Урок 20

A) Переведите и разберите санскритские сложные слова:

१. इन्द्रशत्र्वनार्या देवेन्द्रेण जीयन्ते ॥१॥
इन्द्रः शत्रुर्येषां ते ऽनार्या देवानामिन्द्रेण जीयन्ते । (или: इन्द्रस्य शत्रव एवानार्या...)
Повелитель богов побеждает не-ариев, врагов Индры (или: чьим врагом является Индра).

२. शूरबलक्षत्रिययोधः शूरपुत्रमिच्छति ॥२॥
शूरस्य बलं यस्य स क्षत्रिय एव योधः शूरमेव पुत्रमि्च्छति ॥
Воин-кшатрия, обладающий силой героя, желает сына-героя.

३. सुदुर्गममार्गेण स्वर्गं गम्यते । सुगमस्तु नरकमार्गः ॥३॥
सुदुर्गमेण मार्गेण स्वर्गं गम्यते । सुगमस्तु नरकस्य मार्गः ॥
По очень трудному пути приходят в рай. Путь же в ад прост.

४. मृतपुत्रब्राह्मणी रोदिति ॥४॥
मृतः पुत्रो यस्याः सा ब्राह्मणी रोदिति ॥
Брахмановидова, чей сын умер, плачет.

५. वीतमोहब्राह्मणः सम्पन्नरूपामपि शूद्रां न लुभ्यति ॥५॥
वीतो मोहो यस्य स ब्राह्मणः सम्पन्नं रूपं यस्यास्तामपि शूद्रां न लुभ्यति ॥
Брахман, свободный от заблуждения, не желает шудра-женщину, даже если она имеет совершенное тело.

६. सुनीतिपुत्रः प्राप्तमतिदर्शनसाधुं गच्छति ॥६॥
शोभना नीतिर्यस्य स पुत्रः प्राप्तं मतेर्दर्शनं येन तं साधुं गच्छति ॥
Вежливый сын идет к святому, который приобрел способность читать мысли.

७. प्राप्तप्रभावक्षत्रिया दृष्टमात्राञ्छत्रून्घन्ति ॥७॥
प्राप्तः प्रभावो यैस्ते क्षत्रिया दृष्टं मात्रं येषां ताञ्छत्रून्घन्ति ॥
Кшатрии, пришедшие к власти, убивают врагов, как только они их увидят.

८. जितशत्रुयोधाः शत्रुजितान्मुञ्चन्ति ॥८॥
जितः शत्रुर्यैस्ते योधाः शत्रुणा जितान्मुञ्चन्ति । (или: जिताः शत्रवो यैस्त्ते...)
Воины, победившие врага, освобождают побежденных врагом.

९. कृतोपनयनबालः शिवादिदेवपूजां करोति ॥९॥
कृतमुपनयनं यय्स स बालः शिव आदिर्येषां तेषां देवानां पुजां करोति ॥
Мальчик, посвященный в Веды, почитает Шиву и других богов.

१०. बुद्धगता दुःखादिसत्यानि शृण्वन्ति ॥१०॥
बुद्धं गता दुःखमादिर्येषां तानि सत्यानि शृण्वन्ति ॥
Ушедшие к Будде слышат истину о страдании и другие (благородные) истины.

B) Переведите, используя сложные слова, на санскрит:

1. Кшатрия, не держащий палку в руке, не охраняет народ.
अदण्डहस्तः क्षत्रियो न जनान्पाति । (или: जनान्रक्षति ।)

2. Калидаса и остальные поэты являются учителями санскрита.
संस्कृतगुरवः कालिदासादिक्वयः ।

3. Кшатрия получает средства к существованию посредством оружия.
शस्त्राजीवः क्षत्रियः ।

4. Даже шудра-женщины имеют в качестве дхармы ненасилие, правдивость, чистоту, немолчание, неблагость и долготу терпения.
अहिंसासत्यशौचानसूयानृशंस्यक्षमाधर्माः शूद्रा अपि ॥

Рис.: शस्त्राजीवः क्षत्रियः
(Источник изображения: Подробности)

---

Анализ составных слов

Разложите следующие составные слова на Bahuvrīhi и/или Dvandva и/или Tatpuruṣa всеми возможными для вас способами на санскрите.

