Les 6

6.1. Die verbale sin

Skema I: Werkwoordvorm

• bv. yajati = यजति = "Hy (sy, dit) vereer met 'n offer", "Hy (sy, dit) offer"

Skema II: Agens (kartṛ m. = कर्तृ) – Werkwoordvorm

• bv. rāmo yajati = रामो यजति = "Rāma aanbid met 'n offer", "Rāma offer"

As die agens (kartṛ m. = कर्तृ) in 'n werkwoordelike sin genoem word wat nie in die passief is nie, dan staan die agens in die nominatief (eerste naamval, prathamā = प्रथमा). In numerus (getal, vacana n. = वचन) kom die agens en die werkwoordvorm dan ooreen.

6.2. Oor die vorming van werkwoordvorme

'n Finiete werkwoordvorm, d.w.s. 'n werkwoordvorm met 'n persoonsuitgang, druk in Sanskrit die volgende uit:

1. Betekenis (artha m. अर्थ)
2. Persoon en Numerus (Getal, vacana n. = वचन) (ek, jy, hy <sy, dit>, ons twee, julle twee, hulle twee, ons, julle, hulle)
3. Handelingswyse (genus verbi):
   1. Parasmaipada (n. = परस्मैपद) ("Woordvorm met betrekking tot 'n ander"): Aktief. bv. yajati = यजति = "Hy aanbid met 'n offer" (naamlik die priester wat die offer vir iemand anders voltrek)
   2. Ātmanepada (n. = आत्मनेपद) ("Woordvorm met betrekking tot homself"): Medium. bv. yajate = यजते = "Hy aanbid met 'n offer in sy eie belang" (naamlik die heer van die offer, wat vir homself en sy familie offer)
   3. Passief (karman n. = कर्मन्). bv. ijyate = इज्यते = "Daar word met 'n offer aanbid"

In baie gevalle is die betekenisnuanse van die Ātmanepada nie meer herkenbaar nie; selfs kunshoofdigters gebruik die Ātmanepada dikwels sonder 'n betekenisverskil met die Parasmaipada. Nogtans moet daar by die vertaling altyd noukeurig op gelet word of so 'n betekenisnuanse nie aanwesig is nie.

Werkwoorde wat in die Parasmaipada en Ātmanepada (in die spesifieke Ātmanepada-betekenis) gebruik word, word Ubhayapada-werkwoorde genoem (ubhayapada n. = उभयपद = "beide woordvorme").

Sommige werkwoorde word óf slegs in die Parasmaipada óf slegs in die Ātmanepada gebruik. By hierdie werkwoorde het die Ātmanepada of Parasmaipada geen spesifieke betekenis nie. bv. manyate = मन्यते = "hy (sy, dit) dink" (sonder spesifieke Ātmanepada-betekenis).

4. Wyse (Modus):
   1. Indikatief: Aantonende vorm
   2. Optatief: Wensvorm en moontlikheidsvorm
   3. Imperatief: Bevelsvorm
5. Tyd (Tempus):
   1. Presens: Teenwoordige tyd
   2. Imperfek
   3. Perfek
   4. Aoristus
   5. Futurum: Toekomende tyd
   6. Kondisionalis

Die tye word deur tydstamme gevorm: presensstam, aoristusstam, perfektumstam, futurumstam.

6.3. Indikatief Presens (laṭ = लट्)

Die presens is die tyd van die hede, veral ook van duur.

Die indikatief (aantonende wys) presens word gevorm deur die sogenaamde primêre uitgange aan die presensstam aan te heg.

Voorbeelde:

Wortel (dhātu)	Presensstam	3de Persoon Enkelvoud Indikatief Presens Parasmaipada
viś = विश्	viśa = विश	viśati = विशति = "hy (sy, dit) tree in"
bhū = भू	bhava = भव	bhavati = भवति = "hy (sy, dit) ontstaan"
nṛt = नृत्	nṛtya = नृत्य	nṛtyati = नृत्यति = "hy (sy, dit) dans"

6.4. Primêre uitgange van die derde persoon (prathama m. = प्रथम = "eerste (!) persoon")

	Singular (Einzahl) ekavacana n. एकवचन	Plural (Mehrzahl) bahuvacana n. बहुवचन
Parasmaipada n. परस्मैपद	-ti -ति	-nti -न्ति
Ātmanepada n. आत्मनेपद	-te -ते	-nte -न्ते

Voorbeeld yaj = यज् = "met 'n offer vereer", "offer":

• Presensstam: yaja = यज
  • 3. sg. P. yajati = यजति
  • 3. pl. P. yajanti = यजन्ति
  • 3. sg. Ā. yajate = यजते
  • 3. pl. Ā. yajante = यजन्ते

