درس ۴۸

۴۸.۱. सुभाषितानि

सत्यम् वद ॥१॥ धर्मं चर ॥२॥ मातृदेवो भव ॥३॥ गौरवं प्राप्यते दानात् ॥४॥ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत ॥५॥ विद्याविहीनः पशुः ॥६॥ लाघवं वैयाकरणस्य भूषणम् ॥७॥

۴۸.۲. ساخت امر (लोट्) بن‌های مضارع بی‌تماتیک

۴۸.۲.۱. پایان‌های امر بر بن‌های مضارع بی‌تماتیک

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
شخص اول तृतीयः	-āni	-ai	-āma	-āmahai
شخص دوم मध्यमः	-dhi -hi -ø -āna -tāt¹	-sva	-ta	-dhvam
شخص سوم प्रथमः	-tu -tāt¹	-tām	-antu کلاس ۳: -atu (به‌جای آن -*ntu)	-atām (به‌جای آن: -*ntām)

یادداشت: ¹ پایان‌های شخص دوم و سوم مفرد می‌توانند با -tāt جایگزین شوند، اگر آرزوی برکت بیان شود. -tāt (حتی در شخص سوم مفرد) به بن ضعیف می‌چسبد.

در مورد شکل پایان شخص دوم مفرد امر:
-ø	ریشه‌های کلاس پنجم و هشتم، که پیش از -u پایانی تنها یک همخوان می‌آید.
-āna	ریشه‌های کلاس نهم، که به همخوان ختم می‌شوند، برای -nī+پایان -āna جایگزین می‌کنند
-hi	تمام بن‌های مضارع دیگر که به مصوت یا نیمه‌مصوت ختم می‌شوند (استثنا: जुहुधि به हु ۳)
-dhi	تمام موارد دیگر

۴۸.۲.۲. شکل بن مضارع

بن قوی:

48.2.3. کلاس دوم فعل مضارع (अदादि)

द्विष् ۲U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	द्वेषानि	द्वेषाम	द्वेषै	द्वेषामहै
2. Person मध्यमः	द्विड्ढि (dviṣ + dhi) द्विष्टात्	द्विष्ट	द्विक्ष्व (dviṣ + sva)	द्विड्ढ्वम् (dviṣ + dhvam)
3. Person प्रथमः	द्वेष्टु द्विष्टात्	द्विषन्तु	द्विष्टाम्	द्विषताम् (dviṣ-atām)

आस् 2Ā

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	आसै	आसामहै
2. Person मध्यमः	आस्स्व	आध्वम् (ās + dhvam)
3. Person प्रथमः	आस्ताम्	आसताम्

दुह् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	दोहानि	दोहाम	दोहै	दोहामहै
2. Person मध्यमः	दुग्धि (duh + dhi)	दुग्ध (duh + ta)	धुक्ष्व (duh + sva)	धुग्ध्वम्
3. Person प्रथमः	दोग्धु (doh + tu)	दुहन्तु	दुग्धाम्	दुहताम्

इ 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	अयानि (e + āni)	अयाम
2. Person मध्यमः	इहि	इत
3. Person प्रथमः	एतु	यन्तु (y-antu)

शी 2Ā (همیشه با درجه بالا!)

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	शयै (śe + ai)	शयामहै
2. Person मध्यमः	शेष्व	शेध्वम्
3. Person प्रथमः	शेताम्	शेरताम्

हन् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	हनानि	हनाम
2. Person मध्यमः	जहि¹	हत (aus: *hn-ta)
3. Person प्रथमः	हन्तु	घ्नन्तु

یادداشت: ¹ توضیح जहि را در Thumb-Hauschild I,2 ص. 253 ببینید

स्तु 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	स्तवानि (sto + āni)	स्तवाम	स्तवै	स्तवामहै
2. Person मध्यमः	स्तुहि स्तुवीहि	स्तुत स्तुवीत	स्तुष्व स्तुवीष्व	स्तुध्वम् स्तुवीध्वम्
3. Person प्रथमः	स्तौतु स्तवीतु	स्तुवन्तु	स्तुताम् स्तुवीताम्	स्तुवताम्

अस् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	असानि	असाम
2. Person मध्यमः	एधि (aus: *s-dhi)	स्त
3. Person प्रथमः	अस्तु	सन्तु

शास् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	शासानि	शासाम
2. Person मध्यमः	शाधि (aus: śās + dhi) unregelm. hochstufig	शिष्ट
3. Person प्रथमः	शास्तु	शासतु unregelm. hochstufig

48.2.4. رده سوم زمان حال (जुहोत्यादि)

سومین شخص جمع با -atu ختم می‌شود !

