Oppitunti 48

48.1. सुभाषितानि

सत्यम् वद ॥१॥ धर्मं चर ॥२॥ मातृदेवो भव ॥३॥ गौरवं प्राप्यते दानात् ॥४॥ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत ॥५॥ विद्याविहीनः पशुः ॥६॥ लाघवं वैयाकरणस्य भूषणम् ॥७॥

48.2. Imperatiivin muodostus (लोट्) atemaattisten preesensvartojen varrella

48.2.1. Imperatiivin päätökset atemaattisissa preesensvarroissa

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. persoona तृतीयः	-āni	-ai	-āma	-āmahai
2. persoona मध्यमः	-dhi -hi -ø -āna -tāt¹	-sva	-ta	-dhvam
3. persoona प्रथमः	-tu -tāt¹	-tām	-antu 3.Kl.: -atu (aus. -*ntu)	-atām (aus: -*ntām)

Huom.: ¹ 2. ja 3.sg.P:n päätökset voidaan korvata -tāt:lla, jos halutaan ilmaista siunaustoivomus. -tāt esiintyy (myös 3.sg.P:ssä) heikon varren perässä.

2.sg.Imperativ.P:n päätteen muoto:
-ø	5. ja 8.luokan juuret, joissa loppuun tuleva -u edeltää vain yksi konsonantti.
-āna	9.luokan juuret, jotka päättyvät konsonanttiin, korvaavat -nī+päätteen -āna:lla
-hi	kaikki muut preesensvarret, jotka päättyvät vokaaliin tai puolivokaaliin (poikkeus: जुहुधि हु 3)
-dhi	Kaikki muut tapaukset

48.2.2. Preesensvarren muoto

Vahva varsi:

48.2.2. Preesensvartalon muoto

Vahva vartalo:

• kaikki imperatiivin 1. persoonat
• 3.sg.P Imperatiivi

Heikko vartalo: kaikki muut muodot |

48.2.3. Toinen preesensluokka (अदादि)

द्विष् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	द्वेषानि	द्वेषाम	द्वेषै	द्वेषामहै
2. Person मध्यमः	द्विड्ढि (dviṣ + dhi) द्विष्टात्	द्विष्ट	द्विक्ष्व (dviṣ + sva)	द्विड्ढ्वम् (dviṣ + dhvam)
3. Person प्रथमः	द्वेष्टु द्विष्टात्	द्विषन्तु	द्विष्टाम्	द्विषताम् (dviṣ-atām)

आस् 2Ā

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	आसै	आसामहै
2. Person मध्यमः	आस्स्व	आध्वम् (ās + dhvam)
3. Person प्रथमः	आस्ताम्	आसताम्

दुह् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	दोहानि	दोहाम	दोहै	दोहामहै
2. Person मध्यमः	दुग्धि (duh + dhi)	दुग्ध (duh + ta)	धुक्ष्व (duh + sva)	धुग्ध्वम्
3. Person प्रथमः	दोग्धु (doh + tu)	दुहन्तु	दुग्धाम्	दुहताम्

इ 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	अयानि (e + āni)	अयाम
2. Person मध्यमः	इहि	इत
3. Person प्रथमः	एतु	यन्तु (y-antu)

शी 2Ā (aina korkean sävyinen!)

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	शयै (śe + ai)	शयामहै
2. Person मध्यमः	शेष्व	शेध्वम्
3. Person प्रथमः	शेताम्	शेरताम्

हन् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	हनानि	हनाम
2. Person मध्यमः	जहि¹	हत (aus: *hn-ta)
3. Person प्रथमः	हन्तु	घ्नन्तु

Huom.: ¹ Selitys जहि: katso Thumb-Hauschild I,2 s. 253

स्तु 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	स्तवानि (sto + āni)	स्तवाम	स्तवै	स्तवामहै
2. Person मध्यमः	स्तुहि स्तुवीहि	स्तुत स्तुवीत	स्तुष्व स्तुवीष्व	स्तुध्वम् स्तुवीध्वम्
3. Person प्रथमः	स्तौतु स्तवीतु	स्तुवन्तु	स्तुताम् स्तुवीताम्	स्तुवताम्

अस् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	असानि	असाम
2. Person मध्यमः	एधि (aus: *s-dhi)	स्त
3. Person प्रथमः	अस्तु	सन्तु

शास् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	शासानि	शासाम
2. Person मध्यमः	शाधि (aus: śās + dhi) unregelm. hochstufig	शिष्ट
3. Person प्रथमः	शास्तु	शासतु unregelm. hochstufig

48.2.4. Kolmas preesensluokka (जुहोत्यादि)

Monikon 3.p. päättyy muotoon -atu !

हु 3P

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	जुहवानि (ju-ho + āni)	जुहवाम	जुहवै	जुहवामहै
2. Person मध्यमः	जुहुधि unregelmässig¹	जुहुत	जुहुष्व	जुहुध्वम्
3. Person प्रथमः	जुहोतु	जुह्वतु (ju-hu + atu)	जुहुताम्	जुह्वताम्

Huom.: ¹ Dissimilaatio, joten kaksi peräkkäistä tavua ei voi sisältää ह्.

