Μάθημα 10

10.1. Το παθητικό ρήμα

Σχήμα:
(Πράκτορας - kartṛ - στην Εργατική (tṛtīyā)) - (Άμεσο Αντικείμενο - karman - στην Ονομαστική) - παθητική μορφή ρήματος

π.χ. brāhmaṇena deva ijyate = ब्राह्मणेन देव इज्यते = "Ένας Βραχμάνης λατρεύει έναν θεό με μια θυσία" (κυριολεκτικά: "Ένας θεός λατρεύεται από έναν Βραχμάνη με μια θυσία.")

Αυτή η πρόταση είναι απόλυτα (!) σημασιολογικά ισοδύναμη με την πρόταση:
brāhmaṇo devaṃ yajati / yajate = ब्राह्मणो देवं यजति / यजते

Στο παθητικό ρήμα, ο Πράκτορας (kartṛ) βρίσκεται στην Εργατική (tṛtīyā f. "τρίτη πτώση"), ενώ το άμεσο αντικείμενο (karman n.) βρίσκεται στην Ονομαστική (prathamā f.).
Παθητικές προτάσεις, στις οποίες δεν αναφέρεται ο Πράκτορας, έχουν συνήθως απροσδιόριστη σημασία ("κάποιος/κανείς"):
π.χ. ijyate = इज्यते "Θυσιάζεται" (κυριολεκτικά: "λατρεύεται με μια θυσία").

Ακόμη και αν η αντίστοιχη ενεργητική πρόταση περιείχε Ακουστικό (dvitīyā) του σκοπού, αυτό μπορεί να τεθεί στην Ονομαστική (prathamā) στο παθητικό ρήμα:

Στην ενεργητική πρόταση rāmo grāmaṃ gacchati = रामो ग्रामं गच्छति = "Ο Rāma πηγαίνει στο χωριό." αντιστοιχούν οι παθητικές προτάσεις:
rāmeṇa grāmaṃ gamyate = रामेण ग्रामं गम्यते
εναλλακτικά: rāmeṇa grāmo gamyate = रामेण ग्रामो गम्यते

Αμεταβίλητα ρήματα (ρήματα χωρίς άμεσο αντικείμενο) έχουν συχνά παθητικές κατασκευές, ειδικά σε ευγενικές παρακλήσεις:
praviśyatām = प्रविश्यताम् = "Να εισέλθει κανείς = Παρακαλώ, μπείτε = Ελάτε!"
niṣadyatām = निषद्यताम् = "Να καθίσει κανείς = Παρακαλώ, καθίστε = Παρακαλώ, πάρτε θέση"

Οἱ συντακτικοὶ τύποι τοῦ παθητικοῦ στα Σανσκριτὰ εἰσὶν ὁλῶς συχνοί· τὸ γὰρ παθητικὸν εἰκότως πλείω τῶν πολλῶν σταθερῶν ὀνομάτων ἐστὶν εὐπορώτερον.

Τὰ παθητικὰ προτάσεις τῶν Σανσκριτῶν γενικῶς οὐ δεῖ ἐν τῇ Γερμανικῇ γλώττῃ διὰ παθητικῆς προτάσεως ἀποδοθῆναι, ὅτι τὸ Γερμανικὸν παθητικὸν τελείως ἑτέραν στοχαστικὴν λειτουργίαν ἔχει.

10.2. Ὀργανικὸς (tṛtīyā f. = तृतीया = "τρίτη κατάληξις πτώσεως")

Ταὶ κανονικαὶ καταλήξεις τοῦ ὀργανικοῦ (tṛtīyā):
Ενικός: -ā
Πληθυντικός: -bhis

Κανονικαὶ κατασκευαί:

	Ὀργανικὸς Εἰκός	Ὀργανικὸς Πληθυντικός
Θηλυκὰ ἐπὶ -i śruti श्रुति	śruty-ā श्रुत्या	śruti-bhis श्रुतिभिस्
Θηλυκὰ ἐπὶ -ī devī देवी	devy-ā देव्या	devī-bhis देवीभिस्
Θηλυκὰ ἐπὶ -u dhenu धेनु	dhenv-ā धेन्वा	dhenu-bhis धेनुभिस्