हु ۳ش

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	जुहवानि (ju-ho + āni)	जुहवाम	जुहवै	जुहवामहै
2. Person मध्यमः	जुहुधि unregelmässig¹	जुहुत	जुहुष्व	जुहुध्वम्
3. Person प्रथमः	जुहोतु	जुह्वतु (ju-hu + atu)	जुहुताम्	जुह्वताम्

توضیح: ¹ دیسیمیلیشن، به طوری که دو سیلاب با ह् پشت سر هم نیایند.

धा 3U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	दधानि (da-dhā + āni)	दधाम	दधै (da-dhā + ai)	दधामहै
2. Person मध्यमः	धेहि¹	धत्त (da-dh + ta)	धत्स्व	धद्ध्वम्
3. Person प्रथमः	दधातु	दधतु (da-dh-atu)	धत्ताम्	दधताम्

توضیح: ¹ धेहि از *dhazdhi: حذف صدای سایشی هندواروپایی z به همراه درازشدگی جایگزین؛ ر. Thumb-Hauschild I,1 ص 302

हा سوم شخص مفرد

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	जहानि	जहाम
2. Person मध्यमः	जहाहि unregelm. stark. St. जहीहि जहिहि	जहीत जहित
3. Person प्रथमः	जहातु	जहतु (ja-h-atu)

48.3. دربارهٔ اسم‌سازی: پسوند‌های तद्धित-a و -ya

با استفاده از پسوند -a و (به‌ندرت) -ya می‌توان از یک اسم، اسم دیگری مشتق کرد. در این فرآیند، هجای اول اسم اصلی به حالت طولانی (वृद्धि) تبدیل می‌شود. اگر بن واژهٔ اصلی از پیش به -a ختم شود، آنگاه वृद्धि تنها نشانهٔ اشتقاق است، زیرا تغییری در پایان بن واژه رخ نمی‌دهد.

کلمات مشتق‌شده معنای زیر را دارند:

"دارای هرگونه رابطه با آنچه توسط واژهٔ پایه مشخص شده است"

به‌عنوان مثال:

• "منشأ گرفته از"
• "متعلق به"

کلماتی که بدین ترتیب ساخته می‌شوند، صفت هستند اما می‌توانند به صورت اسمی (اسم‌وار) به کار روند؛ برای مثال به عنوان نام‌های نسبی (پدرنامگی: "فرزندِ N.N.") یا اسم‌های انتزاعی (معمولاً مذکر/خنثی).

نمونه‌ها:

واژهٔ پایه	مشتق‌شده
शुचि 3 "درخشان، پاک"	शौच ن. "پاکی"
पुत्र م. "پسر"	पौत्र م. "منشأ گرفته از پسر = نوهٔ پسر، نواده"
गोतम م. "صاحب تعداد بسیار زیادی گاو" نام خاص	गौतम م. "پسرِ گوتاما"
ब्रह्मन् ن. "حقیقتِ بیان‌شده، ودای، مطلق"	ब्राह्मण م. "بیان‌کنندهٔ حقیقت، برهمن"
शूर 3 "قهرمانانه"	शौर्य ن. "قهرمانی، شجاعت"
राजन् م. "پادشاه"	राज्य ن. "پادشاهی"
देव م. "آسمانی، خدا"	दैव्य 3 "آسمانی"
ग्राम م. "روستا"	ग्राम्य 3 "روستایی"

