Pamoka 48

48.1. सुभाषितानि

सत्यम् वद ॥१॥ धर्मं चर ॥२॥ मातृदेवो भव ॥३॥ गौरवं प्राप्यते दानात् ॥४॥ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत ॥५॥ विद्याविहीनः पशुः ॥६॥ लाघवं वैयाकरणस्य भूषणम् ॥७॥

48.2. Imperatyvo formavimas (लोट्) ne-tematinės esamųjų kamienų

48.2.1. Imperatyvo galūnės ne-tematinėse esamųjų kamienų formose

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1 asmuo तृतीयः	-āni	-ai	-āma	-āmahai
2 asmuo मध्यमः	-dhi -hi -ø -āna -tāt¹	-sva	-ta	-dhvam
3 asmuo प्रथमः	-tu -tāt¹	-tām	-antu 3 kl.: -atu (išsk. -*ntu)	-atām (išsk.: -*ntām)

Past.: ¹ Galutinės 2 ir 3 as. skg. formos gali būti pakeistos -tāt, jei norima išreikšti palinkėjimą. -tát pridedama prie silpnojo kamieno (taip pat ir 3 as. skg.).

Galūnės 2 as. skg. imperatyvo formos:
-ø	5 ir 8 kl. šaknys, kurioms prieš galą esantį -u seka tik vienas priebalsis.
-āna	9 kl. šaknys, besibaigiančios priebalsiu, vietoj -nī+galūnės naudoja -āna
-hi	visi kiti esamieji kamienai, besibaigiantys balsiu arba puskonsontu (išimtis: जुहुधि prie हु 3)
-dhi	visi kiti atvejai

48.2.2. Esamojo kamieno forma

Stiprusis kamienas:

• all 1st person imperative forms
• 3rd sg. imperative form

Weak stem: all other forms

48.2.3. Second present class (अदादि)

द्विष् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st person तृतीयः	द्वेषानि	द्वेषाम	द्वेषै	द्वेषामहै
2nd person मध्यमः	द्विड्ढि (dviṣ + dhi) द्विष्टात्	द्विष्ट	द्विक्ष्व (dviṣ + sva)	द्विड्ढ्वम् (dviṣ + dhvam)
3rd person प्रथमः	द्वेष्टु द्विष्टात्	द्विषन्तु	द्विष्टाम्	द्विषताम् (dviṣ-atām)

आस् 2Ā

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st person तृतीयः	आसै	आसामहै
2nd person मध्यमः	आस्स्व	आध्वम् (ās + dhvam)
3rd person प्रथमः	आस्ताम्	आसताम्

दुह् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st person तृतीयः	दोहानि	दोहाम	दोहै	दोहामहै
2nd person मध्यमः	दुग्धि (duh + dhi)	दुग्ध (duh + ta)	धुक्ष्व (duh + sva)	धुग्ध्वम्
3rd person प्रथमः	दोग्धु (doh + tu)	दुहन्तु	दुग्धाम्	दुहताम्

इ 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st person तृतीयः	अयानि (e + āni)	अयाम
2nd person मध्यमः	इहि	इत
3rd person प्रथमः	एतु	यन्तु (y-antu)

शी 2Ā (always high-grade!)

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	शयै (śe + ai)	शयामहै
2nd Person मध्यमः	शेष्व	शेध्वम्
3rd Person प्रथमः	शेताम्	शेरताम्

हन् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	हनानि	हनाम
2nd Person मध्यमः	जहि¹	हत (from: *hn-ta)
3rd Person प्रथमः	हन्तु	घ्नन्तु

Note: ¹ Explanation of जहि see Thumb-Hauschild I,2 p. 253

स्तु 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	स्तवानि (sto + āni)	स्तवाम	स्तवै	स्तवामहै
2nd Person मध्यमः	स्तुहि स्तुवीहि	स्तुत स्तुवीत	स्तुष्व स्तुवीष्व	स्तुध्वम् स्तुवीध्वम्
3rd Person प्रथमः	स्तौतु स्तवीतु	स्तुवन्तु	स्तुताम् स्तुवीताम्	स्तुवताम्

अस् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	असानि	असाम
2nd Person मध्यमः	एधि (from: *s-dhi)	स्त
3rd Person प्रथमः	अस्तु	सन्तु

शास् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	शासानि	शासाम
2nd Person मध्यमः	शाधि (from: śās + dhi) irregular high-grade	शिष्ट
3rd Person प्रथमः	शास्तु	शासतु irregular high-grade

48.2.4. Third Present Class (जुहोत्यादि)

The 3rd person plural ends in -atu !

हु 3P

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	जुहवानि (ju-ho + āni)	जुहवाम	जुहवै	जुहवामहै
2nd Person मध्यमः	जुहुधि unregular¹	जुहुत	जुहुष्व	जुहुध्वम्
3rd Person प्रथमः	जुहोतु	जुह्वतु (ju-hu + atu)	जुहुताम्	जुह्वताम्

Note: ¹ Dissimilation, so that two syllables with ह् do not follow each other.