Ἀκανονικαὶ κατασκευαί (Εἰκός):

	Ὀργανικὸς Εἰκός	Ὀργανικὸς Πληθυντικός
Ἀρσενικὰ ἐπὶ -i kavi कवि	kavi-n-ā कविना	kavi-bhis कविभिस्
Ἀρσενικὰ ἐπὶ -u paśu पशु	paśu-n-ā पशुना	paśu-bhis पशुभिस्
Θηλυκὰ ἐπὶ -ā devatā देवता	devat-ay-ā देवतया	devatā-bhis देवताभिस्

Ἀρσενικὰ καὶ Οὐδέτερα ἐπὶ -a (ἀκανονικά ἐν τῷ Εἰκῷ καὶ Πληθυντικῷ):

	Ὀργανικὸς Εἰκός	Ὀργανικὸς Πληθυντικός
Ἀρσενικὰ ἐπὶ -a deva देव	devena देवेन	devais देवैस्
Οὐδέτερα ἐπὶ -a phala फल	phalena फलेन	phalais फलैस्

Προσωπικὰ ἐρωτηματικά kim:

	Εργαλείकी ενικός	Εργαλείκη πληθυντικός
Αρσενικό / Ουδέτερο	kena केन	kais कैस्
Θηλυκό	kayā कया	kābhis काभिस्

Ενδεικτικά αντωνυμίες:

Αντωνυμία	Γένος	Εργαλείκη ενικός	Εργαλείκη πληθυντικός
tad "αυτός, αυτή, αυτό; ο, η, το" (αναφερόμενος) तद्	Α/Ο	tena तेन	tais तैस्
	Θ	tayā तया	tābhis ताभिस्
etad "αυτός, αυτή, αυτό" (πολύ κοντά στον ομιλητή) एतद्	Α/Ο	etena / enena एतेन / एनेन	etais एतैस्
	Θ	etayā / enayā एतया / एनया	etābhis एताभिस्
idam "αυτός, αυτή, αυτό" (κοντά) इदम्	Α/Ο	anena / enena अनेन / एनेन	ebhis एभिस्
	Θ	anayā / enayā अनया / एनया	ābhis आभिस्

10.2.1. Περὶ τῆς χρήσεως τοῦ Εργαλείκου (tṛtīyā = तृतीया)

Ὁ Εργαλείκος (tṛtīyā) τίθεται κυρίως ἐπὶ τὰς ἐρωτήσεις:
Δι’ ὅτου;
Τίνι μέσῳ;
Σὺ τίνι;

Τίθεται

1. ἐν ταῖς παθητικαῖς προτάσεσι: τὸ ἄγον (kartṛ) ἐν Εργαλείκῳ
2. πρὸς τὴν δηλοποίησιν τοῦ μέσου ἢ ἐργαλείου, δι’ οὗ τινὰ πράττεται
3. πρὸς τὴν δηλοποίησιν τοῦ ὁδοῦ, ἐφ’ οὗ τις εἰς τινὰ καταλήγει
4. πρὸς τὴν ἐκφρασιν τῆς συνδέσεως, ἑνώσεως, κοινωνίας μετὰ
5. παρὰ τὰς μεταθέσεις ἐν τῇ σημασίᾳ "μαζὶ μετὰ, μετά·" π.χ. saha = सह = "μετά" :brπ.χ.:br brāhmaṇena saha = ब्राह्मणेन सह = "μαζὶ μετὰ τοῦ Βραχμάνου"

Ἑτέρα τῆς ὀργανικῆς (τρίτη) χρῆσις ἑπομένη.

10.3. Τὸ λεγόμενον νόμος τῆς ἐγκεφαλικώσεως διὰ -n- (σάντι λέξεως)

-n- ὃ ἀκολουθεῖ φωνήεν ἢ n, m, y, v, ἀνθίσταται -ṇ-, ἂν ṛ, ṝ, r, ṣ ἐν τῇ λέξει προηγούνται τοῦ -n- ἢ μὴ ἄλλος φθόγγος πλὴν φωνέντων, γυγλωττίδων, χειλικῶν, y, v, h ἢ ἀνούσβαρος μεταξὺ τούτων τῶν φθόγγων καὶ τοῦ ἐπομένου -n- ἐν τῇ λέξει ὑπάρχει.