نحوهٔ برخورد با پایان بن واژه پیش از پسوند -a:
-ṛ	-a معمولاً به پایان -r می‌پیوندد::brمثلاً जेतृ "برنده" » जैत्र 3 "پیروز"
-a	جایگزینی -a واژهٔ پایه با پسوند جدید -a.::brبرای نمونه‌ها به بالا مراجعه کنید.
-i	حذف -i مثلاً प्रकृति خ. "طبیعت" » प्राकृत 3 "طبیعی، عادی، رایج، عامیانه"
-u	بیشتر: -av-a مثلاً गुरु 3 "سنگین"؛ م. "استاد، معلم" » गौरव 3 "متعلق به استاد، منشأ گرفته از استاد"؛ ن. "وزن، سنگینی، وقار"
سایر بن‌های صرفی:	به واکرنیگل، دستوری زبان هندی باستان II,2 § 38 مراجعه کنید

پیش از پسوند -ya، پایان بن به‌مانند حالتی که قبل از پسوند -a است، رفتار می‌شود.

برای نمونه به بالا مراجعه کنید!

با استفاده از این پسوند‌ها می‌توان مشتقاتی حتی از ترکیب‌های اسمی (کومپوزیتا) نیز ساخت.

به عنوان مثال स्वश्व m. "آن که اسب‌هایش خوب هستند" نام خاص » सौवश्व m. "نوه‌ی سواشوا"

در ترکیب‌های اسمی که به دلیل سندھی، پایان بخش اول آن‌ها با -i یا -u به -y یا -v تبدیل شده و بدین ترتیب پیش از اولین مصوت کلمه‌ی پایه قرار می‌گیرند (مانند ترکیب‌های با ni-، vi-، su-)، वृद्धि به گونه‌ای ساخته می‌شود که گویی -iy یا -uv در آن وجود دارد.

به عنوان مثال व्याघ्र m. "ببر" » वैयाघ्र 3 "منسوب به ببر، متعلق به ببر"

تصویر: वैयाघ्रं विजृम्भणम्
(منبع تصویر: جزئیات)

۴۸.۴. فهرست واژگان

श्वस् : فردا

अद्य : امروز

लघु ۳: آسان (نه سنگین، نه دشوار)، سریع، کوتاه (در بیان)

व्याकरण n.: دستور زبان (به व्याकृ مربوط است)

तन्त्र n.: تار؛ چرخ ریسندگی، تار و پود، بافت؛ پایه، معیار، قانون؛ آموزه، کتاب درسی؛ تانترا؛ فرمول جادویی؛ وسیله، حیله، دارو؛ حکومت، اقتدار

تصویر: तन्त्रम्
Sualkuchi = সুৱালকুচি، Assam = অসম
(منبع تصویر: جزئیات)

تصویر: तन्त्री
نوازنده‌ی سیتار = सितारवादकः
(منبع تصویر: جزئیات)

स्त्री f.: زن، همسر؛ جنس مؤنث

صرف:

स्त्री f.	एकवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	स्त्री	स्त्रियस्
द्वितीया	स्त्रियम् स्त्रीयम्	स्त्रियस् स्त्रीस्
तृतीया	स्त्रिया	स्त्रीभिस्
चतुर्थी	स्त्रियै	स्त्रीभ्यस्
पञ्चमी	स्त्रियास्	स्त्रीभ्यस्
षष्ठी	स्त्रियास्	स्त्रीणाम्
सप्तमी	स्त्रियाम्	स्त्रीषु
आमन्त्रितम्	स्त्रि	स्त्रियस्

تصویر: स्वतन्त्राः स्त्रियः
گروه خودیاری (SHG)، تامیل نادو = தமிழ்நாடு
(منبع تصویر: جزئیات)

दिवानिशम् قید: در روز و شب

सज्ज् شخص اول مفرد सज्जति : آویختن، چسبیدن

कुमार مذکر: کودک، جوان، شاهزاده؛ لقب कार्तिकेय / موروقان = முருகன் = മുരുകന്‍ / سوبراهمنیا = ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ

تصویر: कुमारः
جشن تایپوسام = தைப்பூசم، غارهای باتو، مالزی
(منبع تصویر: جزئیات)