धा 3U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	दधानि (da-dhā + āni)	दधाम	दधै (da-dhā + ai)	दधामहै
2nd Person मध्यमः	धेहि¹	धत्त (da-dh + ta)	धत्स्व	धद्ध्वम्
3rd Person प्रथमः	दधातु	दधतु (da-dh-atu)	धत्ताम्	दधताम्

Note: ¹ धेहि from *dhazdhi: Loss of the Indo-European sibilant z under compensatory lengthening; see Thumb-Hauschild I,1 p. 302

हा 3P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	जहानि	जहाम
2nd Person मध्यमः	जहाहि unreg. strong St. जहीहि जहिहि	जहीत जहित
3rd Person प्रथमः	जहातु	जहतु (ja-h-atu)

48.3. Dėl daiktavardžių darybos: तद्धित-galūnės -a ir -ya

Galūne -a ir (rečiau) -ya galima iš daiktavardžio gauti kitą daiktavardį. Tuo pačiu pirma originalaus daiktavadžio skiemenė gauna pailgintąją formą (वृद्धि). Jei originalus žodžio šaknis baigiasi -a, tai वृद्धि yra vienintelis darybos požymis, nes šaknies pabaigoje niekas nekeičiasi.

Gauti žodžiai turi reikšmę:

"turintis bet kokią ryšį su tuo, ką nurodo pagrindinis žodis"

pvz.

• "kilęs iš"
• "priklausantis tam"

Tokiu būdu sudaryti žodžiai yra daiktavardžiai, bet gali būti nominalizuojami, pvz. kaip patroniminiai (vardų daryba pagal tėvą: "N.N. sūnus") arba abstraktūs (dažniausiai vidurinio giminės).

Pavyzdžiai:

Pagrindinis žodis	Gautas žodis
शुचि 3 "švytintis, švarus"	शौच n. "švara"
पुत्र m. "sūnus"	पौत्र m. "kilęs iš sūnaus = sūnėnas, anūkas"
गोतम m. "labai daug karvių turintis" Vardas	गौतम m. "Gotamos sūnus"
ब्रह्मन् n. "formuluota tiesa, Veda, Absoliutas"	ब्राह्मण m. "tiesos formuluotojas, brahmanas"
शूर 3 "herojiškas"	शौर्य n. "herojiškumas, drąsa"
राजन् m. "karalius"	राज्य n. "karalystė"
देव m. "dangiškas, dievas"	दैव्य 3 "dangiškas"
ग्राम m. "kaimas"	ग्राम्य 3 "kaimeiškas"

Šaknies pabaigos tvarkymas prieš galūnę -a:
-ṛ	Dažniausiai prie pabaigos -r pridedama -a: pvz. जेतृ "nugalėtojas" » जैत्र 3 "nugalėtas"
-a	Pagrindinio žodžio -a pakeitimas nauja galūne -a.::brPavyzdžius žr. aukščiau.
-i	-i praradimas pvz. प्रकृति f. "gamta" » प्राकृत 3 "natūralus, normalus, įprastas, vulgariškas"
-u	Dažniausiai: -av-a pvz. गुरु 3 "sunkus"; m. "mokytojas, pedagogas" » गौरव 3 "priklausantis mokytojui, kilęs iš mokytojo"; n. "svoris, sunkumas, orumas"
kitos linksniavimo šaknys:	žr. Wackernagel, Altind. Grammatik II,2 § 38

Prieš priesagą -ya šaknės galūnė elgiasi panašiai kaip prieš priesagą -a.

Pavyzdžius žr. aukščiau!

Naudojant šias priesagas, galima suderinti ir iš jungtinių žodžių.

pvz. स्वश्व m. „tas, kurio arkliukai geri“ asmuo » सौवश्व m. „Svaśva palikuonis“

Jungtiniuose žodžiuose, kuriuose dėl sandhi priekinėje dalyje galūnė -i arba -u pakeičiama į -y arba -v ir taip eina prieš pirmąjį šaknies balsį (pvz. jungtiniai žodžiai su ni-, vi-, su-), वृद्धि sudaroma taip, tarsi būtų parašyta -iy arba -uv.

pvz. व्याघ्र m. „tigras“ » वैयाघ्र 3 „kilęs iš tigro, priklausantis tigrui“

Pav.: वैयाघ्रं विजृम्भणम्
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

48.4. Žodynas

श्वस् : rytoj

अद्य : šiandien

लघु 3: lengvas (ne sunkus, ne sudėtingas), greitas, trumpas (išraiškoje)

व्याकरण n.: gramatika (prie व्याकृ)

तन्त्र n.: styga ; audimo staklės, audinio grandinė, audinys ; pagrindas, norma, taisyklė ; mokymas, vadovėlis ; tantra ; burtų žodis ; priemonė, triukas, vaistas ; valdžia, autoritetas

Pav.: तन्त्रम्
Sualkuchi = সুৱালকুচি, Asamas = অসম
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

Pav.: तन्त्री
Sitaristas = सितारवादकः
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

