Урок 36

36.1. Специални форми на перфекта

1. Някои корени показват след слоговата редупликация промяна в началния звук на корена.

Примери:

Корен धातु	3. л., ед.ч., перф. накл. действителен	3. л., мн.ч., перф. накл. действителен	3. л., ед.ч., перф. накл. среден	3. л., мн.ч., перф. накл. среден
जि 1к Perf. IIIa	जिगाय	जिग्युर् ji-gi + ur
चि 5н Perf. IIIa	चिकाय चिचाय	चिक्युर् चिच्युर्	चिक्ये चिच्ये	चिक्यिरे चिच्यिरे
हन् 2к Perf. Va	जघान	जघ्नुर्

2. Коренът विद् 2к "знам" има перфект с настояща значимост.

Корен धातु	3. л., ед.ч., перф. накл. действителен	3. л., мн.ч., перф. накл. действителен
विद् 2к	वेद той/тя/то знае	विदुर् те знаят

3. Коренът अह् "казвам" има само перфектни форми (перфект I). Те имат настояща значимост.

Корен धातु	3. л., ед.ч., перф. накл. действителен	3. л., мн.ч., перф. накл. действителен
अह् Perf. I	आह той/тя/то казва	आहुर् те говорят

4. Коренът भू 1к има перфектен корен बभू, пред гласни बभूव्.

Корен धातु	3. л., ед.ч., перф. накл. действителен	3. л., мн.ч., перф. накл. действителен
भू 1к	बभूव	बभूवुर्

36.2. Перифразният перфект (अनुप्रयोगलिट्)

Перифразният перфект (अनुप्रयोगलिट्) се използва:

1. при производните спряжения (каузатив, десидератив, фрекватив, денеминативи)
2. при корени, които започват с дълъг гласен (освен ā-) или с гласен (освен a-) пред две съгласни
3. при някои други корени

Образуване:

(слаб) настоящ корен + -ām + съответната форма на перфекта от कृ, अस् или भू

Крайният гласен на корена се гунира пред -ām.
अस् и भू се спрегат и при глаголи от Атманепада в Парасайпада.

Перифразният перфект вероятно произлиза от винителен падеж на глаголно съществително с окончание -ā. Този винителен падеж се използва -- както често е обичайно -- в адвербиална функция.

Примери:

Корен धातु	3. ед. ч. Перф. П.	3. мн. ч. Перф. П.	3. ед. ч. Перф. Ā.	3. мн. ч. Перф. Ā.
ईक्ष् 1Ā			ईक्षां चक्रे ईक्षामास ईक्षां बभूव	ईक्षां चक्रिरे ईक्षामासुर् ईक्षां बभूवुर्
बन्ध् Каузатив: बन्धय- "да накарам да се върже"	बन्धयां चकार बन्धयामास बन्धयां बभूव	बन्धयां चक्रुर् बन्धयामासुर् बन्धयां बभूवुर्

36.3. Перфект страдателен залог

При перфекта за страдателния залог се използват формите на Атманепада. Предпочита се обаче употребата на PPP (причастие от минало страдателно време). Конструкцията и в двата случая е тази на пасивните изречения:

तेन पुण्यं चक्रे = तेन पुण्यं कृतम् = "Той извърши достойно дело"

36.4. Речник

अह् П само перфект с значение на настояще време आह, आहुर् : казвам, говоря

अह् प्र P само Перфект с значение на Презент प्राह : казвам, говоря

ईक्ष् 1Ā ईक्षते : виждам, (из)блясвам, разглеждам

Перф. ईक्षां चक्रे
Фут. ईक्षिष्यते
Пас. ईक्ष्यते
Казуат. ईक्षयति
PPP ईक्षित
Инф. ईक्षितुम्

चि 5U चिनोति : натрупвам, събирам

Перф. चिकाय । चिचाय
Фут. चेष्यति
Пас. चीयते
Казуат. चाययति । चापयति
PPP चित
Инф. चेतुम्

Ил.: गोमयं चिकाय
(Източник на изображението: Подробности)

व्रज् 1P व्रजति : стъпвам, вървя, отивам си

Перф. Vc वव्राज, वव्रजुर्
Фут. व्रजिष्यति
Пас. व्रज्यते
Казуат. व्राजयति
PPP व्रजित
Инф. व्रजितुम्

व्रज् + प्र 1P प्रव्रजति : отивам си (по-специално от дома в бездомността като аскет = ставам монах)

अगार n.। आगार n.: дом, жилище

Ил.: अगारम्
(Източник на изображението: Подробности)

от това:

अनगार्य n. । अनगारika f.: бездомност на будистки монах или новациант

Ил.: अनगार्यम्
(Източник на изображението: Подробности)

अञ्जलि m.: Двете ръце, събрани за почит

आदृत 3: уважаван

उपाध्याय m.: учител

पृथिवी f.: земя

पृष्ठ n: гърб, задна страна

पृष्ठम् : зад

प्रजापति m.: господар на създанията, бог-създател

अनु префикс: след, покрай, над - към, по дължина, според, прибавяне, зад - на

напр.

