Μάθημα ϛʹ

6.1. Ἡ ῥηματικὴ πρότασις

Σχῆμα I: ῥηματικὴ μορφή

• π.χ. yajati = यजति = "αὐτὸς (αὕτη, τοῦτο) θυσίαν προσφέρει", "αὐτὸς (αὕτη, τοῦτο) θυσιάζει"

Σχῆμα II: Ἀγὼν (kartṛ m. = कर्तृ) – ῥηματικὴ μορφή

• π.χ. rāmo yajati = रामो यजति = "ὁ Rāma θυσίαν προσφέρει", "ὁ Rāma θυσιάζει"

Ἐὰν ὁ ἀγὼν (kartṛ m. = कर्तृ) ἐν προτάσει ῥηματικῇ, ἣ οὐκ ἐστὶν παθητική, μνημονευθῇ, τότε ὁ ἀγὼν ἐστὶν ἐν τῇ Νομικῇ (πρώτη πτῶσις, prathamā = प्रथमा). Ἐν τῷ ἀριθμῷ (πλῆθος, vacana n. = वचन) συμφωνοῦσι τότε ὁ ἀγὼν καὶ ἡ ῥηματικὴ μορφή.

6.2. Περὶ τοῦ σχηματισμοῦ τῶν ῥηματικῶν τύπων

Μορφὴ πεπερασμένη τοῦ ῥήματος, δηλ. μορφὴ μετὰ προσώπου καταλήξεως, ἐν τῷ Σανσκριτῷ τοιαύτην σημασίαν ἔχει:

1. σημασία (artha m. अर्थ)
2. πρόσωπον καὶ ἀριθμός (ζήλος, vacana n. = वचन) (ἐγώ, σύ, αὐτός <αὐτή, αὐτό>, ἡμεῖς δύο, ὑμεῖς δύο, αὐτοί δύο, ἡμεῖς, ὑμεῖς, αὐτοί)
3. τρόπος (genus verbi):
   1. Parasmaipada (n. = परस्मैपद) ("λέξις πρὸς ἕτερον"): ἐνεργητικόν. π.χ. yajati = यजति = "αὐτὸς θυσίαν προσφέρει" (τοῦτον ἱερέα, ὃς ὑπὲρ ἑτέρου τὴν θυσίαν τελεί)
   2. Ātmanepada (n. = आत्मनेपद) ("λέξις πρὸς ἑαυτόν"): μέσον. π.χ. yajate = यजते = "αὐτὸς θυσίαν προσφέρει ὑπὲρ ἑαυτοῦ" (τοῦτον οἰκίαρχον, ὃς ὑπὲρ ἑαυτοῦ καὶ τῆς οἰκογενείας θυσίαν τελεῖ)
   3. παθητικόν (karman n. = कर्मन्). π.χ. ijyate = इज्यते = "ὑπὸ θυσίας τιμᾶται"

ἐν πολλαῖς περιπτώσεσιν ἡ σημασιολογικὴ λεπτομέρεια τοῦ Ātmanepada οὐκέτι γνωρίζεται· καὶ ποιηταὶ τεχνίται συχνὰ χρῶνται τῷ Ātmanepada χωρὶς διαφοράς σημασίας πρὸς τὸ Parasmaipada. Πάντως ἐν τῇ μετάφrasei ἀεὶ δεῖ προσεκτικῶς σκοπεῖν, εἰ μὴ τοιαύτη σημασιολογικὴ λεπτομέρεια ὑπάρχει.

ρήματα, ἃ ἐν τῷ Parasmaipada καὶ Ātmanepada (ἐν τῇ εἰδικῇ σημασίᾳ τοῦ Ātmanepada) χρῶνται, καλοῦνται Ubhayapada-ρήματα (ubhayapada n. = उभयपद = "ἀμφότεραι μορφαί").

Ἐνίοι ρήματα χρῶνται ἢ μόνον ἐν Παρασμαίπαδι ἢ μόνον ἐν Ἀτμανεπάδι. Περὶ τούτων τῶν ρημάτων, τὸ Ἀτμανέπαδον καὶ τὸ Παρασμαίπαδον οὐδεμίαν ἰδίαν σημασίαν ἔχει. Οἷον manyate = मन्यते = «αὐτὸς (αὕτη, αὐτό) φρονεῖ» (χωρὶς ἰδίας σημασίας τοῦ Ἀτμανεπάδου).