Διὰ τοῦτο:

	Ὀργανικὸς ἐνικός
guru गुरु	guruṇā गुरुणा
śūdra शूद्र	śūdreṇa शूद्रेण
īśvara ईश्वर	īśvereṇa ईश्वरेण
kṣatriya क्षत्रिय	kṣatriyeṇa क्षत्रियेण
naraka नरक	narakeṇa नरकेण

Οὕτως δὲ καὶ τὸ -ṇ- ἐξηγεῖται ἐν:

śravaṇa श्रवण

śṛṇoti शृणोति

kāraṇa कारण

brāhmaṇa ब्राह्मण

10.4. Τὸ Πάθη, Ὁριστικὴ Παρατατικοῦ (yak = यक्)

Σύνταξις:
(συνήθως) βαθὺς ῥίζα + -ya- + Αἰτιατικὴ κατάληξις

ὥσπερ

Ῥίζα धातु	3. ἐν. Παθ. Παρατ. Ὀρισ. यक् लट्	3. πληθ. Παθ. Παρατ. Ὀρισ. यक् लट्
nī 1 U (nayati)	nīyate (नीयते) "ἄγεται"	nīyante (नीयन्ते)
man 4 Ā (manyate)	manyate (मन्यते) "νοεῖται"	manyante (मन्यन्ते)
viś 6 P (viśati)	viśyate (विश्यते) "εἰσέρχεται"	viśyante (विश्यन्ते)

Ἔχετε ὑπ’ ὀφθαλμῶν ὅτι παρὰ τοῖς ῥήμασι τῆς τετάρτης παραταικῆς κλάσεως αἱ ἑαυτῶν μορφαὶ καὶ τὸ παθητικὸν ταὐτὰ ἔχουσιν· ὅτι δὲ ἑαυτῶν ἢ παθητικὸν πρόκειται, ἐνταῦθα μόνον ἐκ τῆς τοῦ λόγου συντάξεως ἐκμανθάνεται.

10.4.1. Ἰδιαῖραι κανόνες περὶ τῆς τοῦ παθητικοῦ συνθέσεως

1. Ῥίζαι ἐπὶ -i ἢ -u τὸν φθόγγον πρὸ τοῦ παθητικοῦ ἐνδεκαδιδάσκουσι -ya-:

• ji 1 Π: jīyate, jīyante :brजीयते, जीयन्ते
• śru 5 Π: śrūyate, śrūyante :brश्रूयते, श्रूयन्ते
• su 5 Ο: sūyate, sūyante :brसूयते, सूयन्ते

2. Ῥίζαι μετὰ -a- μεταξὺ συμφώνων (πλὴν ἠχόντων, y, r, v) ἀμετακίνητοι μένουσι:

• labh 1 Ἑ: labhyate, labhyante :brलभ्यते, लभ्यन्ते

3. Τιναὶ ῥίζαι τὸ παθητικὸν ἀμετακίνητον συνίστανται (ἢ ἐν τῷ βαθμῷ τῆς παραταικῆς ῥίζης):

• āp 5 Π: āpyate, āpyante :brआप्यते, आप्यन्ते
• khād 1 Π: khādyate, khādyante :brखाद्यते, खाद्यन्ते
• smṛ 1 Π: smaryate, smaryante :brस्मर्यते, स्मर्यन्ते

4. Βαθμὸς τῶν ῥημάτων, ἃ ἐπὶ ya, va, ra ἤρχοντο, ἢ ὅπου ταῦτα τὰ φωνήεντα μετὰ ἄλλου συμφώνου κεῖται (Samprasāraṇa = सम्प्रसारण):

Ῥίζα धातु	Βαθμός सम्प्रसारण	Παθητικόν यक्
yaj 1 Ο यज्	*yj » ij	ijyate इज्यते ijyante इज्यन्ते
vad 1 Π वद्	*vd » ud	udyate उद्यते udyante उद्यन्ते
prach 6 Π प्रच्छ्	*prcch » pṛcch	pṛcchyate पृच्छ्यते pṛcchyante पृच्छ्यन्ते

Ἡ παραδοσιαὶ ἡ ἐγχώριος ὀνομασία διὰ ταύτην τὴν μορφὴν τοῦ βαθμοῦ τῆς βάσεως παρὰ ῥήμασι μετὰ ya ἢ va ἐστὶν Samprasāraṇa (नपुंसकम् = सम्प्रसारण).