अनुकृ : подражавам, имитирам

अनुगम् : следвам някого, вървя по-дълбоко

अभि : об-, по- към, от - към, на - към, срещу, в - навътре, във връзка с, върху, над, при

напр.

अभिगम् : отивам, приближавам се

वद् + अभि Каузатив Ā अभिवादयते : официално поздравявам, обръщам се към

ग्लै 1P ग्लायति : изпитвам неохота, избледнява

Перф. IV जग्लौ
Фут. ग्लास्यति
Пас. ग्लायते
Каус. ग्लापयति । ग्लपयति
PPP ग्लान
Инф. ग्लातुम्
Абсол. -ग्लाय

घ्रा 1P जिघ्रति : усещам мирис

Перф. IV जघ्रौ
Фут. घ्रास्यति
Пас. घ्रायते
Каус. घ्रापयति
PPP घ्रात । घ्राण
Инф. घ्रातुम्
Абсол. -घ्राय

प्री 9U प्रीणति : забавлявам, радвам; обичам, съм благосклонен към някого

प्री 4Ā प्रीयते : радвам се

Перф. IIIa पिप्राय, पिप्रिये
Фут. प्रेष्यति
Пас. प्रीयते
Каус. प्रीणयति
PPP प्रीत
Инф. प्रेतुम्

स्पृश् 6P स्पृशति : докосвам

Перф IIa पस्पर्श, पस्पृशुर्
Фут. स्पर्क्ष्यति । स्प्रक्ष्यति
Пас. स्पृश्यते
Каус. स्पर्शयति
PPP स्पृष्ट
Инф. स्पर्ष्तुम् । स्प्रष्तुम्
Абсол. -स्पृश्य

Ил.: सुगतो भूमीं पस्पर्श
(Източник на изображението: Подробности)

हृष् 4P हृष्यति : стават неподвижни: изправят се (коса), радват се на (Иструментал, Винителен, Локал)

Перф II जहर्ष
Фут. हर्षिष्यति
Пас. हृष्यते
Каус. हर्षयति
PPP हृषित

Ил.: लोमहर्षः
(Източник на изображението: Подробности)

स्वक 3: собствен (мой, твой ...) ; м.: член на

36.5. Упражнение

А) Следните корени имат както редуплицирано, така и перифразно перфектно време. Създайте съответните перифразни и редуплицирани форми на перфекта за следните форми:

1. बिभ्रते
2. बिभ्यति
3. जुहोति
4. वेत्ति

Б) Коренът आस् „седя“ има перифразно перфектно време. Създайте го за следните форми:

1. आस्ते
2. आसते

В) Създайте съответната форма на перфекта за следните форми:

1. जीयते
2. विदन्ति
3. विन्दति
4. त्याजयिष्यति
5. ऐक्षन्त
6. अगापयत्
7. अपद्यन्त
8. चिनोति (2 форми)
9. हन्ति
10. प्रभविष्यन्ति
11. क्रामन्ति
12. प्राव्रजन्
13. त्यक्ष्यति

Г) Преведете:

पुत्रे जाते सुगतः कुलं धनं च तत्याजागाराच्चानगर्यं प्रवव्राज । बुद्ध्यार्यसत्यानि प्रज्ञाय प्रज्ञया च दुःखान्मुक्तो मोक्तुकामार्यजनान्बोधयामासेति भिक्षव आहुः ॥१॥

Ил.: पुत्रे जाते सुगतः कुलं धनं च तत्याजागाराच्चानगर्यं प्रवव्राज
(Източник на изображението: Подробности)

ब्राह्मणा महादेवयज्ञायाग्निं चिक्यिरे । ब्राह्मणेष्विन्द्रादिदेवान्स्तुवत्स्वग्निर्यज्ञान्नमाश । एवं यज्ञेन ब्राह्मणा महादेवैरादयां चक्रुस्तांश्च स्तोत्रानि श्रावयां बभूवुः ॥२॥ रक्षितधर्मक्षत्रिययोधा महानगरं जेतुकामाञ्छत्रून्विजिग्युर्न तु जघ्नुः ॥३॥ अधीतवेदद्विजो द्विजधर्मं वेद ॥४॥

