयम्	स्त्रियस् स्त्रीस्
तृतीया	स्त्रिया	स्त्रीभिस्
चतुर्थी	स्त्रियै	स्त्रीभ्यस्
पञ्चमी	स्त्रियास्	स्त्रीभ्यस्
षष्ठी	स्त्रियास्	स्त्रीणाम्
सप्तमी	स्त्रियाम्	स्त्रीषु
आमन्त्रितम्	स्त्रि	स्त्रियस्

Fig.: स्वतन्त्राः स्त्रियः
Self-help group (SHG), Tamil Nadu = தமிழ்நாடு
(Image source: Details)

दिवानिशम् Adverb: day and night

सज्ज् 1P सज्जति : to hang, to adhere

कुमार m.: child, youth, prince; epithet of कार्तिकेय / Murugan = முருகன் = മുരുകന്‍ / Subrahmanya = ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ

Fig.: कुमारः
Thaipusam festival = தைப்பூசம், Batu Caves, Malaysia
(Image source: Details)

कुमारी f.: girl, daughter

Fig.: कुमारी नेपाल
(Image source: Details)

कौमर n.: childhood

यौवन n.: youth

स्थविर 3: old, aged

Fig.: स्थविराः जोधपुर
(Image source: Details)

स्थाविर n.: (advanced) age

वाच्य 3: also: blameworthy

सूक्ष्म 3: fine, tiny, subtle

Fig.: सूक्ष्मम्
Karanji Lake = ಕಾರಂಜಿ ಕೆರೆ
(Image source: Details)

प्रसङ्ग m.: attachment, inclination ; opportunity

विशेष m.: difference, peculiarity

प्रसूति f.: birth, offspring

चरित्र n.: custom, practice, customary law ; conduct

जाया f.: wife

Fig.: मम जाया
(Image: Payer)
(Image source: Details)

48.5. Exercise

A) Translate the सुभाषितानि at the beginning of the lesson.

B) Translate into Sanskrit (use the imperative and preferably roots of the 2nd and 3rd present classes):

1. After you have obtained a son, leave the family!
2. Descendants of Puru, fear those who have done evil!
3. The girls should give food to the beggars.
4. We want to speak.
5. With the words "Come, monk!" Buddha admitted the man into the monastic order (उपसम्पद् Causative).
6. Be true descendants of Manu!
7. I want to praise शिव and the other gods.
8. Tell!
9. Measure out the hells!
10. They (pl.) should lie on these beds.
11. The tiger-like men should kill those who are hostile to Indra.
12. Concentrate!
13. Sit here!
14. We want to eat these fruits.
15. The servant should milk the cow.
16. King, guard the Dharma and the people.
17. Teach the students the Veda!
18. He should put on new clothes.
19. They (pl.) should sit in my house.
20. Husbands should maintain their wives (in the sense of providing for them).

48.6. Translation Exercise

मनुस्मृति ९ (स्त्रीधर्मः):

अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर्दिवानिशम् । विषयेषु च सज्जन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे ॥२॥ पिता रक्षति कौमरे भर्ता रक्षति यौवने । रक्षन्ति स्थाविरे पुत्रा न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥३॥ काले ऽदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपनयन्पतिः । मृते भर्तरi पुत्रस्तु वाच्यो मातुररक्षिता ॥४॥ सूक्ष्मेभ्यो ऽपि प्रसङ्गेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या विशेषतः ।
sig[द्वयोर्हि] कुलयोः शोकमावहेयुररक्षिताः ॥५॥ इमं हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्ममुत्तमम् । यतन्ते रक्षितुं भार्यां भर्तारो दुर्बला अपि ॥६॥ स्वां प्रसूतिं चरित्रं च कुलमात्मानमेव च । स्वं च धर्मं प्रयत्नेन जायां रक्षन्हि रक्षति ॥७॥ पतिर्भार्यां संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते । जायायास्तद्धि जायात्वं यद् अस्यां जायते पुनः ॥८॥

Explanation:
द्वयोर्हि कुलयोः : Gen. (षष्ठी) Dual to द्वे कुले "two families"