4. Τρόπος (Modus):
   1. Ὁριστικός: ἔκφρασις ἀποφατικῆ
   2. Εὐκτικός: μορφὴ ἐπιθυμητικὴ καὶ δυνατοτική
   3. Εἰκτικός: μορφὴ ἐντεταλμένη
5. Χρόνος (Tempus):
   1. Παρεστώς: παροῦσα
   2. Παρατατικός
   3. Περφεκτικόν
   4. Ἀόριστος
   5. Μέλλων: μέλλον
   6. Ὑποτακτικόν

Οἱ χρόνοι σχηματίζονται ἐκ τῶν θεμάτων τῶν χρόνων: θέμα παροῦς, θέμα ἀορίστου, θέμα περφεκτικοῦ, θέμα μελλοντοῦ.

6.3. Ὁριστικὴ ἐνεστῶτος (laṭ = लट्)

Τὸ ἐνεστῶς χρόνος ἐστὶν τῆς παρούσης, ἰδίως δὲ καὶ τῆς διαρκείας.

ὁ ὀριστικὸς (ἀποφατικός) ἐνεστῶς σχηματίζεται, προστιθεμένων τῶν λεγομένων πρωτοπαγῶν καταλήξεων πρὸς τὴν ἱκανοποιητικὴν ρίζαν.

παραδείγματα:

Wurzel (dhātu)	Präsensstamm	3. Person Singular Indikativ Präsens Parasmaipada
viś = विश्	viśa = विश	viśati = विशति = "er (sie, es) tritt ein"
bhū = भू	bhava = भव	bhavati = भवति = "er (sie, es) entsteht"
nṛt = नृत्	nṛtya = नृत्य	nṛtyati = नृत्यति = "er (sie, es) tanzt"

6.4. Πρωτογενεῖς καταλήξεις τοῦ τρίτου προσώπου (prathama ἀρσ. = प्रथम = "πρῶτον (!) πρόσωπον")

	Singular (Einzahl) ekavacana n. एकवचन	Plural (Mehrzahl) bahuvacana n. बहुवचन
Parasmaipada n. परस्मैपद	-ti -ति	-nti -न्ति
Ātmanepada n. आत्मनेपद	-te -ते	-nte -न्ते

Παράδειγμα yaj = यज् = "τιμᾶν θυσίᾳ", "θύειν":

• Ρίζα ἐνεστῶτος: yaja = यज
  • 3. εὐων. Π. yajati = यजति
  • 3. πληθ. Π. yajanti = यजन्ति
  • 3. εὐων. Ἀ. yajate = यजते
  • 3. πληθ. Ἀ. yajante = यजन्ते

6.5. Σχηματισμὸς τοῦ ἐνεστωτικοῦ θέματος

6.5.1. Ῥήματα τῆς ἕκτης τάξεως τοῦ ἐνεστῶτος (tudādi = तुदादि = "tud κ.τ.λ.")

Ῥίζα ἐνεστῶτος = ἱερά σε βαθμὸν ταπεινοτάτην (ἐν ᾗ παρατίθεται) + a-

Wurzel (dhātu m.) धातु	Präsensstamm
viś विश्	viśa- विश-
sṛj सृज्	sṛja- सृज-

6.5.2. Ῥήματα τῆς πρώτης τάξεως τοῦ ἐνεστῶτος (bhvādi / bhūvādi = भ्वादि / भूवादि = "bhū κ.τ.λ.")

Ῥίζα ἐνεστῶτος = ῥίζη ἐν τῷ βαθμῷ οὐρανοῦ (σπάνιον βαθμὸς ἠχόη) + a-
Wurzel (dhātu m.) धातु	βαθμὸς οὐρανοῦ	βαθμὸς οὐρανοῦ πρὸ τοῦ a-	Ῥίζα ἐνεστῶτος
bhū भू	bho भो	bhav भव्	bhava- भव-
nī नी	ne ने	nay नय्	naya- नय-
smṛ स्मृ	smar स्मर्	smar स्मर्	smara- स्मर-
yaj यज्	yaj यज्	yaj यज्	yaja- यज-
nind निन्द्	nind निन्द्	nind निन्द्	ninda- निन्द-

6.5.2.1. Σανδὶ λέξεως τῶν e καὶ o

Πρὸ φωνηέντων ἐν τῷ μέσῳ τοῦ λόγου e ἀντὶ ay, o ἀντὶ av τίθεται.