१. इन्द्रशत्रवः । इन्द्रस्य शत्रवः । (или: इन्द्रः शत्रुर्येषां ते ।)

२. दुष्कुलायाः । दुष्टं कुलं यस्यास्तसाः ।

३. जातिमात्रस्य । जातेर्मात्रस्य । (или: जातिरेव मात्रं यस्य तस्य ।)

४. प्राप्तोदकाः । प्राप्तमुदकं यैस्ते । (или: प्राप्तमुदकं याभिस्ताः ।)

५. सुनीतिभिः । शोभनाभिर्नीतिभिः । (или: शोभना नीतिर्येषां तैः ।)

६. मृतपुत्रः । मृतः पुत्रः । (или: मृतः पुत्रो यस्य सः ।)

७. गतपुण्येन । गतेन पुण्येन । (или: गतं पुण्यं यस्य तेन ।)

८. आर्यरूपम् । आर्यास्य रूपम् । (или: आर्यं रूपं यस्य तम् ।)

९. मुक्तासनया । मुक्तमासनं यया तया ।

१०. तद्रूपः । तद्रूपं यस्य सः । (или: तस्य रूपं यस्य सः ।)

११. कृतफलानाम् । कृतस्य फलानाम् । (или: कृतं फलं यैस्तेषाम् ।)

१२. व्याघ्रबलाः । व्याघ्रस्य बलं येषां ते ।

१३. प्राप्तकाला । प्राप्तः कालो यया सा ।

१४. शूरपुत्राम् । शूरः पुत्रो यस्यास्ताम् ।

१५. कृतभिषेखः । कृतो ऽभिषेखः । (или: कृतो ऽभिषेखो यस्य सः ।)

१६. शूरबलान् । शूरस्य बलं येषां तान् ।

१७. वीतमोहः । वीतो मोहः । (или: वीतो मोहो यस्य सः ।)

१८. दण्डहस्तस्य । दण्डस्यैव हस्तस्य । (или: हस्ते दण्डो यस्य तस्य ।)

१९. गतमात्रम् । गतं मात्रम् । (или: गतं मात्रमेव यस्य तम् ।)

२०. इन्द्रपुत्रा । इन्द्रः पुत्रो यस्याः सा । (Мать Индры = पृथिवी)

२१. तद्गुणाः । तस्य गुणाः । (или: स गुणो येषां ते ।)

२२. उपल्ब्धसुखैः । उपल्ब्धैः सुखैः । (или: उपलब्धं सुखं यैस्तैः ।)

२३. प्राप्तप्रभावः । प्राप्तः प्रभावः । (или: प्राप्तः प्रभावो येन सः ।)

२४. तन्मात्राणि । तस्य मात्राणि । (или: तन्मात्रं येषां तानि ।)

२५. प्रभूतरूपा । प्रभूतं रूपं यस्याः सा । (выдающейся внешности)

२६. कृतोपनयनाः । कृतमुपनयनं येषां ते ।

२७. विगतनयनम् । विगतं नयनं यस्य तम् । (слепой)

२८. बुद्धमार्गेण । बुद्धस्य मार्गेण । (или: बुद्धो मार्गो यस्य तेन ।)

२९. विजयफलान् । विजयस्य फलानि येषां तान् ।

३०. दुर्गमः । трудно идти

३१. समयकारः । समयस्य कारः । (свидание)

३२. सम्पन्नरूपाम् । सम्पन्नं रूपं यस्यास्ताम् ।

३३. रूपसम्पन्नाम् । रूपेण सम्पन्नाम् । (совершенный по внешности)

३४. अपुण्यानाम् । न पुण्यं येषां तेषाम् । (без заслуг)

३५. मृतगृहाणि । मृतानां गृहाणि । (дома для мертвых)

३६. अजनस्य । безлюдный

३७. तद्देवतैः । सा देवता येषां तैः ।

३८. जातपुत्राः । जाताः पुत्रा येषां ते ।

३९. दुरन्ताभिः । плохо заканчивающийся

४०. भूतसर्गेण । भूतानां सर्गेण ।

४१. मतिदर्शनम् । मतीनां दर्शनम् । (видение мыслей)

४२. मुक्तहस्ता । मुक्तं हस्तं यस्याः सा । (щедрый)

४३. तदन्तः । तस्यान्तः । (или: सो ऽन्तो यस्य सः ।)

४४. जातिमात्रम् । जातिरेव मात्रं यस्य तम् । (только по рождению)

४५. तज्जयेन । तस्य जयेन । (или: तस्य जयो यस्य तेन ।)

४६. लब्धधनानाम् । लब्धं धनं येषां तेषाम् ।

४७. सुदर्शः । хорошо видимый

४८. सकारणः । с одной причиной

४९. तनादयः । तन् и т.д. (= 8-й класс презенса)

५०. जातमात्राम् । जातमेव मात्रं यस्यस्ताम् । (только что возникший)

