Μάθημα βʹ

2.1. Ἡ ὀνοματικὴ πρότασις

Σχήμα: Κατηγορούμενον ὄνομα - Ὑποκείμενον

οἷον devo viṣṇuḥ = देवो विष्णुः = "Ὁ Βισνοῦς ἐστὶ θεός."

Ῥῆμα συνδετικόν ("ἐστί", "εἰσί", "εἰμί", "εἶ", "ἐστέ") οὔκ ἐστιν ἀναγκαῖον, δύναται δὲ ἐνίοτε παρεῖναι.

Οὐκ εἰσιν ἄρθρα: devaḥ -- देवः δύναται σημαίνειν "ὁ θεός" ἢ "θεός τις".

Καίπερ ἐν τῇ Σανσκριτικῇ ἡ τάξις τῶν λέξεων μάλα ἐλευθέρα ἐστίν (ἄλλως τε ἐν τοῖς ἔπεσιν), δεῖ τὸν μεταφράζοντα, πρότασιν ὀνοματικὴν μεταφράζοντα, πρῶτον πάντων μετάφρασιν κατὰ τὸ ἄνω σχῆμα τὸ τυπικὸν ἐνθυμεῖσθαι.

Ἐν τῇ ὀνοματικῇ προτάσει τὸ ὑποκείμενον κεῖται ἐν τῇ ὀνομαστικῇ (τῇ πρώτῃ πτώσει = prathamā f. = प्रथमा). Τὸ κατηγορούμενον ὄνομα συμφωνεῖ τῷ ὑποκειμένῳ κατὰ τὸν ἀριθμὸν καὶ τὴν πτῶσιν· εἰ δὲ τὸ κατηγορούμενον ὄνομα ἐπίθετόν ἐστιν, καὶ κατὰ τὸ γένος.

2.2. Περὶ τῆς κλίσεως (κλίσις τῶν ὀνομάτων)

Ἐν τῇ Σανσκριτικῇ γλώσσῃ ἔστι:

• τρεῖς ἀριθμοί (μορφαὶ ἀριθμήσεως) = vacana n. -- वचन
  • Ἑνικός (ἀριθμὸς ἑνικός) = ekavacana n. -- एकवचन
  • Δυϊκός (ἀριθμὸς δυϊκός) = dvivacana n. -- द्विवचन
  • Πληθυντικός (ἀριθμὸς πληθυντικός) = bahuvacana n. -- बहुवचन
• τρία γένη (γραμματικὰ γένη) = liṅga n. / vyakti f. -- लिङ्ग / व्यक्ति
  • Ἀρσενικόν (ἄρρεν) = puṃs m. -- पुंस्
  • Θηλυκόν (θῆλυ) = strī f. -- स्त्री
  • Οὐδέτερον (οὐδέτερον) = napuṃsaka n. -- नपुंसक
• ὀκτὼ πτώσεις (πτώσεις) = sup -- सुप् (= καταλήξεις πτώσεων)

Πρὸς τὴν κλίσιν αἱ καταλήξεις τῶν πτώσεων (sup = सुप्) προσάπτονται τῷ λεγομένῳ ὀνοματικῷ θέματι (μορφῇ τοῦ ὀνόματος ἄνευ καταλήξεων πτώσεων).

Παράδειγμα: devas = देवस् (ὀνομαστικὴ ἑνικοῦ ἀρσενικοῦ) "ὁ/εἷς θεός" = deva- -- देव- (ὀνοματικὸν θέμα) + -s -- -स् (κατάληξις πτώσεως).

Ἐν τοῖς τῆς Σανσκριτικῆς λεξικοῖς τὰ ὀνόματα κατὰ τὸ ὀνοματικὸν θέμα ἀναγράφονται:

• deva m. -- देव m. (ἀρσενικόν)
• vacana n. -- वचन n. (οὐδέτερον)
• vyakti f. -- व्यक्ति f. (θηλυκόν)

2.3. Ἡ ὀνομαστικὴ ἑνικοῦ

Ὀνομαστικὴ Ἑνικοῦ = prathamā ekavacanam = प्रथमा एकवचनम्

Ἡ ὀνομαστικὴ ἑνικοῦ λήγει εἰς -s = -स् ἢ ἐστιν ἄνευ καταλήξεως.