5. Τὸ ἐκβατικὸν -ṛ μετὰ ἑνὸς μόνον συμφώνου πρὸ τοῦ παθητικοῦ ἐνδόμου -ya- ἀνθίσταται διὰ -ri-:

• kṛ 8 U: kriyate, kriyante :brक्रियते, क्रियन्ते
• Ἀλλὰ: smṛ 1 P: smaryate :brस्मर्यते

6. Τινὲς ῥίζαι ἐπὶ -an ἔχουσι διὰ τῆς ἐναλλαγῆς δύο παθητικὰς μορφάς:

• μίαν -an-ya
• μίαν -ā-ya- (τὸ μακρὸν ā ἐστὶν ὑπόστασις ὑποθετικοῦ μακροῦ ῥιζοῦ)

π.χ. tan 8 U.

• tan-ya-te, tan-ya-nte :brतन्यते, तन्यन्ते
• tā-ya-te, tā-ya-nte :brतायते, तायन्ते (ἐκ *tn-ya-nte)

10.5. Λεξιλόγιον

Μανθάνετε τὰς ἑπομένας λέξεις:

gṛha n. गृह : οἶκος
grāma m. ग्राम : κώμη
nagara n. नगर : πόλις

Περὶ τῆς τῆς πόλεως καὶ τῆς κώμης ζωῆς βλέπε Basham, Wonder, κεφ. 6.

yajña m. यज्ञ : θυσία

Ἡ θυσία ἐν τῇ Ἰνδίᾳ ἐστὶν ἐν πρώτῃ μοίρᾳ τιμὴ τῆς θεότητος ὡς ξένου. Διὰ ταύτης ὑποχρεοῦται τις τὴν θεότητα.

Μορφολογία: yaj 1 U + kṛt-ἐνδομο -na-.

puṇya n. पुण्य : ἀγαθὸν ἔργον, ἀξίωμα

Δι’ οὗ τις ἀξιοῖ εὐδαιμονίαν καὶ ἀγαθὰς μετενσαρκώσεις.

pāpa n. पाप : κακὸν ἔργον, κακία (ἀντίθεσις πρὸς puṇya)
satya n. सत्य : ἀλήθεια

Ἐν τῇ Ἰνδίᾳ ἐπέδιδον τῷ ἀληθεῖ λόγῳ μαγικὴν δύναμιν, ναί, ἡ ὅλη κόσμος διατηρεῖται καὶ δημιουργεῖται διὰ τοῦ ἀληθοῦς λόγου. Περὶ ταύτης τῆς σημαντικῆς ἰδέας βλέπε τὸ θεμελιῶδες ἔργον:

Lüders, Heinrich (1869–1943): Varuna / Heinrich Lüders. Aus d. Nachl. hrsg. von Ludwig Alsdorf. - Göttingen : Vandenhoeck & Ruprecht. -- Bd. 2: Varuna und das Ṛta. -- 1959. -- XXIII S., S. 340 - 764

Εἰκ.: वरुणः
(Πηγὴ εἰκόνος: Λεπτομέρειαι)

• anṛta n. अनृत : Unwahrheit, Lüge (Gegensatz zu satya)

  Wortbildung an- („un-“) + ṛta n.

  ṛta ist ein zentraler Begriff im Veda, dessen Übersetzung umstritten ist: „Wahrheit“ (Lüders, Thieme), „Ordnung“ (Renou).

