Mësimi 6

6.1. Propozicioni me folje

Skema I: Forma verbale
p.sh. yajati = यजति = "Ai (ajo, ajo) nderon me një flijim", "Ai (ajo, ajo) flijon"

Skema II: Agjenti (kartṛ m. = कर्तृ) – Forma verbale
p.sh. rāmo yajati = रामो यजति = "Rāma nderon me një flijim", "Rāma flijon"

Kur agjenti (kartṛ m. = कर्तृ) përmendet në një propozicion me folje, që nuk është në zanafillor (passive), atëherë agjenti është në Nominativ (rasti i parë, prathamā = प्रथमा). Në numër (Zahl, vacana n. = वचन), agjenti dhe forma verbale përputhen.

6.2. Për formimin e formave verbale

Një formë verbale finite, d.m.th. një formë verbale me fund personal, shpreh në sanskritisht të mëposhtëmen:

1. Kuptimi (artha m. अर्थ)
2. Personi dhe Numri (Zahl, vacana n. = वचन) (unë, ti, ai <ajo, ajo>, ne dy, ju dy, ata dy, ne, ju, ata)
3. Mënyra e sjelljes (genus verbi):
4. Parasmaipada (n. = परस्मैपद) ("Formë fjale me referencë ndaj dikujt tjetër"): Aktive. p.sh. yajati = यजति = "Ai nderon me një flijim" (pra prifti, që e kryen flijimin për dikë tjetër)
5. Ātmanepada (n. = आत्मनेपद) ("Formë fjale me referencë ndaj vetes"): Medium. p.sh. yajate = यजते = "Ai nderon me një flijim për interesin e vet" (pra zotëri i flijimit, që flijon për vete dhe familjen e vet)
6. Passiv (karman n. = कर्मन्). p.sh. ijyate = इज्यते = "Ajo nderohet me një flijim"

Në shumë raste, nuansa e kuptimit të Ātmanepada-s nuk mund të dallohet më; madje edhe poetët e sofistikuar shpesh përdorin Ātmanepada-n pa dallim kuptimi nga Parasmaipada-ja. Megjithatë, gjatë përkthimit duhet të vëzhgohet me kujdes nëse ekziston një e tillë nuansë kuptimi.

Verbet, që përdoren në Parasmaipada dhe Ātmanepada (në kuptimin specifik të Ātmanepadës), quhen verbe Ubhayapada (ubhayapada n. = उभयपद = "të dyja format e fjalës").

Disa verbe përdoren ose vetëm në Parasmaipada ose vetëm në Ātmanepada. Në rastin e këtyre verbeve, Ātmanepada ose Parasmaipada nuk ka një kuptim specifik. P.sh. manyate = मन्यते = "ai (ajo, ajo) mendon" (pa kuptim specifik të Ātmanepadës).

4. Mënyra e shprehjes (Modus):
5. Indikativ: Forma e deklaratës
6. Optativ: Forma e dëshirës dhe forma e mundësisë
7. Imperativ: Forma urdhri
8. Koha (Tempus):
9. Präsens: Tashmja
10. Imperfekt
11. Perfekt
12. Aorist
13. Futur: E ardhmja
14. Kondicional

Kohët formohen nga rrënjët temporale: rrënja e Präsensit, rrënja e Aoristit, rrënja e Perfektit, rrënja e Futurit.

6.3. Indikativ Präsens (laṭ = लट्)

Präsens është koha e tashmjes, veçanërisht edhe ajo e vazhdimësisë.

Indikativ Präsens (forma e deklaratës) formohet duke i bashkuar rrënjës së Präsensit ato që quhen prapashta primare.