विद्ययैव जीवितुं न शक्यते । य एवं विदुर्नाधीयीरन् ॥५॥ स साधुर्दुर्जनपापलोभमतिमीक्षां चक्रे ॥६॥ ब्राह्मणीभिः स्वान्नानि पेचिरे ॥७॥

36.6. Перфектът (लिट्) спрямо досегашните корени

Корен धातु	Перфектна класация	Перфект (लिट्)
अञ्ज् 7P	I	आनञ्ज
अद् 2P	I	आद
अर्ह् 1P	I	आनर्ह
अश् 5Ā	I	आनशे
अश् 9P	I	आश
अस् 2P	I	आस
अस् 4P	I	आस
आप् 5P	I	आप
आस् 2Ā	Периф.	आसां चक्रे
इ 2P	IIIa	इयाय, ईयुर्
इष् 6P	II	इयेष, ईषुर्
कम् 10Ā	Периф. Vc	कामयां चक्रे / चकमे
कुप् 4P	II	चुकोप, चुकुपुर्
कृ 8U	IIIa	चकार, चक्रुर्
कृ सम् 8	IIIb	सञ्चस्कार, सञ्चस्करुर्
कृष् 1P, 6U	II	चकर्ष, चकृषुर्
क्रि 9U	IIIa	चिक्राय, चिक्रियुर्
क्रुध् 4P	II	चुक्रोध, चुक्रुधुर्
खाद् 1P	I	चखाद
ख्या 2P	--	--
गम् 1P	Va	जगाम, जग्मुर्
ग्रस् 1Ā	Vc	जग्रसे
चर् 1P	Vb	चचार, चेरुर्
चुर् 10U	Периф.	चोरयां चकार
छिद् 7U	II	चिच्छेद, चिच्छिदे
जन् 1Ā	Va	जज्ञे
जि 1P	Нерег. IIIa	जिगाय, जिग्युर्
जीव् 1P	I	जजिजीव
ज्ञा 9U	IV	जज्ञौ, जज्ञे
तन् 8U	Vb	ततान, तेने
त्यज् 1P	Vc	तत्याज, तत्यजुर्
दह् 1P	Vb	ददाह, देहुर्
दा 3U	IV	ददौ, ददे
दिश् 6U	II	दिदेश, दिदिशुर्
दुष् 4P	II	दुदोष, दुदुषुर्
दुह् 2U	II	दुदोह, दुदुहे
दृश्	II	ददर्श, ददृशुर्
द्विष् 2U	II	दिद्वेष, दिद्विषे
धा 3U	IV	दधौ, दधे
धृ 1U	IIIa	दधार, दध्रे
नी 1U	IIIa	निनाय, निन्युर्
नृत् 4P	II	ननर्त, ननृतुर्
पच् 1U	Vb	पपाच, पेचुर्
पत् 1P	Vb	पपात, पेतुर्
पद् 4Ā	Vb	पेदे
पा 1P	IV	पपौ, पपुर्
पा 2P	IV	पपौ, पपुर्
पू 9U	IIIa	पुपाव, पुपुवे
पॄ 3P	IIIb	पपार, पप्रुर् / पपरुर्
प्रच्छ् 6P	I	पप्रच्छ, पप्रच्छुर्
बन्ध् 9P	I	बबन्ध, बबन्धुर्
बुध् 1U, 4Ā	II	बुबोध, बुबुधे
ब्रू 2U	--	--
भज् 1U	Vb (!)	बभाज, भेजे
भञ्ज् 7P	I	बभञ्ज, बभञ्जुर्
भिद् 7U	II	बिभेद, बिभिदे
भी 3P	IIIa / Периф.	बिभाय, बिभ्युर् / बिभयां चकार
भुज् 7U	II	बुभोज, बुबुजे
भू 1P	Нерег.	बभूव, बभूवुर्
भृ 1U, 3U	IIIa / Периф.	बभार, बभ्रुर् / बिभरां चकार
मद् 4P	Vb	ममाद, मेदुर्
मन् 4Ā	Vb	मेने
मा 2P, 3Ā	IV	ममौ, ममे
मुच् 6U	II	मुमोच, मुमुचुर्
मुह् 4P	II	मुमोह, मुमुहुर्
मृ 4Ā	IIIa	ममार, मम्रुर्
यज् 1U	Va	इयाज, ईजुर्
युज् 7U	II	युयोज, युयुजे
युध् 4Ā	II	युयुधे
रक्ष् 1P	I	ररक्ष, ररक्षुर्
रुद् 2P	II	रुरोद, रुरुदुर्
रुध् 7U	II	रुरोध, रुरुधे
लभ् 1Ā	Vb	लेभे
लिप् 6U	II	लिलेप, लिलिपे
लुभ् 4P	II	लुलोभ, लुलुभुर्
वच् 2P	Va	उवाच, ऊचुर्
वद् 1P	Va	उवाद, ऊदुर्
वस् 1P	Va	उवास, ऊषुर्
वस् 2Ā	Vc	ववसे
वह् 1U	Va	उवाह, ऊहे
विद् 2P	II / Периф. / Настоящ	विवेद, विविदुर् / विदां चकार / वेद, विदुर्
विद् 6U	II	विवेद, विविदे
विश् 6P	II	विवेश, विविशुर्
वृत् 1Ā	II	ववृते
वृध् 1Ā	II	ववृधे
शक् 5P	Vb	शशाक, शेकुर्
श्रु 5P	IIIa aniṭ	शुश्राव, शुश्रुवुर्
सद् 1P	Vb	ससाद, सेदुर्
सह् 1Ā	Vb	सेहे
सिच् 6U	II	सिषेच, सिषिचे
सु 5U	IIIa	सुसाव, सुसुवे
सृज् 6P	II	ससर्ज, ससृजुर्
स्तु 2U	IIIa aniṭ	तुष्टाव, तुष्टुवुर्
स्था 1P	IV	तस्थौ, तस्थुर्
स्मृ 1P	IIIb	सस्मार, सस्मरुर्
हन् 2P	Va	जघान, जघ्नुर्
हा 3P	IV	जहौ, जहुर्
हु 3P	IIIa / Периф.	जुहाव, जुहुवुर् / जुहवां चकार
हृ 1U	IIIa	जहार, जह्रे