स्त्री f.: moteris, žmona ; femininas

Linksniavimas:

स्त्री f.	एकवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	स्त्री	स्त्रियस्
द्वितीया	स्त्रियम् स्त्रीयम्	स्त्रियस् स्त्रीस्
तृतीया	स्त्रिया	स्त्रीभिस्
चतुर्थी	स्त्रियै	स्त्रीभ्यस्
पञ्चमी	स्त्रियास्	स्त्रीभ्यस्
षष्ठी	स्त्रियास्	स्त्रीणाम्
सप्तमी	स्त्रियाम्	स्त्रीषु
आमन्त्रितम्	स्त्रि	स्त्रियस्

Pav.: स्वतन्त्राः स्त्रियः
Selbsthilfegruppe (SHG), Tamil Nadu = தமிழ்நாடு
(Nuotraukos šaltinis: Details)

दिवानिशम् Prieveiksmis: dieną ir naktį

सज्ज् 1P सज्जति : hängen, anhaften

कुमार m.: vaikas, jaunuolis, princas; कार्तिकेय epitetas / Murugan = முருகன் = മുരുകന്‍ / Subrahmanya = ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ

Pav.: कुमारः
Thaipusam-Fest = தைப்பூசம், Batu Caves, Malaysia
(Nuotraukos šaltinis: Details)

कुमारी f.: Mädchen, Tochter

Pav.: कुमारी नेपाल
(Nuotraukos šaltinis: Details)

कौमर n.: Kindheit

यौवन n.: Jugend

स्थविर 3: alt, betagt

Pav.: स्थविराः जोधपुर
(Nuotraukos šaltinis: Details)

स्थाविर n.: (hohes) Alter

वाच्य 3: taip pat: smerktinas

सूक्ष्म 3: fein, winzig, subtil

Pav.: सूक्ष्मम्
Karanji Lake = ಕಾರಂಜಿ ಕೆರೆ
(Nuotraukos šaltinis: Details)

प्रसङ्ग m.: Anhaftung, Neigung ; Gelegenheit

विशेष m.: Unterschied, Besonderheit

प्रसूति f.: Geburt, Nachkommenschaft

चरित्र n.: Brauch, Sitte, Gewohnheitsrecht ; Wandel

जाया f.: Ehefrau

Pav.: मम जाया
(Bild: Payer)
(Nuotraukos šaltinis: Details)

48.5. Exercise

A) Translate the सुभाषितानि at the beginning of the lesson.

B) Verstižkite į sanskritą (naudokite imperatyvą ir kuo daugiau 2-osios bei 3-iosios presento klasės šaknų):

1. Gavęs sūnų, palik šeimą!
2. Puru palikuonys, bijokite tų, kurie padarė bloga!
3. Meraitės turi duoti maistą almskui.
4. Norime kalbėti.
5. Pasakęs „Atkeliauk, mone“, Budha priėmė vyrą į vienuolyną (उपसम्पद् causative).
6. Būkite tikrieji Manus palikuonys!
7. Noriu girti शिव ir kitus dievus.
8. Pasakyk!
9. Išmatyk pragarus!
10. Jie (pl.) turi gulėti ant šių lovų.
11. Tigro lygūs vyrai turi nužudyti tuos, kurie yra neapykantą Indra.
12. Susikoncentruok!
13. Sėdėkite čia!
14. Norime valgyti šiuos vaisius.
15. Tarnas turi melžti karvę.
16. Karaliau, saugok dharmą ir žmones.
17. Mokyk mokinius Veda!
18. Jis turi apsirengti naujus drabužius.
19. Jie (pl.) turi sėdėti mano namuose.
20. Vyras turi išlaikyti savo žmoną (t.y. kaip pragyvenimą).

48.6. Vertimo pratimas

मनुस्मृति ९ (स्त्रीधर्मः):

अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर्दिवानिशम् । विषयेषु च सज्जन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे ॥२॥ पिता रक्षति कौमरे भर्ता रक्षति यौवने । रक्षन्ति स्थाविरे पुत्रा न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥३॥ काले ऽदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपनयन्पतिः । मृते भर्तरi पुत्रस्तु वाच्यो मातुररक्षिता ॥४॥ सूक्ष्मेभ्यो ऽपि प्रसङ्गेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या विशेषतः ।
sig[द्वयोर्हि] कुलयोः शोकमावहेयुररक्षिताः ॥५॥ इमं हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्ममुत्तमम् । यतन्ते रक्षितुं भार्यां भर्तारो दुर्बला अपि ॥६॥ स्वां प्रसूतिं चरित्रं च कुलमात्मानमेव च । स्वं च धर्मं प्रयत्नेन जायां रक्षन्हि रक्षति ॥७॥ पतिर्भार्यां संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते । जायायास्तद्धि जायात्वं यद् अस्यां जायते पुनः ॥८॥

Paaiškinimas:
द्वयोर्हि कुलयोः : Gen. (षष्ठी) Dualas prie द्वे कुले "du šeimyniniai padalijimai"