Lektion 48

48.1. सुभाषितानि

सत्यम् वद ॥१॥ धर्मं चर ॥२॥ मातृदेवो भव ॥३॥ गौरवं प्राप्यते दानात् ॥४॥ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत ॥५॥ विद्याविहीनः पशुः ॥६॥ लाघवं वैयाकरणस्य भूषणम् ॥७॥

48.2. Dannelsen af imperativ (लोट्) athematiske præsentstammer

48.2.1. Endelser af imperativ på athematiske præsentstammer

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. person तृतीयः	-āni	-ai	-āma	-āmahai
2. person मध्यमः	-dhi -hi -ø -āna -tāt¹	-sva	-ta	-dhvam
3. person प्रथमः	-tu -tāt¹	-tām	-antu 3.kl.: -atu (udv. -*ntu)	-atām (udv: -*ntām)

Bem.: ¹ Endelserne for 2. og 3.sg.p kan erstattes med -tāt, når et velsignelsesønske skal udtrykkes. -tāt optræder (også i 3.sg.p) på den svage stamme.

Om formen af endelsen for 2.sg.imperativ.p:
-ø	Rødder af 5. og 8.klasse, hvor det udeløbende -u kun forudgås af en konsonant.
-āna	Rødder af 9.klasse, der ender på konsonant, erstatter for -nī+endelse -āna
-hi	alle øvrige præsentstammer, der ender på vokal eller halvvokal (undtagelse: जुहुधि til हु 3)
-dhi	Alle øvrige tilfælde

48.2.2. Form af præsentstammen

Stærk stamme:

48.2.3. Anden præsensklasse (अदादि)

द्विष् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. person तृतीयः	द्वेषानि	द्वेषाम	द्वेषै	द्वेषामहै
2. person मध्यमः	द्विड्ढि (dviṣ + dhi) द्विष्टात्	द्विष्ट	द्विक्ष्व (dviṣ + sva)	द्विड्ढ्वम् (dviṣ + dhvam)
3. person प्रथमः	द्वेष्टु द्विष्टात्	द्विषन्तु	द्विष्टाम्	द्विषताम् (dviṣ-atām)

आस् 2Ā

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. person तृतीयः	आसै	आसामहै
2. person मध्यमः	आस्स्व	आध्वम् (ās + dhvam)
3. person प्रथमः	आस्ताम्	आसताम्

दुह् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. person तृतीयः	दोहानि	दोहाम	दोहै	दोहामहै
2. person मध्यमः	दुग्धि (duh + dhi)	दुग्ध (duh + ta)	धुक्ष्व (duh + sva)	धुग्ध्वम्
3. person प्रथमः	दोग्धु (doh + tu)	दुहन्तु	दुग्धाम्	दुहताम्

इ 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. person तृतीयः	अयानि (e + āni)	अयाम
2. person मध्यमः	इहि	इत
3. person प्रथमः	एतु	यन्तु (y-antu)

शी 2Ā (always high-grade!)

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	शयै (śe + ai)	शयामहै
2nd Person मध्यमः	शेष्व	शेध्वम्
3rd Person प्रथमः	शेताम्	शेरताम्

हन् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	हनानि	हनाम
2nd Person मध्यमः	जहि¹	हत (from: *hn-ta)
3rd Person प्रथमः	हन्तु	घ्नन्तु

Note: ¹ Explanation of जहि see Thumb-Hauschild I,2 p. 253

स्तु 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	स्तवानि (sto + āni)	स्तवाम	स्तवै	स्तवामहै
2nd Person मध्यमः	स्तुहि स्तुवीहि	स्तुत स्तुवीत	स्तुष्व स्तुवीष्व	स्तुध्वम् स्तुवीध्वम्
3rd Person प्रथमः	स्तौतु स्तवीतु	स्तुवन्तु	स्तुताम् स्तुवीताम्	स्तुवताम्

अस् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	असानि	असाम
2nd Person मध्यमः	एधि (from: *s-dhi)	स्त
3rd Person प्रथमः	अस्तु	सन्तु

शास् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	शासानि	शासाम
2nd Person मध्यमः	शाधि (from: śās + dhi) irregular high-grade	शिष्ट
3rd Person प्रथमः	शास्तु	शासतु irregular high-grade

48.2.4. Tredje præsensklasse (जुहोत्यादि)

Den 3.pl.P ender på -atu !

हु 3P

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. person तृतीयः	जुहवानि (ju-ho + āni)	जुहवाम	जुहवै	जुहवामहै
2. person मध्यमः	जुहुधि unregelmæssig¹	जुहुत	जुहुष्व	जुहुध्वम्
3. person प्रथमः	जुहोतु	जुह्वतु (ju-hu + atu)	जुहुताम्	जुह्वताम्

Bem.: ¹ Dissimilation, således at ikke to stavelser med ह् følger efter hinanden.