• ṛṣi m. ऋषि : vedischer Weiser, Verfasser vedischer Lieder

Τὰ ὀνόματα τούτων τῶν ṛṣis λέγονται ἐν τοῖς Βραχμάνοις τε καὶ ἐν ἰδίοις καταλόγοις πρὸς τοὺς Βέδας. Πάντες οἱ Βραχμᾶνες ἄγουσιν τὴν γένεσιν αὐτῶν ἀπὸ τοιούτων ṛṣis, καθ' οὓς τὰ gotra (गोत्र) αὐτῶν ὠνόμασται. Περὶ τοῦ ὀνόματος gotra ἴδε Basham, Wonder, κεφ. 5.
:::

Εἰκ.: विश्वामित्रः
(Πηγὴ εἰκόνος: Λεπτομέρειαι)

• vad 1 P (vadati) वद् वदति : λέγειν, φράζειν
• prach 6 P (pṛcchati !) प्रच्छ् पृच्छति : ἐρωτᾶν (τινα: Αἰτ.; περί τινος: Αἰτ.)
• saha सह : σὺν, ἅμα (καὶ ἐν τῷ "μάχεσθαι μετὰ" κτλ.) (Μετάθεσις μετὰ Δοτικῆς)

10.6. Übung

Α) Σχηματίσατε τὸ παθητικὸν τῶν ἑπομένων ῥηματικῶν τύπων (μετὰ μεταφράσεως τοῦ ῥηματικοῦ τύπου):

1. sṛjati (सृजति)
2. yudhyate (युध्यते)
3. bhavanti (भवन्ति)
4. yajati (यजति)
5. nṛtyati (नृत्यति)
6. nayanti (नयन्ति)
7. smarati (स्मरति)
8. śṛṇvanti (शृण्वन्ति)
9. paśyati (पश्यति) (Passiv wird von dṛś gebildet!)
10. jayanti (जयन्ति)
11. kurvate (कुर्वते)
12. āpnuvanti (आप्नुवन्ति)
13. viśati (विशति)
14. khādanti (खादन्ति)
15. sunoti (सुनोति)
16. gacchati (गच्छति)
17. manyante (मन्यन्ते)
18. labhante (लभन्ते)
19. rakṣanti (रक्षन्ति)
20. vadanti (वदन्ति)
21. pṛcchanti (पृच्छन्ति)
22. tanvanti (तन्वन्ति) (2 Formen!)

Β) Σχηματίσατε τὴν Δοτικὴν ἑνικοῦ καὶ πληθυντικοῦ ἀριθμοῦ πάντων τῶν μέχρι τοῦδε μαθόντων ὀνομάτων.

Γ) Μετατρέψατε τὰς ἑπομένας προτάσεις εἰς τὸ παθητικὸν καὶ μεταφράσατε αὐτάς:

1. brāhmaṇo devīm yajati. (ब्राह्मणो देवीं यजति)
2. sādhuḥ svargaṃ gacchati. (साधुः स्वर्गं गच्छति)
3. śūdraṃ jayati. (शूद्रं जयति)
4. guruḥ phalāni khādati. (गुरुः फलानि खादति)
5. gurūñchṛṇoti. (गुरूञ्छृणोति)
6. ko 'gniṃ paśyati. (को ऽग्निं पश्यति)
7. ayaṃ kavirmantraṃ smarati. (अयं कविर्मन्त्रं स्मरति)
8. iyaṃ devī kṣatriyā rakṣati. (इयं देवी क्षत्रिया रक्षति)
9. kṣatriyā viṣṇuṃ yajante. (क्षत्रिया विष्णुं यजन्ते) (2 τρόποι)
10. brāhmaṇo 'gniṃ karoti. (ब्राह्मणो ऽग्निं करोति)
11. vaiśyā imaṃ grāmaṃ gacchanti. (वैश्या इमं ग्रामं गच्छन्ति) (2 τρόποι)
12. ete gurūṃstu śṛṇvanti. (एते गुरूंस्तु शृण्वन्ति)
13. sādhuḥ svargamāpnoti. (साधुः स्वर्गमाप्नोति)
14. brāhmāṇāḥ somaṃ sunvanti. (ब्राह्मणाः सोमं सुन्वन्ति)
15. paśūllabhate. (पशूल्लभते)
16. ke yodhāḥ kṣatriyaiḥ saha yudhyante. (के योधाः क्षत्रियैः सह युध्यन्ते)

Δ) Μεταφράσατε εἰς τὴν Σανσκριτικήν:

1. Βραχμᾶνος πορεύεται σὺν Βαισύᾳ εἰς τὴν κώμην.
2. Σέβεται τὸν Βίσνου διὰ θυσίας. (θυσία yajña ἐκφράζειν!)
3. Ὁ Βέδας καλεῖται śruti. (vad)
4. Ἀνατείνεται ὁ ἱστὸς. (2 τρόποι)