6.5.2.2. Φωνηεντικὴ ἐναλλαγή (Ablaut)

Tiefstufe Schwundstufe	Hochstufe Vollstufe Guṇa m. गुण	Dehnstufe Vṛddhi f. वृद्धि
ø	a	ā
i / ī	e	ai
u / ū	o	au
ṛ / ṝ	ar	ār
ḷ	al	āl

6.5.3. Ῥήματα τῆς 4ης ἐνεστωτικῆς κλίσεως (διβάδι = दिवादि = "διβ κτλ.")

Ῥίζα ἐνεστῶτος = ἡ ῥίζα ἐν τῇ βαθείᾳ φωνῇ (ἐν ᾗ παρατίθεται) + ya-

Wurzel (dhātu m.) धातु	Präsensstamm
nṛt नृत्	nṛtya- नृत्य-
muh मुह्	muhya- मुह्य-
yudh युध्	yudhya- युध्य-
man मन्	manya- मन्य-

6.5.4. Θεματικὸν φωνῆεν, θεματικαὶ συζυγίαι ἐνεστῶτος

Τὸ a ἐν τοῖς κατασκευαστικοῖς κλίσεως τῶν κατηγοριῶν ἐνεστῶτος καλεῖται θεματικὸς φωνήεις. Αἱ κατηγορίαι ἐνεστῶτος ἔχοντες a ἐν τῷ κατασκευαστικῇ κλίσει διὰ τοῦτο "θεματικαὶ κατηγορίαι ἐνεστῶτος" λέγονται.

6.6. Λαλούμενον Σανσκριτικὸν: Περαιτέρω ἐρωτήσεις (πρασνα ἀρσ. = प्रश्न)

• N. N. ti poîei; = N.N. किं करोति = "Τί ποιεῖ N. N.;"
• N. N. (πλήθος) ti poioûsi; = N.N. किं कुर्वन्ति = "Τί ποιοῦσι τὰ N.N.;"
• (poieî, poioûsi πρὸς kṛ = कृ 8 U: "ποιεῖν, ποιεῖν")
• ti kalόν; = किं कुशलम् = "Ἄρ' ὑγιαίνεις;, Πῶς ἔχεις;"
• Ἀπόκρισις: πάντως καλόν = सर्वथा कुशलम् = "(Ἔστι μοι) καλὰ ἐν πασὶν."

6.7. Λεξιλόγιον

ἐν τῷ Σανσκριτικῇ οἱ ρήματα ἐν τῇ ῥιζικῇ μορφῃ ἀναφέρονται. ὁ ἀριθμὸς μετὰ τῆς ῥίζης σημαίνει τὴν συζυγίαν τάξιν.

• Π: ῥίζα μόνον Παρασμαίπαδα
• Ā: ῥίζα μόνον Ἀτμανέπαδα
• U: Οὐβαγιαπάδα ("ἀμφότεραι μορφαί"): ῥίζα χρῆται ἐν Παρασμαίπαδα καὶ Ἀτμανέπαδα.
• (): ἐν παρενθέσει τίθεται ἡ γ' πρόσωπον ενικός παρὸς ἐνδεικτικοῦ (laṭ).

Μανθάνετε τὰς ἑπομένας λέξεις:

• yaj 1 U (yajati) यज् यजति : τιμᾶν θυσίᾳ, ἱερεῦειν
• bhū 1 P (bhavati) भू भवति : γίγνεσθαι, ἵστασθαι, εἶναι
• smṛ 1 P (smarati) स्मृ स्मरति : παραστηρίζειν, μνημονεύειν
• nṛt 4 P (nṛtyati) नृत् नृत्यति : ὀρχεῖσθαι
• nī 1 U (nayati) नी नयति : ἄγειν
• man 4 Ā (manyate) मन् मन्यते : διανοεῖσθαι
• muh 4 P (muhyati) मुह् मुह्यति : ἀπορεῖν
• yudh 4 Ā (yudhyate) युध् युध्यते : μάχεσθαι
• viś 6 P (viśati) विश् विशति : εἰσέρχεσθαι
• sṛj 6 P (sṛjati) सृज् सृजति : ἀφιέναι, ἐκβαλεῖν, ἐξάγειν