धा 3U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. person तृतीयः	दधानि (da-dhā + āni)	दधाम	दधै (da-dhā + ai)	दधामहै
2. person मध्यमः	धेहि¹	धत्त (da-dh + ta)	धत्स्व	धद्ध्वम्
3. person प्रथमः	दधातु	दधतु (da-dh-atu)	धत्ताम्	दधताम्

Bem.: ¹ धेहि fra *dhazdhi: bortfald af det indoeuropæiske sibilant z under erstatningslængde; se Thumb-Hauschild I,1 S. 302

हा 3P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. person तृतीयः	जहानि	जहाम
2. person मध्यमः	जहाहि unregelm. stærk. St. जहीहि जहिहि	जहीत जहित
3. person प्रथमः	जहातु	जहतु (ja-h-atu)

48.3. Om nominalafledning: तद्धित-endelserne -a og -ya

Med endelsen -a og (sjældnere) -ya kan et nyt substantiv afledes fra et eksisterende. Den første stavelse i det oprindelige substantiv får da forlænget grad (वृद्धि). Hvis den oprindelige stamme allerede slutter på -a, er वृद्धि det eneste tegn på afledningen, da der ikke sker nogen ændring i stammens udlød.

De afledte ord har betydningen:

"som har en eller anden relation til det, der betegnes af grundordet"

f.eks.

• "afledt fra"
• "hørende til"

De på denne måde formede ord er adjektiver, men kan substantiveres, f.eks. som patronymika (navnedannelse efter faderen: "søn af N.N.") eller abstrakta (ofte neutrum).

Eksempler:

Grundord	Afledning
शुचि 3 "lysende, ren"	शौच n. "renhed"
पुत्र m. "søn"	पौत्र m. "afledt af sønnen = sønnesøn, barnebarn"
गोतम m. "ejer af meget stor kvægbesætning" egennavn	गौतम m. "søn af Gotama"
ब्रह्मन् n. "formuleret sandhed, Veda, det Absolutte"	ब्राह्मण m. "sandshedsformulerer, brahman"
शूर 3 "heltemodig"	शौर्य n. "heltemod, tapperhed"
राजन् m. "konge"	राज्य n. "kongemagt"
देव m. "himmelsk, gud"	दैव्य 3 "himmelsk"
ग्राम m. "landsby"	ग्राम्य 3 "landlig, landsby-"

Behandling af stammens udlød før endelsen -a:
-ṛ	-a tilføjes som regel til udlødet -r: f.eks. जेतृ "vinder" » जैत्र 3 "sejrherlig"
-a	Erstatning af grundordets -a med den nye endelse -a. Se eksempler ovenfor.
-i	Udeladelse af -i: f.eks. प्रकृति f. "natur" » प्राकृत 3 "naturlig, normal, almindelig, vulgær"
-u	Ofte: -av-a: f.eks. गुरु 3 "tung"; m. "mester, lærer" » गौरव 3 "hørende til mesteren, afledt af mesteren"; n. "vægt, tyngde, værdighed"
andre bøjningsstammer:	se Wackernagel, Altind. Grammatik II,2 § 38

Før suffikset -ya behandles stammens udlødende lyd på samme måde som før suffikset -a.

Se eksempler ovenfor!

Ved hjælp af disse suffikser kan der også dannes afledninger fra sammensætninger.

f.eks. स्वश्व m. "den, hvis heste er gode" egennavn » सौवश्व m. "efkomling af Svaśva"

I sammensætninger, hvor -i eller -u i slutningen af det første led erstattes med henholdsvis -y og -v som følge af sandhi, og derved går foran den første vokal i grundordet (f.eks. sammensætninger med ni-, vi-, su-), dannes वृद्धि, som om der stod -iy eller -uv.

f.eks. व्याघ्र m. "tiger" » वैयाघ्र 3 "afledt af en tiger, tilhørende en tiger"

Fig.: वैयाघ्रं विजृम्भणम्
(Billedkilde: Details)

48.4. Ordbog

श्वस् : i morgen

अद्य : i dag

लघु 3: let (ikke tung, ikke svær), hurtig, kort (i udtryk)

व्याकरण n.: grammatik (tilhørende व्याकृ)

तन्त्र n.: streng ; væv, vævskæde, stof ; grundlag, norm, regel ; lære, lærebog ; tantra ; trylleformel ; middel, trick, medicin ; regering, autoritet

Abb.: तन्त्रम्
Sualkuchi = সুৱালকুচি, Assam = অসম
(Billedkilde: Details)

Abb.: तन्त्री
Sitar-spiller = सितारवादकः
(Billedkilde: Details)