कुमारी مؤنث: دختر، فرزند زن

تصویر: कुमारी
नेपाल
(منبع تصویر: جزئیات)

कौमर نر: کودکی

यौवन نر: جوانی

स्थविर ۳: پیر، سالمند

تصویر: स्थविराः
जोधपुर
(منبع تصویر: جزئیات)

स्थाविर n.: (بالا) سن

वाच्य ۳: همچنین: شایستهٔ نکوهش

सूक्ष्म ۳: ظریف، ریز، دقیق

تصویر: सूक्ष्मम्
دریاچه کارانجی = ಕಾರಂಜಿ ಕೆರೆ
(منبع تصویر: جزئیات)

प्रसङ्ग m.: دلبستگی، گرایش؛ فرصت

विशेष m.: تفاوت، ویژگی خاص

प्रसूति f.: تولد، نسل

चरित्र n.: رسم، آداب و رسوم، حقوق عرفی؛ سبک زندگی

जाया f.: همسر

تصویر: मम जाया
(تصویر: پایر)
(منبع تصویر: جزئیات)

۴۸.۵ تمرین

الف) ترجمهٔ सुभाषितानि را که در آغاز درس آمده است، انجام دهید.

ب) به سانسکریت ترجمه کنید (در این کار از امر استفاده نمایید و تا حد امکان از بن‌های کلاس دوم و سوم حال):

1. پس از آنکه پسر به دنیا آوردی، خانواده را ترک کن!
2. نوادگان پورو، از کسانی که بدی کرده‌اند بترسید!
3. دختران باید به درویشان غذا بدهند.
4. ما می‌خواهیم صحبت کنیم.
5. با گفتن «بیا ای راهب»، بودا آن مرد را در قبیلهٔ راهبان پذیرفت (उपसम्पद् سببی).
6. ای نوادگان راستین مانو!
7. من می‌خواهم शिव و دیگر خدایان را ستایش کنم.
8. بگو!
9. دوزخ را بسنجید!
10. آن‌ها (جمع) باید بر این تخت‌خواب‌ها دراز بکشند.
11. مردان شیری‌چهره باید کسانی را بکشند که ایندرا دشمن آن‌هاست.
12. تمرکز کن!
13. اینجا بنشینید!
14. ما می‌خواهیم این میوه‌ها را بخوریم.
15. خدمتکار باید گاو را شیر بدهد (پست زنی کند).
16. ای پادشاه، دharma و مردم را حفظ کن!
17. به شاگردان ودا را بیاموز!
18. او باید لباس‌های نو بپوشد.
19. آن‌ها (جمع) باید در خانهٔ من بنشینند.
20. شوهران باید همسران خود را تأمین کنند (به معنای نفقه).

48.6. تمرین ترجمه

मनुस्मृति ९ (स्त्रीधर्मः):

अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर्दिवानिशम् ।
विषयेषु च सज्जन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे ॥२॥
पिता रक्षति कौमरे भर्ता रक्षति यौवने ।
रक्षन्ति स्थाविरे पुत्रा न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥३॥
काले ऽदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपनयन्पतिः ।
मृते भर्तरi ⟪पुत्रस्तु वाच्यो मातुररक्षिता ॥४॥
सूक्ष्मेभ्यो ऽपि प्रसङ्गेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या विशेषतः ।
द्वयोर्हि कुलयोः शोकमावहेयुररक्षिताः ॥५॥
इमं हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्ममुत्तमम् ।
यतन्ते रक्षितुं भार्यां भर्तारो दुर्बला अपि ॥६॥
स्वां प्रसूतिं चरित्रं च कुलमात्मानमेव च ।
स्वं च धर्मं प्रयत्नेन जायां रक्षन्हि रक्षति ॥७॥
पतिर्भार्यां संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते ।
जायायास्तद्धि जायात्वं यद् अस्यां जायते पुनः ॥८॥

توضیح:
द्वयोर्हि कुलयोः : حالت مضاف (षष्ठी) دوگانه به द्वे कुले "دو خانواده"