Shembuj:

Rrënjë (dhātu)	Präsensstamm	3. Person Singular Indikativ Präsens Parasmaipada
viś = विश्	viśa = विश	viśati = विशति = "ai (ajo, ajo) hyn"
bhū = भू	bhava = भव	bhavati = भवति = "ai (ajo, ajo) lind"
nṛt = नृत्	nṛtya = नृत्य	nṛtyati = नृत्यति = "ai (ajo, ajo) vallëzon"

6.4. Përfikset primare të personit të tretë (prathama m. = प्रथम = "personi i parë (!)")

	Singular (numër njëjës) Einzahl n. एकवचन	Plural (numër shumës) Mehrzahl n. बहुवचन
Parasmaipada n. परस्मैपद	-ti -ति	-nti -न्ति
Ātmanepada n. आत्मनेपद	-te -ते	-nte -न्ते

Shembull yaj = यज् = "të nderosh me një flijim", "flij":
Stamba e prezencit: yaja = यज
3. sg. P. yajati = यजति
3. pl. P. yajanti = यजन्ति
3. sg. Ā. yajate = यजते
3. pl. Ā. yajante = यजन्ते

6.5. Formimi i stambës së prezencit

6.5.1. Verbat e klasës së 6-të të prezencit (tudādi = तुदादि = "tud etj.")

Stamba e prezencit = Rrënja në nivel të thellë (ashtu siç listohet) + a-

Rrënja (dhātu m.) धातु	Stamba e prezencit
viś विश्	viśa- विश-
sṛj सृज्	sṛja- सृज-

6.5.2. Verbat e klasës së 1-të të prezencit (bhvādi / bhūvādi = भ्वादि / भूवादि = "bhū etj.")

Stamba e prezencit = Rrënja në nivel të lartë (rrallë në nivel të zgjatuar) + a-
Rrënja (dhātu m.) धातु	Nivel i lartë	Nivel i lartë para a-	Stamba e prezencit
bhū भू	bho भो	bhav भव्	bhava- भव-
nī नी	ne ने	nay नय्	naya- नय-
smṛ स्मृ	smar स्मर्	smar स्मर्	smara- स्मर-
yaj यज्	yaj यज्	yaj यज्	yaja- यज-
nind निन्द्	nind निन्द्	nind निन्द्	ninda- निन्द-

6.5.2.1. Sandhi fjalor i mes të e dhe o

Para zanoreve, e brenda fjalës zëvendësohet me ay, ndërsa o me av.

6.5.2.2. Gradacioni i tingullit (Ablaut)

Faza e ulët Faza e zhdukjes	Faza e lartë Faza plotësuese Guṇa m. गुण	Faza e zgjatur Vṛddhi f. वृद्धि
ø	a	ā
i / ī	e	ai
u / ū	o	au
ṛ / ṝ	ar	ār
ḷ	al	āl

6.5.3. Verbat e klasës së katër të prezencit (divādi = दिवादि = "div etj.")

Stamba e prezencit = Rrënja në fazë të ulët (siç paraqitet) + ya-

Rrënja (dhātu m.) धातु	Stamba e prezencit
nṛt नृत्	nṛtya- नृत्य-
muh मुह्	muhya- मुह्य-
yudh युध्	yudhya- युध्य-
man मन्	manya- मन्य-

6.5.4. Vokali temë, klasat tematike të prezencit

a në mbaresat e formimit të stambave për klasat e prezencit quhet vokal temë. Klasat e prezencit me a në mbaresën e formimit të stambave quhen prandaj "klasa tematike të prezencit".

6.6. Sanskriti i folur: Pyetje të tjera (praśna m. = प्रश्न)

N. N. kiṃ karoti? = N.N. किं करोति = "Çfarë po bën N. N.?"
N. N. (plural) kiṃ kurvanti? = N.N. किं कुर्वन्ति = "Çfarë po bëjnë N.N.-të?"
(karoti, kurvanti nga kṛ = कृ 8 U: "bëj, bëj")
kiṃ kuśalam? = किं कुशलम् = "A jeni mirë?, Si po shkon?"
Përgjigje: sarvathā kuśalam = सर्वथा कुशलम् = "(Më shkon) në çdo aspekt mirë."

6.7. Fjalori i fjalëve

Në sanskritisht, foljet paraqiten në Formën e rrënjës. Numri pas rrënjës tregon Klasën e konjugimit.

