Lectio 48

48.1. सुभाषितानि

सत्यम् वद ॥१॥

धर्मं चर ॥२॥

मातृदेवो भव ॥३॥

गौरवं प्राप्यते दानात् ॥४॥

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत ॥५॥

विद्याविहीनः पशुः ॥६॥

लाघवं वैयाकरणस्य भूषणम् ॥७॥

48.2. Formationis Imperativi (लोट्) athematicorum praesentium radicum

48.2.1. Terminatio Imperativi ad athematica praesentium radica

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	-āni	-ai	-āma	-āmahai
2. Person मध्यमः	-dhi -hi -ø -āna -tāt¹	-sva	-ta	-dhvam
3. Person प्रथमः	-tu -tāt¹	-tām	-antu Cl. III.: -atu (ex. -*ntu)	-atām (ex.: -*ntām)

Nota: ¹ Terminatio personarum II et III singularis numeri per -tāt substituiri potest, cum benedictio exprimenda sit. -tāt (etiam in persona III singularis) ad radicam infirmam apponitur.

De forma terminationis Imperativi singularis numeri secundae personae:
-ø	Radices quintae et octavae classis, quibus post terminalem -u consonans unus praecedit.
-āna	Radices nonae classis, quae consonante terminantur, pro -nī+terminatione substituunt -āna
-hi	omnes reliqui praesentium radices, quae vocali vel semivocale terminantur (exceptio: जुहुधि ad हु 3)
-dhi	Omnes reliqui casus

48.2.2. Forma praesentis radicis

Stemmas fortis:

• 3.sg.P Imperativus
• 3.sg.P Imperativus

Stemmas debilis: ceterae formae

48.2.3. Classis secunda praesentis (अदादि)

द्विष् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	द्वेषानि	द्वेषाम	द्वेषै	द्वेषामहै
2. Person मध्यमः	द्विड्ढि (dviṣ + dhi) द्विष्टात्	द्विष्ट	द्विक्ष्व (dviṣ + sva)	द्विड्ढ्वम् (dviṣ + dhvam)
3. Person प्रथमः	द्वेष्टु द्विष्टात्	द्विषन्तु	द्विष्टाम्	द्विषताम् (dviṣ-atām)

आस् 2Ā

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	आसै	आसामहै
2. Person मध्यमः	आस्स्व	आध्वम् (ās + dhvam)
3. Person प्रथमः	आस्ताम्	आसताम्

दुह् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	दोहानि	दोहाम	दोहै	दोहामहै
2. Person मध्यमः	दुग्धि (duh + dhi)	दुग्ध (duh + ta)	धुक्ष्व (duh + sva)	धुग्ध्वम्
3. Person प्रथमः	दोग्धु (doh + tu)	दुहन्तु	दुग्धाम्	दुहताम्

इ 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	अयानि (e + āni)	अयाम
2. Person मध्यमः	इहि	इत
3. Person प्रथमः	एतु	यन्तु (y-antu)

शी 2Ā (semper altum!)

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	शयै (śe + ai)	शयामहै
2. Person मध्यमः	शेष्व	शेध्वम्
3. Person प्रथमः	शेताम्	शेरताम्

हन् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	हनानि	हनाम
2. Person मध्यमः	जहि¹	हत (aus: *hn-ta)
3. Person प्रथमः	हन्तु	घ्नन्तु

Nota: ¹ Explicatio de जहि vide Thumb-Hauschild I,2 p. 253

स्तु 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	स्तवानि (sto + āni)	स्तवाम	स्तवै	स्तवामहै
2. Person मध्यमः	स्तुहि स्तुवीहि	स्तुत स्तुवीत	स्तुष्व स्तुवीष्व	स्तुध्वम् स्तुवीध्वम्
3. Person प्रथमः	स्तौतु स्तवीतु	स्तुवन्तु	स्तुताम् स्तुवीताम्	स्तुवताम्

अस् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	असानि	असाम
2. Person मध्यमः	एधि (aus: *s-dhi)	स्त
3. Person प्रथमः	अस्तु	सन्तु

शास् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	शासानि	शासाम
2. Person मध्यमः	शाधि (aus: śās + dhi) unregelm. hochstufig	शिष्ट
3. Person प्रथमः	शास्तु	शासतु unregelm. hochstufig

48.2.4. Tertia classis praesentis (जुहोत्यादि)

Terminus 3.pl.P finitur in -atu !

हु 3P

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	जुहवानि (ju-ho + āni)	जुहवाम	जुहवै	जुहवामहै
2. Person मध्यमः	जुहुधि unregelmässig¹	जुहुत	जुहुष्व	जुहुध्वम्
3. Person प्रथमः	जुहोतु	जुह्वतु (ju-hu + atu)	जुहुताम्	जुह्वताम्

Nota: ¹ Dissimilatio, quo minus duae syllabae cum ह् se sequantur.