6.8. Ἄσκησις

Α) Σχηματίσατε ῥήματα ἐκ τῶν ἐν παρενθέσει ῥιζῶν, εἰσάγοντες αὐτὰ εἰς προτάσεις:

1. brāhmaṇas ... (yaj, nṛt, viś, man, yudh, nī, muh)
   ब्राह्मणस् ... यज्, नृत्, विश्, मन्, युध्, नी, मुह्
2. devas ... (nṛt, yudh, smṛ, sṛj)
   देवस् ... नृत्, युध्, स्मृ, सृज्
3. kavis ... (man, smṛ, viś)
   कविस् ... मन्, स्मृ, विश्
4. dhenus ... (viś, bhū)
   धेनुस् ... विश्, भू

Β) Τὰς ἐν τῇ ἀσκήσει Α) σχηματισθείσας προτάσεις μετατρέψατε εἰς τὸν πληθυντικὸν ἀριθμόν.

Γ) Μεταφράσατε εἰς τὴν Σανσκριτικήν:

1. Θύει θυσίᾳ. (Ὁ ἱερεὺς τοῦ θύοντος)
2. Ὁ Śiva χορεύει.
3. Ὁ Śiva χορεύει.
4. Ὁ Rāma ἄγει.
5. Οἱ Śūdras συγχέονται.
6. Αἱ γυναῖκες τῶν Kṣatriya εἰσέρχονται.
7. Ὁ Κύριος ἐκπέμπει.
8. Ὁ Kṣatriya θύει θυσίᾳ. (ὡς θύων)
9. Αἱ γυναῖκες τῶν Śūdra χορεύουν.
10. Οἱ Kṣatriya μάχονται.
11. Οἱ ἅγιοι ἄνδρες ἄγουσιν.
12. Μέμνηνται.
13. Τίς (θηλ.) χορεύει;

Śivo nṛtyati = शिवो नृत्यति
Śiva Naṭarāja (नटराज), Kadavul Hindu Temple, Kauai, Hawaii
(Πηγὴ εἰκόνος: Wikipedia, CC-BY-SA 2.5)

6.9. Ἐπαναληπτικὴ ἄσκησις

A) Ἐνσύνταξις: Σχηματίσατε ἐρωτήματα, ὧν αἱ προτάσεις, αἳ μετὰ τὰς ἐνσυντάξεις ταύτας σχηματισθήσονται, ἀποκρίνονται:

1. θεοί ... (ἄρχων, χορεύω, κτίζω, ἥφαιστος, ἱνδρα)
   देवस् ... ईश्वर, नृत्, सृज्, अग्नि, इन्द्र
2. (διγενής, ἀγαθός, ποιητής) ... βραχμάνος
   द्विज, साधु, कवि ... ब्राह्मणः
3. (ἀκοή) ... βέδα
   श्रुति ... वेदः
4. (βέδα) ... ἀκοή
   वेद ... श्रुतिः
5. (βραχμάνος, γουρού) ... θυσιάζουσιν
   ब्राह्मण, गुरु ... यजन्ति
6. (θεά) ... ἱνδρανί
   देवी ... इन्द्राणी
7. (σούδρα, σούद्रा, θεά) ... χορεύουσιν
   शूद्र, शूद्रा, देवी ... नृत्यन्ति
8. (κσattriya) ... πολεμοῦσι
   क्षत्रिय ... युध्यन्ते
9. (βραχμάνος, βραχμανί) ... εἰσέρχονται
   ब्राह्मण, ब्राह्मणी ... विशन्ति
10. (γουρού) ... σελήνη-δόξα

गुरु ... चन्द्रकीर्तिः

11. (ἀγαθός) ... ῥάμα

साधु ... रामः

B) Θέτε εἰς τὸν πληθυντικόν:

1. βραχμάνος θυσιάζει. = ब्राह्मणो यजति
2. τίς-αὕτη. = कैषा
3. κσattriyos θυσιάζει. = क्षत्रियो यजते
4. ἀγαθὴ μνημονεύει. = साध्वी स्मरति
5. βαισya ἐπλανᾶτο. = वैश्या मुह्यति
6. κτίζει. = सृजति
7. θεὰ φρονεῖ. = देवी मन्यते
8. γουρούς εἰσέρχεται. = गुरुर्विशति
9. τίς-οὗτος. = को ऽयम्
10. αὕτη θεὰ χορεύει. = इयं देवी नृत्यति
11. οὗτος θεὸς πολεμεῖ. = एष देवो युध्यते
12. ἐκεῖνος κτίζει. = स सृजति
13. κτήνος-θήλη. = पशुर्धेनुः
14. τί-αὕτη. = केयम्