6.5. Vorming van die presensstam

6.5.1. Werkwoorde van die 6de presensklas (tudādi = तुदादि = "tud ens.")

Presensstam = Wortel in nulgraad (waarin dit gelys word) + a-

Wurzel (dhātu m.) धातु	Presensstam
viś विश्	viśa- विश-
sṛj सृज्	sṛja- सृज-

6.5.2. Werkwoorde van die 1ste presensklas (bhvādi / bhūvādi = भ्वादि / भूवादि = "bhū ens.")

Presensstam = Wortel in guṇa-graad (selde vṛddhi-graad) + a-
Wurzel (dhātu m.) धातु	Guṇa-graad	Guṇa-graad voor a-	Presensstam
bhū भू	bho भो	bhav भव्	bhava- भव-
nī नी	ne ने	nay नय्	naya- नय-
smṛ स्मृ	smar स्मर्	smar स्मर्	smara- स्मर-
yaj यज्	yaj यज्	yaj यज्	yaja- यज-
nind निन्द्	nind निन्द्	nind निन्द्	ninda- निन्द-

6.5.2.1. Woordsandhi van e en o

Voor vokale word e binne-in 'n woord deur ay vervang, en o deur av.

6.5.2.2. Vokaalgradering (Ablaut)

Nulgraad Swak graad	Hochstufe Vollstufe Guṇa m. गुण	Dehnstufe Vṛddhi f. वृद्धि
ø	a	ā
i / ī	e	ai
u / ū	o	au
ṛ / ṝ	ar	ār
ḷ	al	āl

6.5.3. Werkwoorde van die 4de presensklas (divādi = दिवादि = "div ens.")

Presensstam = Wortel in nulgraad (waarin dit gelys word) + ya-

Wurzel (dhātu m.) धातु	Presensstam
nṛt नृत्	nṛtya- नृत्य-
muh मुह्	muhya- मुह्य-
yudh युध्	yudhya- युध्य-
man मन्	manya- मन्य-

6.5.4. Temavokaal, tematiese presensklasse

Die a in die stamvormende agtervoegsels van presensklasse word die tematiese vokaal genoem. Presensklasse met 'n a in die stamvormende agtervoegsel word daarom "tematiese presensklasse" genoem.

6.6. Gesproke Sanskrit: Verdere vrae (praśna m. = प्रश्न)

• N. N. kiṃ karoti? = N.N. किं करोति = "Wat doen N. N.?"
• N. N. (plural) kiṃ kurvanti? = N.N. किं कुर्वन्ति = "Wat doen die N.N.'s?"
• (karoti, kurvanti van kṛ = कृ 8 U: "doen, maak")
• kiṃ kuśalam? = किं कुशलम् = "Gaan dit goed met u?, Hoe gaan dit met u?"
• Antwoord: sarvathā kuśalam = सर्वथा कुशलम् = "(Dit gaan met my) in alle opsigte goed."

6.7. Woordelys

In Sanskrit word die werkwoorde in die wortelvorm aangegee. Die getal na die wortel dui die vervoegingsklas aan.

• P: Wortel is slegs Parasmaipada
• Ā: Wortel is slegs Ātmanepada
• U: Ubhayapada ("beide woordvorme"): Wortel word in die Parasmaipada en Ātmanepada gebruik.
• (): Tussen hakies staan die 3de persoon enkelvoud presens indikatief (laṭ).

Leer die volgende woorde:

• yaj 1 U (yajati) यज् यजति : met 'n offer vereer, offer
• bhū 1 P (bhavati) भू भवति : word, ontstaan, wees
• smṛ 1 P (smarati) स्मृ स्मरति : onthou, herinner
• nṛt 4 P (nṛtyati) नृत् नृत्यति : dans
• nī 1 U (nayati) नी नयति : lei
• man 4 Ā (manyate) मन् मन्यते : dink
• muh 4 P (muhyati) मुह् मुह्यति : verward wees
• yudh 4 Ā (yudhyate) युध् युध्यते : veg
• viś 6 P (viśati) विश् विशति : binnegaan
• sṛj 6 P (sṛjati) सृज् सृजति : loslaat, uit jouself vrystel, laat emaneer

6.8. Oefening

A) Vorm werkwoordelike sinne deur die wortels wat tussen hakies aangedui word, in te voeg:

1. brāhmaṇas ... (yaj, nṛt, viś, man, yudh, nī, muh)
   ब्राह्मणस् ... यज्, नृत्, विश्, मन्, युध्, नी, मुह्
2. devas ... (nṛt, yudh, smṛ, sṛj)
   देवस् ... नृत्, युध्, स्मृ, सृज्
3. kavis ... (man, smṛ, viś)
   कविस् ... मन्, स्मृ, विश्
4. dhenus ... (viś, bhū)
   धेनुस् ... विश्, भू

B) Sit die sinne wat in Oefening A gevorm is, in die meervoud.

C) Vertaal in Sanskrit:

1. Hy aanbid met 'n offer. (Die offerpriester vir 'n offerheer)
2. Śiva dans.
3. Rāma lei.
4. Śūdras is verward.
5. Die Kṣatriya-vroue gaan binne.
6. Die HEER laat emaneer.
7. Die Kṣatriya aanbid met 'n offer. (as offerheer)
8. Śūdra-vroue dans.
9. Kṣatriyas veg.
10. Heilige manne lei.
11. Hulle onthou.
12. Wie (vroulik) dans?
13. Die (genoemde) Brahmaan-vrou dans.