2.3.1. Ὀνομαστικὴ ἑνικοῦ εἰς -s

Τὰ ἑπόμενα ὀνοματικὰ θέματα, τὰ λήγοντα εἰς φωνῆεν, σχηματίζουσι τὴν ὀνομαστικὴν ἑνικοῦ εἰς -s:

Ἀρσενικὰ εἰς -a: οἷον deva m. = देव "θεός" -- Ὀνομ. ἑνικ.: devas = देवस्
Ἀρσενικὰ εἰς -i: οἷον kavi m. = कवि "ποιητής" -- Ὀνομ. ἑνικ.: kavis = कविस्
Ἀρσενικὰ εἰς -u: οἷον guru m. = गुरु "διδάσκαλος" -- Ὀνομ. ἑνικ.: gurus = गुरुस्

2.4. Σάνδχι -- सन्धि

Ἡ κατάληξις λέξεώς τινος ἐν τῇ Σανσκριτικῇ καὶ κατὰ τὴν ἀρχὴν τῆς ἑπομένης λέξεως προσαρμόζεται. Τοῦτο τὸ φαινόμενον καλεῖται Sandhi (m.) = सन्धि ("σύνδεσις").

2.4.1. Sandhi τοῦ τελικοῦ -s

Ἴδε καὶ τὴν σύνοψιν:

Payer, Alois (1944–): Sandhi τοῦ τελικοῦ -s. -- (Ὕλαι περὶ τῆς Σανσκριτικῆς). -- URL: http://www.payer.de/sanskritmaterialien/ssandhi.htm

Τὸ τελικὸν -s:

• ἐν τῷ ἀπολύτῳ τέλει (τέλει τῆς περιόδου) γίγνεται Visarga (-ḥ):

  • devas = देवस् » devaḥ = देवः
  • kavis = कविस् » kaviḥ = कविः
  • gurus = गुरुस् » guruḥ = गुरुः

• πρὸ ἀφώνων φθόγγων:

  • πρὸ k, kh, p, ph καὶ ś, ṣ, s: γίνεται Visarga (-ḥ)
    • devas + śivaḥ » devaḥ śivaḥ = देवः शिवः ("Ὁ Śiva θεός ἐστιν")
  • πρὸ c, ch: γίνεται -ś
  • πρὸ ṭ, ṭh: γίνεται -ṣ
  • πρὸ t, th: παραμένει -s
    • sādhus + caitanyas » sādhuś caitanyaḥ = साधुश्चैतन्यः ("Ὁ Caitanya ἅγιός ἐστιν")

• πρὸ ἠχηρῶν φθόγγων:

  • μετὰ μὴ-a φωνηέντων: γίνεται -r
    • kavis + Māghas » kavir māghaḥ = कविर्माघः ("Ὁ Māgha ποιητής ἐστιν")
  • μετὰ μὴ-a φωνηέντων πρὸ r-: τὸ -s ἐκπίπτει, τὸ φωνῆεν ἐκτείνεται.
    • gurus + rāmas » gurū rāmaḥ = गुरू रामः ("Ὁ Rāma διδάσκαλός ἐστιν")
  • μετὰ a-: -as
    • πρὸ ἠχηρῶν συμφώνων/a: γίνεται -o (τὸ ἀρχικὸν a ἐκπίπτει » ऽ)
      • devas viṣṇus » devo viṣṇuḥ = देवो विष्णुः
      • devas agnis » devo 'gniḥ = देवो ऽग्निः
    • πρὸ ἄλλων φωνηέντων: γίνεται -a (χασμωδία)
      • devas + indras » deva indraḥ = देव इन्द्रः

2.5. Λεξιλόγιον

deva m. -- देव : Οὐράνιος, Θεός· Ἄρχων, Βασιλεύς.