स्त्री f.: kvinde, hustru ; femininum

Deklination:

स्त्री f.	एकवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	स्त्री	स्त्रियस्
द्वितीया	स्त्रियम् स्त्रीयम्	स्त्रियस् स्त्रीस्
तृतीया	स्त्रिया	स्त्रीभिस्
चतुर्थी	स्त्रियै	स्त्रीभ्यस्
पञ्चमी	स्त्रियास्	स्त्रीभ्यस्
षष्ठी	स्त्रियास्	स्त्रीणाम्
सप्तमी	स्त्रियाम्	स्त्रीषु
आमन्त्रितम्	स्त्रि	स्त्रियस्

Fig.: स्वतन्त्राः स्त्रियः
Selvhjælpsgruppe (SHG), Tamil Nadu = தமிழ்நாடு
(Billedkilde: Detaljer)

दिवानिशम् Adverb: dag og nat

सज्ज् 1P सज्जति : hænge, klæbe

कुमार m.: barn, ung mand, prins; tilnavn på कार्तिकेय / Murugan = முருகன் = മുരുകന്‍ / Subrahmanya = ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ

Fig.: कुमारः
Thaipusam-fest = தைப்பூசம், Batu Caves, Malaysia
(Billedkilde: Detaljer)

कुमारी f.: pige, datter

Fig.: कुमारी नेपाल
(Billedkilde: Detaljer)

कौमर n.: barndom

यौवन n.: ungdom

स्थविर 3: gammel, højalderdom

Fig.: स्थविराः जोधपुर
(Billedkilde: Detaljer)

स्थाविर n.: (høj) alderdom

वाच्य 3: også: beklagelig

सूक्ष्म 3: fin, lille, subtil

Fig.: सूक्ष्मम्
Karanji Lake = ಕಾರಂಜಿ ಕೆರೆ
(Billedkilde: Detaljer)

प्रसङ्ग m.: vedhæftning, tilbøjelighed ; lejlighed

विशेष m.: forskel, særlighed

प्रसूति f.: fødsel, afkom

चरित्र n.: skik, sedvane, vanejura ; forandring

जाया f.: hustru

Fig.: मम जाया
(Billede: Payer)
(Billedkilde: Detaljer)

48.5. Øvelse

A) Oversæt de सुभाषितानि i begyndelsen af lektionen.

B) Oversæt til sanskrit (brug imperativ og helst rødder fra 2. og 3. præsensklasse):

1. Når du har fået en søn, forlad familien!
2. Efterkommere af Puru, frygt dem, der har gjort ondt!
3. Pigerne skal give mad til bederne.
4. Vi vil tale.
5. Med ordene "Kom, munke!" optog Buddha manden i munkordenen (उपसम्पद् kausativ).
6. Vær sande efterkommere af Manus!
7. Jeg vil prise शिव og de andre guder.
8. Fortæl!
9. Mål helvedet ud!
10. De (flertal) skal ligge på disse senge.
11. De tigerlignende mænd skal dræbe dem, der er fjender af Indra.
12. Koncentrer dig!
13. Sid her!
14. Vi vil spise disse frugter.
15. Tjeneren skal mælke koen.
16. Konge, vogt dharma og folket.
17. Lær eleverne vedaen!
18. Han skal tage nye tøjstykker på sig.
19. De (flertal) skal sidde i mit hus.
20. Ægtemænd skal forsørge deres hustruer (i betydningen af underhold).

48.6. Oversættelsesøvelse

मनुस्मृति ९ (स्त्रीधर्मः):

अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर्दिवानिशम् । विषयेषु च सज्जन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे ॥२॥ पिता रक्षति कौमरे भर्ता रक्षति यौवने । रक्षन्ति स्थाविरे पुत्रा न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥३॥ काले ऽदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपनयन्पतिः । मृते भर्तरi पुत्रस्तु वाच्यो मातुररक्षिता ॥४॥ सूक्ष्मेभ्यो ऽपि प्रसङ्गेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या विशेषतः ।
sig[द्वयोर्हि] कुलयोः शोकमावहेयुररक्षिताः ॥५॥ इमं हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्ममुत्तमम् । यतन्ते रक्षितुं भार्यां भर्तारो दुर्बला अपि ॥६॥ स्वां प्रसूतिं चरित्रं च कुलमात्मानमेव च । स्वं च धर्मं प्रयत्नेन जायां रक्षन्हि रक्षति ॥७॥ पतिर्भार्यां संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते । जायायास्तद्धि जायात्वं यद् अस्यां जायते पुनः ॥८॥

Forklaring:
द्वयोर्हि कुलयोः : Gen. (षष्ठी) Dual til द्वे कुले "to familier"