Εἰκ.: तन्तुवायः
(Πηγὴ εἰκόνος: Λεπτομέρειαι)

5. Διδάσκαλοι ἐρωτῶνται. (Παθητικὴ σύνταξις)
6. Ὁ ὀφθαλμὸς ἄγεται. (Παθητικὴ σύνταξις)
7. Ὁ ποιητὴς θεὰν ὁρᾶται. (Παθητικὴ σύνταξις)
8. Τίς (θηλ.) φυλάττεται ἡ κόρη; (Παθητικὴ σύνταξις)
9. Ὁ Κσατρίγιας σέβεται τὸν Κύριον διὰ θυσίας. (Παθητικὴ σύνταξις, ἄνευ τοῦ ὀνόματος yajña)
10. Διὰ δωρεᾶς φθάνει ὁ τοῦ Βούδδα ὀπαδὸς εἰς οὐρανόν.

10.7. Λεξιλόγιον 2

makṣikā f. मक्षिका : μῦψ, μέλισσα
vraṇa m. व्रण : τραῦμα, ἁμάρτημα, βλάβη
dhana n. धन : μισθός, χρῆμα, πλοῦτος, κτῆσις
iṣ 6 P (icchati) इष् इच्छति : ἐπιθυμεῖν
pārthiva m. पार्थिव : βασιλεύς
nīca 3 नीच : ταπεινός, βαθύς
kalaha m. कलह : ἔρις, κώθων
śānti f. शान्ति : παῦσις, ἡσυχία, εἰρήνη
śam 4 P (śāmyati !) शम् शाम्यति : ἡρεμεῖν, ἡροῦσθαι
nara m. नर : ἀνήρ, ἄνθρωπος
lubh 4 P (lubhyati) लुभ् लुभ्यति : ἐπιθυμεῖν
sūkta 3 सूक्त : καλῶς εἰρημένον, ὡραῖος λεχθείς· n. ᾠδή
śiṣya m. शिष्य : μαθητής
atra अत्र : ὧδε
tatra तत्र : ἐκεῖ
bhānu m. भानु : λάμψ, ἥλιος
vand 1 Ā (vandate) वन्द् वन्दते : ἀσπάζεσθαι, τιμᾶν
vṛṣ 1 P (varṣati) वृष् वर्षति : βρέχειν
nṛpa m. नृप : βασιλεύς, ἄρχων
kṣīra n. क्षीर : γάλα
mārga m. मार्ग : ὁδός
evam एवम् : οὕτως
iha इह : ὧδε
śubh 1 Ā (śobhate) शुभ् शोभते : καλὸν εἶναι, λαμπρεύειν

10.8. Ἀσκήσεις ἀναγνώσεως καὶ μεταφράσεως

Ἀνάγνωθι καὶ μετάφρασον, καὶ θές εἰς τὴν παθητικὴν φωνήν:

क १.

मक्षिका व्रणमिच्छन्ति धनमिच्छन्ति पार्थिवाः ।
नीचाः कलहमिच्छन्ति शान्तिमिच्छन्ति साधवः ॥

२. नरान्सृजति देवः । |
३. कवयो धनं लुभ्यन्ति । |
४. ऋषयः सूक्तानि पश्यन्ति । |
५. विष्णुमृषिर्यजति । |
६. गुरूञ्शिष्यांश्च पश्यति । |
७. स्वर्गं लभन्ते । |
८. अत्रर्षिर्भानुं वन्दते । |
९. ग्रामं गच्छन्ति । |
१०. दानानि वर्षन्ति नृपाः ॥

ख १. सदा देवान्स्मरन्ति । |
२. ऋषिभी रामो वसति । |
३. हरिं क्षीरेण यजति । |
४. मार्गेण ग्रामं गच्छन्ति । |
५. धनेन सुखमिच्छन्ति नराः । |
६. एवं वदन्ति । |
७. शान्त्यर्षय इह शोभन्ते । |
८. कपयः फलानि खादन्ति । |
९. गजो गच्छति । |
१०. हरिर्गृहं गच्छति । |
११. सारथी रथं नयति ॥