धा 3U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	दधानि (da-dhā + āni)	दधाम	दधै (da-dhā + ai)	दधामहै
2. Person मध्यमः	धेहि¹	धत्त (da-dh + ta)	धत्स्व	धद्ध्वम्
3. Person प्रथमः	दधातु	दधतु (da-dh-atu)	धत्ताम्	दधताम्

Anm.: ¹ धेहि aus *dhazdhi: Wegfall des indogermanischen Zischlauts z unter Ersatzdehnung; s. Thumb-Hauschild I,1 S. 302

हा 3P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. Person तृतीयः	जहानि	जहाम
2. Person मध्यमः	जहाहि unregelm. stark. St. जहीहि जहिहि	जहीत जहित
3. Person प्रथमः	जहातु	जहतु (ja-h-atu)

48.3. Zur Nominalbildung: तद्धित-Suffixe -a und -ya

Suffixo -a et (rarius) -ya nomen aliud ex nomine derivari potest. Prima syllaba nominis originalis gradum productum accipit (वृद्धि). Si radix originalis iam terminatur in -a, वृद्धि signum derivationis unicum est, quia nulla mutatio in fine radicis fit.

Verba derivata significationem habent:

"aliquam relationem ad id quod nomine principali designatur habens"

exempli gratia

• "ortum ex"
• "pertinens ad"

Verba sic composita sunt adiectiva, sed substantivari possunt, ut puta patronymica (nominum formatio secundum patrem: "filius N.N.") vel abstracta (plerumque neutra).

Exempla:

Grundwort	Ableitung
शुचि 3 "leuchtend, rein"	शौच n. "Reinheit"
पुत्र m. "Sohn"	पौत्र m. "vom Sohn stammend = Sohnessohn, Enkel"
गोतम m. "Besitzer sehr vieler Rinder" Eigenname	गौतम m. "Sohn des Gotama"
ब्रह्मन् n. "formulierte Wahrheit, Veda, Absolutes"	ब्राह्मण m. "Wahrheitsformulierer, Brahmane"
शूर 3 "heldenhaft"	शौर्य n. "Heldenhaftigkeit, Tapferkeit"
राजन् m. "König"	राज्य n. "Königsherrschaft"
देव m. "Himmlischer, Gott"	दैव्य 3 "himmlisch"
ग्राम m. "Dorf"	ग्राम्य 3 "dörfisch"

Behandlung des Stammauslautes vor dem Suffix -a:
-ṛ	-a tritt in der Regel an den Auslaut -r::brz.B. जेतृ "Sieger" » जैत्र 3 "siegreich"
-a	Ersatz des -a des Grundwortes durch das neue Suffix -a. Beispiele siehe oben.
-i	Wegfall des -i z.B. प्रकृति f. "Natur" » प्राकृत 3 "natürlich, normal, üblich, vulgär"
-u	meistens: -av-a z.B. गुरु 3 "schwer"; m. "Meister, Lehrer" » गौरव 3 "zum Meister gehörig, vom Meister stammend"; n. "Gewicht, Schwere, Würde"
andere Deklinationsstämme:	siehe Wackernagel, Altind. Grammatik II,2 § 38

Ante suffixum -ya terminatio radicis similiter ac ante suffixum -a tractatur.

Exempla supra visa sunt!

Mediantibus his suffixis derivationes etiam a compositis formari possunt.

e.g. स्वश्व m. "ille, cui equi boni sunt" nomen proprium » सौवश्व m. "progenies Svaśvae"

In compositis, in quibus propter sandhi in membro priori terminale -i vel -u per -y sive -v substituitur et sic primum vocalem verbi fundamentalis praecedit (e.g. composita cum ni-, vi-, su-), वृद्धि ita formatur, ac si -iy sive -uv staret.

e.g. व्याघ्र m. "Tiger" » वैयाघ्र 3 "descended from a tiger, belonging to a tiger"

Fig.: वैयाघ्रं विजृम्भणम्
(Image source: Details)

48.4. Word List

श्वस् : tomorrow

अद्य : today

लघु 3: easy (not heavy, not difficult), quick, short (in expression)

व्याकरण n.: Grammatica (ad व्याकृ)

तन्त्र n.: Chorda ; Telae, textus; fundamentum, norma, regula; doctrina, opus didacticum; Tantra; formula magica; medium, calliditas, medicamentum; regnum, auctoritas

Fig.: तन्त्रम्
Sualkuchi = সুৱালকুচি, Assam = অসম
(Fons imaginis: Detalia)