धा 3U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	दधानि (da-dhā + āni)	दधाम	दधै (da-dhā + ai)	दधामहै
2. Person मध्यमः	धेहि¹	धत्त (da-dh + ta)	धत्स्व	धद्ध्वम्
3. Person प्रथमः	दधातु	दधतु (da-dh-atu)	धत्ताम्	दधताम्

Huom.: ¹ धेहि muodossa *dhazdhi: indoeurooppalaisen kitinan z katoaminen korvaavan pidentymisen kautta; ks. Thumb-Hauschild I,1 s. 302

हा 3P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	जहानि	जहाम
2. Person मध्यमः	जहाहि unregelm. stark. St. जहीहि जहिहि	जहीत जहित
3. Person प्रथमः	जहातु	जहतु (ja-h-atu)

48.3. Nominaalijohdanto: तद्धित-liitteet -a ja -ya

Liitteellä -a ja (harvemmin) -ya substantiivista voidaan johtaa toinen substantiivi. Tällöin alkuperäisen substantiivin ensimmäinen tavu saa pitkän asteen (वृद्धि). Jos alkuperäinen sanavarsi päättyy jo muotoon -a, वृद्धि on ainoa johdoksen merkki, koska varren lopussa ei tapahdu muutosta.

Johdetut sanat tarkoittavat:

"jonkin perussanan ilmaiseman asian suhteen oleva"

esim.

• "peräisin jostakin"
• "kuuluville jollekin"

Näin muodostetut sanat ovat adjektiiveja, mutta niitä voidaan substantivoida, esim. patronyymiminä (nimenmuodostus isän mukaan: "N.N:n poika") tai abstrakteina (useimmiten keskisukuina).

Esimerkkejä:

Perussana	Johdos
शुचि 3 "kirkas, puhdas"	शौच n. "puhtaus"
पुत्र m. "poika"	पौत्र m. "pojan jäljiltä = pojan poika, lapsenlapsi"
गोतम m. "erittäin monien lehmien omistaja" Oik.nimi	गौतम m. "Gotaman poika"
ब्रह्मन् n. "muotoiltu totuus, Veda, Absoluutti"	ब्राह्मण m. "totuuden muotoilija, brahmani"
शूर 3 "sankarillinen"	शौर्य n. "sankarillisuus, rohkeus"
राजन् m. " kuningas"	राज्य n. "kuninkuus"
देव m. "Taivaallinen, jumala"	दैव्य 3 "taivaallinen"
ग्राम m. "kylä"	ग्राम्य 3 "kylläinen"

Varren lopun käsittely ennen liitettä -a:
-ṛ	-a liittyy yleensä muotoon -r Esim. जेतृ "voittaja" » जैत्र 3 "voittoisa"
-a	Perussanan -a korvaaminen uudella liitteellä -a.. Katso esimerkit yllä.
-i	-i:n katoaminen Esim. प्रकृति f. "luonto" » प्राकृत 3 "luonnollinen, normaali, yleinen, vulgaari"
-u	useimmiten: -av-a Esim. गुरु 3 "raskas"; m. "mestari, opettaja" » गौरव 3 "mestariin kuuluva, mestarin jäljiltä"; n. "paino, raskaus, arvo"
muut taivutusvarret:	katso Wackernagel, Altind. Grammatik II,2 § 38

Ennen liitettä -ya vartalon loppu käsitellään samalla tavalla kuin ennen liitettä -a.

Esimerkit ks. yllä!

Näiden liitteiden avulla johdoksia voidaan muodostaa myös yhdyssanoista.

esim. स्वश्व m. "jonka hevoset ovat hyvät" ominaisnimi » सौवश्व m. "Svaśvan jälkeläinen"

Yhdyssanoissa, joissa sandhin seurauksena etuosan lopussa oleva -i tai -u korvautuu y-:llä tai v-:llä ja näin edeltävät perus sanan ensimmäistä vokaalia (esim. yhdyssanat ni-, vi-, su-), वृद्धि muodostetaan niin kuin siinä olisi -iy tai -uv.

esim. व्याघ्र m. "tiikeri" » वैयाघ्र 3 "tiikeristä peräisin, tiikeriin kuuluva"

Kuv.: वैयाघ्रं विजृम्भणम्
(Kuvan lähde: Yksityiskohdat)

48.4. Sanalista

श्वस् : aamulla

अद्य : tänään

लघु 3: kevyt (ei raskas, ei vaikea), nopea, lyhyt (ilmaisussa)

व्याकरण n.: kielioppi (sanaan व्याकृ)

तन्त्र n.: kieli ; kangas, kude, kudottu ; perusta, normi, sääntö ; opetus, oppikirja ; tantra ; mantramuoto ; keino, temppu, lääke ; hallinto, valta

Kuv.: तन्त्रम्
Sualkuchi = সুৱালকুচি, Assam = অসম
(Kuvan lähde: Yksityiskohdat)

Kuv.: तन्त्री
Sitarinsoittaja = सितारवादकः
(Kuvan lähde: Yksityiskohdat)