36.7. Упражнение за превод

Преведете:

1. महाभारत १३.७.२५-२६

येन प्रीणति पितरं
तेन प्रीतः प्रजापतिः । प्रीणति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता । येन प्रीणात्युपाध्यायं तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम् ।
sig[सर्वे] तस्यादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः । अनादृतास्तु यस्यैते
sig[सर्वास्त]स्याफलाः क्रियाः ॥

Обяснения:

पितरम् : Akk. sg. към पितृ m. "баща"

मातरम् : Akk. sg. към मातृ f. "майка"

ब्रह्म : Nom./Akk. sg. към ब्रह्मन् n. "Абсолютно, Веда"

सर्वे : Nom. pl. mask. към सर्व "всички, всеки"

त्रयस् : Nom. pl. mask. към त्रि "три"

सर्वास् : Nom./Akk. pl. fem. към सर्व "всички, всеки"

Ил.: येन प्रीणात्युपाध्यायं तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम् ।
(Източник на изображението: Подробности)

2. मनुस्मृति ४.१५४ относно правилното поведение спрямо старците:

अभिवादयेद्वृद्धांश्च दद्याच्चैवासनं स्वकम् । कृताञ्जलिरुपासीत गच्छतः पृष्ठतो ऽन्वियात् ॥

3. मनुस्मृति २.९८: Който е जितेन्द्रिय:

श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा च यो नरः । न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः ॥

Обяснение: विज्ञेय ३: един, който може да бъде познат; един, който трябва да се знае (като)

4. मनुस्मृति २.११० относно правилното поведение на брахман:

नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः । जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरेत् ॥

Обяснения:

В този стих ब्रू е конструирано с генитив

मेधावी : Nom. sg. mask. към मेधाविन् ३ "разбиращ, умен"

जडवत् Наречие "По начина на глупак/тъпак"

36.8. Повторително упражнение по морфология

Определете и преведете следните словоформи по всички възможни начини:

1. नयति
2. समस्कुर्वन्
3. स्यात्
4. यस्याम्
5. अधीयते
6. प्रोचुः
7. समादधाति
8. हरेः
9. हरे
10. हरेत्
11. जह्रे
12. आक्रीणीत
13. व्यक्रियत
14. प्राजहुः
15. प्रजहुः
16. ददे
17. दत्ते
18. हिते
19. हीयते
20. जज्ञे
21. यज्ञे
22. तेन
23. तेने
24. ततः
25. सतः
26. जगौ
27. पशौ
28. मेने
29. माने
30. एतस्मात्
31. तायेत
32. तया
33. लेभिरे
34. ऊषुः
35. व्यानक्
36. युङ्क्ते
37. युक्ते
38. युगे
39. अपिपः
40. अपिबत्