Fig.: तन्त्री
Citharista = सितारवादकः
(Fons imaginis: Detalia)

स्त्री f.: Femina, uxor; genus femininum

Declinatio:

स्त्री f.	एकवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	स्त्री	स्त्रियस्
द्वितीया	स्त्रियम् स्त्रीयम्	स्त्रियस् स्त्रीस्
तृतीया	स्त्रिया	स्त्रीभिस्
चतुर्थी	स्त्रियै	स्त्रीभ्यस्
पञ्चमी	स्त्रियास्	स्त्रीभ्यस्
षष्ठी	स्त्रियास्	स्त्रीणाम्
सप्तमी	स्त्रियाम्	स्त्रीषु
आमन्त्रितम्	स्त्रि	स्त्रियस्

Fig.: स्वतन्त्राः स्त्रियः
Gruppa auxilii sibi ipsae ferendi (SHG), Tamil Nadu = தமிழ்நாடு
(Fons imaginis: Detalia)

दिवानिशम् Adverbium: die et nocte

सज्ज् 1P सज्जति : pendere, adhaerere

कुमार m.: liber, iuvenis, princeps; cognomen कार्तिकेय / Murugan = முருகன் = മുരുകന്‍ / Subrahmanya = ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ

Fig.: कुमारः
Thaipusam Festival = தைப்பூசம், Batu Caves, Malaysia
(Image source: Details)

कुमारी f.: puella, filia

Fig.: कुमारी
नेपाल
(Image source: Details)

कौमर n.: pueritia

यौवन n.: iuventus

स्थविर 3: senex, vetulus

Fig.: स्थविराः
जोधपुर
(Fons imaginis: Detalia)

स्थाविर m.: (altum) aetas

वाच्य 3: etiam: reprehensibilis

सूक्ष्म 3: finus, minutus, subtilis

Fig.: सूक्ष्मम्
Lacus Karanji = ಕಾರಂಜಿ ಕೆರೆ
(Fons imaginis: Detalia)

प्रसङ्ग m.: adhaesio, inclinatio ; occasio

विशेष m.: differentia, peculiaritas

प्रसूति f.: natio, progenies

⟪चरित्र n.: mos, consuetudo, ius consuetudinarium ; mutatio

जाया f.: uxor

Fig.: मम जाया
(Imago: Payer)
(Fons imaginis: Detalia)

48.5. Exercitatio

A) Versio facite सुभाषितानि ad initium lectionis.

B) Versio facite in Sanscritum (imperativum utere et radices 2ae et 3ae classis praesentis quam maxime):

1. Postquam filium habuisti, familiam relinque!
2. Progenies Puru, timete eos qui mala fecerunt!
3. Puellae mendicis cibum dent.
4. Loquamur.
5. Verbis "Veni, monache!" Buddha virum in ordinem monachorum recepit (उपसम्पद् causativum).
6. Vere progenies Manus estote!
7. Laudare volo शिव et deos alios.
8. Narra!
9. Inferna metire!
10. Illi (pl.) in his lectis iaceant.
11. Viri tigrini eos interficiant qui Indro inimici sunt.
12. Concentrare te!
13. Sedete hic!
14. Fructus hos edere volumus.
15. Servus vacca mulgeat.
16. Rex, dharma et populum custodi.
17. Discipulos Veda doce!
18. Vestes novas induat.
19. Illi (pl.) in domo mea sedere debeant.
20. Mariti uxores sustentent (scilicet sustentationem).

48.6. Exercitium translationis

मनुस्मृति ९ (स्त्रीधर्मः):

अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर्दिवानिशम् ।
विषयेषु च सज्जन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे ॥२॥
पिता रक्षति कौमरे भर्ता रक्षति यौवने ।
रक्षन्ति स्थाविरे पुत्रा न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥३॥
काले ऽदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपनयन्पतिः ।
मृते भर्तरi पुत्रस्तु वाच्यो मातुररक्षिता ॥४॥
सूक्ष्मेभ्यो ऽपि प्रसङ्गेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या विशेषतः ।
द्वयोर्हि कुलयोः शोकमावहेयुररक्षिताः ॥५॥
इमं हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्ममुत्तमम् ।
यतन्ते रक्षितुं भार्यां भर्तारो दुर्बला अपि ॥६॥
स्वां प्रसूतिं चरित्रं च कुलमात्मानमेव च ।
स्वं च धर्मं प्रयत्नेन जायां रक्षन्हि रक्षति ॥७॥
पतिर्भार्यां संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते ।
जायायास्तद्धि जायात्वं यद् अस्यां जायते पुनः ॥८॥

Explicatio:
द्वयोर्हि कुलयोः : Gen. (षष्ठी) Dualis ad द्वे कुले "duo familiae"