Śivo nṛtyati = शिवो नृत्यति
Śiva Naṭarāja (नटराज), Kadavul Hindu Temple, Kauai, Hawaii
(Bron: Wikipedia, CC-BY-SA 2.5)

6.9. Herhalingsoefening

A) Invuloefening: Vorm vrae waarop die sinne, wat u na die volgende invuloefeninge vorm, antwoorde is:

1. devas ... (īśvara, nṛt, sṛj, agni, indra)
   देवस् ... ईश्वर, नृत्, सृज्, अग्नि, इन्द्र
2. (dvija, sādhu, kavi) ... brāhmaṇaḥ
   द्विज, साधु, कवि ... ब्राह्मणः
3. (śruti) ... vedaḥ
   श्रुति ... वेदः
4. (veda) ... śrutiḥ
   वेद ... श्रुतिः
5. (brāhmaṇa, guru) ... yajanti
   ब्राह्मण, गुरु ... यजन्ति
6. (devī) ... indrāṇī
   देवी ... इन्द्राणी
7. (śūdra, śūdrā, devī) ... nṛtyanti
   शूद्र, शूद्रा, देवी ... नृत्यन्ति
8. (kṣatriya) ... yudhyante
   क्षत्रिय ... युध्यन्ते
9. (brāhmaṇa, brāhmaṇī) ... viśanti
   ब्राह्मण, ब्राह्मणी ... विशन्ति
10. (guru) ... candrakīrtiḥ

गुरु ... चन्द्रकीर्तिः

11. (sādhu) ... rāmaḥ

साधु ... रामः

B) Verander na die meervoud:

1. brāhmaṇo yajati. = ब्राह्मणो यजति
2. kaiṣā. = कैषा
3. kṣatriyo yajate. = क्षत्रियो यजते
4. sādhvī smarati. = साध्वी स्मरति
5. vaiśyā muhyati. = वैश्या मुह्यति
6. sṛjati. = सृजति
7. devī manyate. = देवी मन्यते
8. gururviśati. = गुरुर्विशति
9. ko 'yam. = को ऽयम्
10. iyaṃ devī nṛtyati. = इयं देवी नृत्यति
11. eṣa devo yudhyate. = एष देवो युध्यते
12. sa sṛjati. = स सृजति
13. paśurdhenuḥ. = पशुर्धेनुः
14. keyam. = केयम्

C) Vorm die Ātmanepada van:

1. rāmo yajati. = रामो यजति
2. kṣatriyā nayanti. = क्षत्रिया नयन्ति

D) Vorm die femininum van:

1. śūdro nayati. = शूद्रो नयति
2. sādhurviśati. = साधुर्विशति
3. brāhmaṇaḥ smarati. = ब्राह्मणः स्मरति
4. kṣatriyo yudhyate. = क्षत्रियो युध्यते
5. devo guruḥ. = देवो गुरुः

E) Vertaal:

1. devatānnapūrṇā. = देवतान्नपूर्णा
2. śūdretarā. = शूद्रेतरा
3. vaiśyastulādhāraḥ. = वैश्यस्तुलाधारः
4. kavirmāghaḥ. = कविर्माघः
5. devyumā. = देव्युमा
6. śrutirvedaḥ. = श्रुतिर्वेदः
7. dhenurviśati. = धेनुर्विशति
8. guruścaitanyaḥ. = गुरुश्चैतन्यः
9. devīndrāṇī. = देवीन्द्राणी
10. sādhurguruḥ. = साधुर्गुरुः
11. gururyajate. = गुरुर्यजते

F) Vertaal na Sanskrit:

1. Rāma offer (as offerheer).
2. Durgā is 'n godin.
3. Mīnākṣī is 'n godin.

Mīnākṣī (मीनाक्षी), Mīnākṣī-tempel, Madurai, Tamil Nadu
(Bron: Wikipedia, Publieke domein)

4. U is verward.
5. Rāma is 'n heilige man.
6. Wie is die HERE?
7. Indra is die HERE.
8. Die vee kom binne.
9. Viṣṇu laat emaneer = Viṣṇu skep.
10. Twee-maal-geborenes is goed.
11. Die drievoudige (kennis) is die Sāmaveda, die Ṛgveda en die Yajurveda. (2 moontlikhede)
12. Hierdie godin is goed.
13. Die vyf "kwellinge" is: onkunde, ego-waan, passie (liefde), haat, gehegtheid aan die liggaam. (2 moontlikhede)
14. "Brahma se verblyftoestande" is: vriendelike welwillendheid, medelye, medevreugde, gelykmoedigheid. (2 moontlikhede)
15. Hierdie Brahmane offer namens andere.
16. Brahmane, Kṣatriyas en Vaśyas is Twee-maal-geborenes. (2 moontlikhede)
17. Die wetenskappe (vir 'n vors) is: filosofie, die drievoudige (Veda-kennis), ekonomie en politiek. (2 moontlikhede)
18. Gaan dit goed met u?
19. (Dit gaan met my) in alle opsigte goed.