स्त्री f.: nainen, vaimo ; feminiinum

Taivutus:

स्त्री f.	एकवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	स्त्री	स्त्रियस्
द्वितीया	स्त्रियम् स्त्रीयम्	स्त्रियस् स्त्रीस्
तृतीया	स्त्रिया	स्त्रीभिस्
चतुर्थी	स्त्रियै	स्त्रीभ्यस्
पञ्चमी	स्त्रियास्	स्त्रीभ्यस्
षष्ठी	स्त्रियास्	स्त्रीणाम्
सप्तमी	स्त्रियाम्	स्त्रीषु
आमन्त्रितम्	स्त्रि	स्त्रियस्

Kuva: स्वतन्त्राः स्त्रियः
Itseapuryhmä (SHG), Tamil Nadu = தமிழ்நாடு
(Kuv lähde: Tiedot)

दिवानिशम् Adverbi: päivällä ja yöllä

सज्ज् 1P सज्जति : riippua, tarttua

कुमार m.: lapsi, nuorukainen, prinssi; nimitys कार्तिकेय / Murugan = முருகன் = മുരുകന്‍ / Subrahmanya = ಸುಬ್ರಹ್್ಮಣ್ಯ

Kuva: कुमारः
Thaipusam-festivaali = தைப்பூசம், Batu Caves, Malesia
(Kuv lähde: Tiedot)

कुमारी f.: tyttö, tytär

Kuva: कुमारी
नेपाल
(Kuv lähde: Tiedot)

कौमर n.: lapsuus

यौवन n.: nuoruus

स्थविर 3: vanha, iäkäs

Kuva: स्थविराः
जोधपुर
(Kuv lähde: Tiedot)

स्थाविर n.: (korkea) ikä

वाच्य 3: myös: moitittava

सूक्ष्म 3: hienovarainen, pieni, hienoinen

Kuva: सूक्ष्मम्
Karanji Lake = ಕಾರಂಜಿ ಕೆರೆ
(Kuv lähde: Tiedot)

प्रसङ्ग m.: kiinnittyminen, taipumus ; tilaisuus

विशेष m.: ero, erityispiirre

प्रसूति f.: synty, jälkeläisyys

चरित्र n.: tapa, käytäntö, totuusoikeus; elämäntapa

जाया f.: vaimo

Kuva: मम जाया
(Kuva: Payer)
(Kuv lähde: Yksityiskohdat)

48.5. Harjoitus

A) Käännä सुभाषितानि oppitunnin alussa.

B) Käännä sanskritiksi (käytä imperatiivia ja mahdollisimman paljon 2. ja 3. preesensluokan verbijuuria):

1. Kun olet saanut pojan, jätä perhe!
2. Purun jälkeläiset, pelkäätte niitä, jotka ovat tehneet pahaa!
3. Tyttöjen tulee antaa ruokaa kerjäläisille.
4. Me haluamme puhua.
5. Sanoilla "Tule, munkki!" Buddha hyväksyi miehen munkkikuntaan (उपसम्पद् kausatiivi).
6. Olkaa Manun aitoja jälkeläisiä!
7. Haluan शिव ja muut jumalat ylistää.
8. Kerro!
9. Mittaa helvetit auki!
10. Heidän (pl.) tulee makaata näillä vuoteilla.
11. Tiikerinomaisten miesten tulee tappaa ne, jotka ovat Indran vihollisia.
12. Keskity!
13. Istu täällä!
14. Me haluamme syödä nämä hedelmät.
15. Palvelijan tulee lypsää lehmä.
16. Kuninkaan, suojelkaa dharmaa ja ihmisiä.
17. Opeta oppilaille Veda!
18. Hänen tulee pukea uudet vaatteet päälle.
19. Heidän (pl.) tulee istua talossani.
20. Miesten tulee ylläpitää vaimojaan (tarkoitettuna elatusta).

48.6. Käännösharjoitus

मनुस्मृति ९ (स्त्रीधर्मः):

अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर्दिवानिशम् । विषयेषु च सज्जन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे ॥२॥ पिता रक्षति कौमरे भर्ता रक्षति यौवने । रक्षन्ति स्थाविरे पुत्रा न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥३॥ काले ऽदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपनयन्पतिः । मृते भर्तरi पुत्रस्तु वाच्यो मातुररक्षिता ॥४॥ सूक्ष्मेभ्यो ऽपि प्रसङ्गेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या विशेषतः ।
sig[द्वयोर्हि] कुलयोः शोकमावहेयुररक्षिताः ॥५॥ इमं हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्ममुत्तमम् । यतन्ते रक्षितुं भार्यां भर्तारो दुर्बला अपि ॥६॥ स्वां प्रसूतिं चरित्रं च कुलमात्मानमेव च । स्वं च धर्मं प्रयत्नेन जायां रक्षन्हि रक्षति ॥७॥ पतिर्भार्यां संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते । जायायास्तद्धि जायात्वं यद् अस्यां जायते पुनः ॥८॥

Selitys:
द्वयोर्हि कुलयोः : Gen. (षष्ठी) Duali muoto sanasta द्वे कुले "kaksi perhettä"