P: Rrënja është vetëm në Parasmaipada
Ā: Rrënja është vetëm në Ātmanepada
U: Ubhayapada ("dy forma fjale"): Rrënja përdoret në Parasmaipada dhe Ātmanepada.
(): Në kllapa është dhënë forma e personit të tretë, numri singular, kohës së tashme (laṭ) e mënyrës indikativ.

Mësoni fjalët e mëposhtme:
yaj 1 U (yajati) यज् यजति : ndero me një flijim, flijo
bhū 1 P (bhavati) भू भवति : bëh, lind, jem
smṛ 1 P (smarati) स्मृ स्मरति : paraqes, kujtoj
nṛt 4 P (nṛtyati) नृत् नृत्यति : vallëzoj
nī 1 U (nayati) नी नयति : udhëheq
man 4 Ā (manyate) मन् मन्यते : mendoj
muh 4 P (muhyati) मुह् मुह्यति : jem i hutuar
yudh 4 Ā (yudhyate) युध् युध्यते : luftoj
viś 6 P (viśati) विश् विशति : hyj
sṛj 6 P (sṛjati) सृज् सृजति : lësho, liro nga vetja, emanoj

6.8. Ushtrim

A) Formoni me rrënjët e dhëna në kllapa duke shtuar shenjat foljore, fjali foljore:

1. brāhmaṇas ... (yaj, nṛt, viś, man, yudh, nī, muh)
   ब्राह्मणस् ... यज्, नृत्, विश्, मन्, युध्, नी, मुह्
2. devas ... (nṛt, yudh, smṛ, sṛj)
   देवस् ... नृत्, युध्, स्मृ, सृज्
3. kavis ... (man, smṛ, viś)
   कविस् ... मन्, स्मृ, विश्
4. dhenus ... (viś, bhū)
   धेनुस् ... विश्, भू

B) Shndërroni fjali e formuara në Ushtrimin A në numrin shumës.

C) Përktheni në sanskritisht:

1. Ai adhuron me një flijim. (Kryepeshkopi i flijimit për një zotër flijimi)
2. Śiva vallëzon.
3. Rāma udhëheq.
4. Śūdrat janë të përzier.
5. Gratë Kṣatriya hyjnë brenda.
6. ZOTI lejon të emanojë.
7. Kṣatriya adhuron me një flijim. (si zotër flijimi)
8. Gratë Śūdra vallëzojnë.
9. Kṣatriyat luftojnë.
10. Meshkujt e shenjtë udhëheqin.
11. Ata kujtohen.
12. Kush (mashkull) vallëzon?
13. (E përmendur) Brahmanja vallëzon.

Śivo nṛtyati = शिवो नृत्यति
Śiva Naṭarāja (नटराज), Tempulli Hindu Kadavul, Kauai, Hawaii
(Burimi i imazhit: Wikipedia, CC-BY-SA 2.5)

6.9. Ushtrim përsëritjeje

A) Ushtrim plotësimi: Formulo pyetje, për të cilat pohimet që formoni pas ushtrimeve të mëposhtme plotësuese janë përgjigje:

1. devas ... (īśvara, nṛt, sṛj, agni, indra)
   देवस् ... ईश्वर, नृत्, सृज्, अग्नि, इन्द्र
2. (dvija, sādhu, kavi) ... brāhmaṇaḥ
   द्विज, साधु, कवि ... ब्राह्मणः
3. (śruti) ... vedaḥ
   श्रुति ... वेदः
4. (veda) ... śrutiḥ
   वेद ... श्रुतिः
5. (brāhmaṇa, guru) ... yajanti
   ब्राह्मण, गुरु ... यजन्ति
6. (devī) ... indrāṇī
   देवी ... इन्द्राणी
7. (śūdra, śūdrā, devī) ... nṛtyanti
   शूद्र, शूद्रा, देवी ... नृत्यन्ति
8. (kṣatriya) ... yudhyante
   क्षत्रिय ... युध्यन्ते
9. (brāhmaṇa, brāhmaṇī) ... viśanti
   ब्राह्मण, ब्राह्मणी ... विशन्ति
10. (guru) ... candrakīrtiḥ
    गुरु ... चन्द्रकीर्तिः
11. (sādhu) ... rāmaḥ
    साधु ... रामः