C) Σχηματίσατε τὸ ἑαυτοῦ-ρόν (Ātmanepada) πρὸς:

1. ῥάμος θυσιάζει. = रामो यजति
2. κσatriyāι ἄγουσι. = क्षत्रिया नयन्ति

D) Σχηματίσατε τὸ θηλυκόν πρὸς:

1. σούδρος ἄγει. = शूद्रो नयति
2. ἀγαθὸς εἰσέρχεται. = साधुर्विशति
3. βραχμάνος μνημονεύει. = ब्राह्मणः स्मरति
4. κσatriyos πολεμεῖ. = क्षत्रियो युध्यते
5. θεὸς γουρούς. = देवो गुरुः

Ε) Μεταφράστε:

1. devatānnapūrṇā. = देवतान्नपूर्णा
2. śūdretarā. = शूद्रेतरा
3. vaiśyastulādhāraḥ. = वैश्यस्तुलाधारः
4. kavirmāghaḥ. = कविर्माघः
5. devyumā. = देव्युमा
6. śrutirvedaḥ. = श्रुतिर्वेदः
7. dhenurviśati. = धेनुर्विशति
8. guruścaitanyaḥ. = गुरुश्चैतन्यः
9. devīndrāṇī. = देवीन्द्राणी
10. sādhurguruḥ. = साधुर्गुरुः
11. gururyajate. = गुरुर्यजते

ΣΤ) Μεταφράστε στα Σανσκριτικά:

1. Ὁ Ράμα θυσιάζει (ως κύριος της θυσίας).
2. Ἡ Ντουργκὰ εἶναι θεά.
3. Ἡ Μīnākṣī εἶναι θεά.

Mīnākṣī (मीनाक्षी), Ναὸς τῆς Μīnākṣī, Μαδαοῦρι, Ταμίλ Νάαντ
(Πηγή εἰκόνας: Βικιπαίδεια, Δημόσιος τομέας)

4. Εἰσὶ συγκεχυμένοι.
5. Ὁ Ράμα εἶναι ἅγιος ἀνήρ.
6. Τίς ἐστιν ὁ ΚΥΡΙΟΣ;
7. Ἰνδρὰς ἐστὶν ὁ ΚΥΡΙΟΣ.
8. Τὰ κτήνη εἰσέρχονται.
9. Ὁ Βισνὸς ἐκλύει = ὁ Βισνὸς δημιουργεῖ.
10. Οἱ δις γεγεννημένοι εὖ ἔχουσι.
11. Τὸ τριπλῶν (Γνῶσις) ἐστὶν ὁ Σάμβεδα, ὁ Ριγβέδα καὶ ὁ Γιατζουρβεда. (2 δυνατότητες)
12. Αὕθἡ θεὰ εὖ ἔχει.
13. Πέντε "παθῆ" εἰσίν: Ἀγνοία, Ψευδαίσθησις τοῦ "ἐμοῦ", Ἐπιθυμία (ἀγάπη), Μίσος, Πρόσδεσις πρὸς τὸ σῶμα. (2 δυνατότητες)
14. "Καταστάσεις παραμονῆς τοῦ Βραχμὰν" εἰσίν: φιλικὴ ὀργή, οἶκτος, συμπάθεια, ἀδιαφορία. (2 δυνατότητες)
15. Οὗτοι οἱ Βραχμανεῖς θυσιάζουσι διὰ ἄλλους.
16. Βραχμανεῖς, Κσατρίγιες καὶ Οἰκονόμοι εἰσὶ δις γεγεννημένοι. (2 δυνατότητες)
17. αἱ ἐπιστῆμαι (πρὸς ἄρχοντα) εἰσίν: φιλοσοφία, τὸ τριπλόν (Γνῶσις Βέδων), οἰκονομία καὶ πολιτική. (2 δυνατότητες)
18. Ἄρχει καλῶς;
19. (Μοι) καλῶς ἔχει ἐν πασὴν πλευράν.