५१. दुर्जातयः । низкого происхождения

५२. हतपुत्रः । हतः पुत्रो यस्य सः ।

५३. दुरासितम् । дурной способ сидеть

५४. इष्टदेवतया । इष्टा देवता यस्यास्तया ।

५५. कृतपुण्याभिः । कृतं पुण्यं याभिस्ताभिः ।

५६. श्रुत्युदितम् । श्रुतेरुदितम् ।

५७. गतपापैः । गतं पापं येषां तैः ।

५८. जितारिणा । जितो ऽरि येन तेन ।

५९. जातकोपा । जातः कोपो यस्याः सा ।

६०. जातिधर्मः । जातीनां धर्मः ।

६१. तत्प्रभृतयः । सा प्रभृतिर्येषां ते । (и так далее)

६२. सुदुर्जयः । крайне труднопобедимый

६३. जितक्रोधेन । जितः क्रोधो यस्य तेन ।

६४. दुरुपदेशम् । трудное наставление

६५. लब्धलाभा । लब्धो लाभो यया सा ।

६६. बुद्धदासः । बुद्धस्य दासः ।

६७. मुक्तबुद्धिः । मुक्ता बुद्धिर्यस्य सः ।

६८. यज्ञकालम् । यज्ञस्य कालम् ।

६९. जितशत्रून् । जितः शत्रुर्यैस्तान् ।

७०. शत्रुजितान् । शत्रुणा जितान् ।

७१. तत्फलः । तस्य फलं यस्य सः ।

७२. सुगुणा । хорошего качества

७३. जातक्रोधः । जातः क्रोधो यस्य सः ।

७४. दृष्टमात्रः । как только он был увиден

७५. भूतकालः । прошлое

७६. सुनेत्राः । обладающий хорошим зрением

७७. तदादीनाम् । सादिर्येषां तेषाम् ।

७८. जातिस्मरणम् । воспоминание о предыдущих рождениях

७९. सफलम् । плодородный

८०. अकरुणस्य । бесчувственный

८१. सोढदुःखाः । सोढं दुःखं यैस्ते ।

Рис.: सम्पन्नरूपा रूपसम्पन्ना
(Источник изображения: Детали)

---

Научные фрагменты

मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनतश्चित्तप्रसादनम् ॥ योगसूत्र १.३३ ॥
Освобождение ума достигается через развитие любящей доброты, сострадания, радости и равнодушия, которые имеют объектами счастье и страдание, заслуженное и незаслуженное.

तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥ योगसूत्र २.१ ॥
समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥ योगसूत्र २.२ ॥
Йогин действия есть аскеза, изучение Вед и внимательное служение ГОСПОДУ. Его цель — развитие сосредоточенности и ослабление «страданий».

Пять «страданий» (क्लेश) это: अविद्यास्मितारागद्वेषाभ्निवेशाः (Йога-Сутра 2.3) — неведение, эгоизм, жадность, ненависть и привязанность к телу.

त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः ॥ सांख्यसूत्र १.१ ॥
Высшая цель человека заключается в том, чтобы тройное страдание полностью исчезло. (Тройное страдание: от самого себя, от объектов, от богов.)

बाधनालक्षणं दुःखम् ॥ न्यायसूत्र १.२१ ॥
तदत्यन्तविमोक्षो ऽपवर्गः ॥ न्यायसूत्र १.२२ ॥
Страдание характеризуется стеснением. Освобождение есть полное избавление от него.

न स्वर्गो नापवर्गो वा नैवात्मा पारलौकिकः ।
नैव वर्णाश्रमादीनां क्रियाश्च फलदायिकाः ॥
Нет неба, нет освобождения, нет трансцендентальной души, нет также плодотворных ритуалов и действий для каст и стадий жизни. ( सर्वदर्शनसंग्रह )

देवानां करदा विप्रा
विप्राणां करदा नृपाः ।
नृपाणां करदा लोका
लोकानां करदा मही ॥
Брахманы дают богам подати, брахманам дают короли подати, королям дают люди подати, людям дает землю подати.

भार्या पुत्रश्च दासश्च
त्रय एवाधनाः स्मृताः ।
यत्ते समधिगच्छन्ति
यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥ मनुस्मृति ८.४१६ ॥
Жена, сын и слуга, эти трое по традиции лишены собственности. То, что они приобретают, является собственностью того, кому они принадлежат.

तनुमध्यं पृथुश्रोणि
रक्तौष्ठमसितेक्षणम् ।
नतनाभि वपुः स्त्रीणां
कं न हन्त्युन्नतस्तनम् ॥
В середине стройная, в бедрах широкая, с красными губами, черными глазами, с изогнутым пупком и пышными грудями, какого мужчину не убьет такое красивое женское тело?

सन्ति पुत्राः सुबहवो
दरिद्राणामनिच्छताम् ।
नास्ति पुत्रः समृद्धानां
विचित्रं विधिचेष्टितम् ॥
Бедные, которые не желают, имеют очень много сыновей, богатые не имеют ни одного сына. Странен ход творения.

Рис.: सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणाम्
(Источник изображения: Подробности)