B) Vendosni në shumës:

1. brāhmaṇo yajati. = ब्राह्मणो यजति
2. kaiṣā. = कैषा
3. kṣatriyo yajate. = क्षत्रियो यजते
4. sādhvī smarati. = साध्वी स्मरति
5. vaiśyā muhyati. = वैश्या मुह्यति
6. sṛjati. = सृजति
7. devī manyate. = देवी मन्यते
8. gururviśati. = गुरुर्विशति
9. ko 'yam. = को ऽयम्
10. iyaṃ devī nṛtyati. = इयं देवी नृत्यति
11. eṣa devo yudhyate. = एष देवो युध्यते
12. sa sṛjati. = स सृजति
13. paśurdhenuḥ. = पशुर्धेनुः
14. keyam. = केयम्

C) Kthejeni në Ātmanepada:

1. rāmo yajati. = रामो यजति
2. kṣatriyā nayanti. = क्षत्रिया नयन्ति

D) Kthejeni në gjininë femërore:

1. śūdro nayati. = शूद्रो नयति
2. sādhurviśati. = साधुर्विशति
3. brāhmaṇaḥ smarati. = ब्राह्मणः स्मरति
4. kṣatriyo yudhyate. = क्षत्रियो युध्यते
5. devo guruḥ. = देवो गुरुः

E) Përkthejeni:

1. devatānnapūrṇā. = देवतान्नपूर्णा
2. śūdretarā. = शूद्रेतरा
3. vaiśyastulādhāraḥ. = ⟫वैश्यस्तुलाधारः⟫
4. kavirmāghaḥ. = कविर्माघः
5. devyumā. = देव्युमा
6. śrutirvedaḥ. = श्रुतिर्वेदः
7. dhenurviśati. = धेनुर्विशति
8. guruścaitanyaḥ. = गुरुश्चैतन्यः
9. devīndrāṇī. = देवीन्द्राणी
10. sādhurguruḥ. = साधुर्गुरुः
11. gururyajate. = गुरुर्यजते

F) Përkthejeni në sanskritisht:

1. Rāma sakrifikon (si zot i sakrificës).
2. Durgā është një perëndeshë.
3. Mīnākṣī është një perëndeshë.

Mīnākṣī (मीनाक्षी), Mīnākṣī-Tempel, Madurai, Tamil Nadu
(Burimi i imazhit: Wikipedia, Public domain)

4. Ata janë të hutuar.
5. Rāma është një njeri i shenjtë.
   Kush është ZOTI?
   Indra është ZOTI.
   Kafshët shtëpiake hyjnë.
   Viṣṇu lëshon = Viṣṇu krijon.
   Të lindurit dy herë janë të mirë.
   Trefishi (dija) është Sāmaveda, Ṛgveda dhe Yajurveda. (2 mundësi)
   Kjo perëndeshë është e mirë.
   Pesë "vuajtjet" janë: paaftësia për të ditur, iluzioni i "Unë", pasioni (dashuria), urrejtja, lidhja me trupin. (2 mundësi)
   "Gjendjet e qëndrimit të Brahmas" janë: mirënjohje e butë, mëshirë, gëzim i përbashkët, barazi. (2 mundësi)
   Këta brahmanë ofrojnë në emër të të tjerëve.
   Brahmanët, Kṣatriyët dhe Vaiśyët janë të lindur dy herë. (2 mundësi)
   Shkencat (për një princ) janë: filozofia, njohuria e trefishtë (e Vedave), ekonomia dhe politika. (2 mundësi)
   A jeni mirë?
   (Më shkon) mirë në çdo aspekt.