īśvara m. -- ईश्वर : Κύριος, Ἄρχων, Θεός (μονοθεϊστικῶς).

brāhmaṇa m. -- ब्राह्मण : Βραχμάνος (ἱερατικὴ τάξις).

kṣatriya m. -- क्षत्रिय : Κσατρίας (τάξις ἀρχόντων καὶ πολεμιστῶν).

vaiśya m. -- वैश्य : Βαίσυα (τάξις τροφοδοτῶν καὶ ἐμπόρων).

śūdra m. -- शूद्र : Σούδρα (τάξις ὑπηρετῶν).

Κατὰ τὴν κλασσικὴν θεωρίαν (π.χ. Manusmṛti I, 88-91) τὰ ἔργα οὕτω διανενεμημένα εἰσίν:

• τῶν Βραχμάνων
  • Δόσις
  • Διδασκαλία
  • Δόσις
  • Δόσις
  • Δόσις
  • τῶν Kṣatriyas
• τῶν Vaiśyas
  • Ἐμπορία
  • Ἐμπορία
  • Ἐμπορία
  • Ἐμπορία
• Ἐμπορία
  • Ἐμπορία
  • Ἐμπορία
  • Ἐμπορία
  • Δανεισμὸς χρημάτων
  • θυσία δι' ἑαυτόν
  • δόσις δωρημάτων (πρὸς Βραχμάνους)
  • θυσία δι' ἑαυτόν
  • μελέτη τῆς Βέδας
• τῶν Śūdras
  • ὑπηρετεῖν ταῖς τρισὶν ἀνωτέραις τάξεσι

dvija m. -- द्विज : "δὶς γεγεννημένος" (μεμυημένοι τῶν ἄνω τριῶν τάξεων: Brāhmaṇa, Kṣatriya, Vaiśya).

varṇa m. -- वर्ण : χρῶμα, τάξις γενέσεως (ὁρμή).

Αἱ τέσσαρες τάξεις (varṇa m.) πολλάκις συγχέονται ταῖς κάστᾳς. Αἱ δὲ τέσσαρες τάξεις -- ἐν διαφορ᷇ πρὸς τὰς κάστᾳς -- οὔκ εἰσίν τι ἴδιόν Ἰνδικόν, καὶ γὰρ ἐν τῇ Εὐρώπῃ εἴχομεν (μέχρι τοῦ Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου ἐν μέρει) τάξιν τινὰ τῶν καταστάσεων, ὡς ἡ ἑπομένη εἰκὼν ἐκ τοῦ πεντεκαιδεκάτου αἰῶνος μαρτυρεῖ:

Εἰκών: Παράστασις τῆς διαιρέσεως τῶν τάξεων τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Μεσαίωνος (ξυλογραφία τοῦ τέλους τοῦ πεντεκαιδεκάτου αἰῶνος).
(Πηγὴ τῆς εἰκόνος: Λεπτομέρειαι)

Ἐπιγραφή:

• Ἱερατικὴ τάξις (~Brāhmaṇa): Tu supplex ora = Σὺ προσεύχου ἱκετεύων!
• Εὐγενὴς τάξις (~Kṣatriya): Tu protege = Σὺ φύλαττε!
• Γεωργικὴ τάξις (~Vaiśya/Śūdra): Tuque labora = Καὶ σὺ ἐργάζου!

Αἱ τρεῖς τάξεις φοροῦσι τὴν ἑκάστης ἴδιαν στολήν. Ὑπὲρ τῶν τάξεων -- ταύτῃ τῇ σημάνσει ὡς θεοβουλήτων δηλουμένων -- ἐνθρονίζεται ὁ Χριστός.

Μᾶρκος Βέβερ (1864–1920) ὁρίζει τὸ τάγμα οὕτως·

»Τάγμα« κληθήσεται πλῆθος ἀνθρώπων, οἵτινες ἐντός τινος συνδέσμου ἐνεργῶς
a) ἰδίαν τινὰ τιμὴν τάγματος, - τυχὸν δὲ καὶ
b) ἴδια μονοπώλια τάγματος ἀπαιτοῦσιν.

Τάγματα δύνανται γίγνεσθαι
a) πρωτίστως, διὰ ἰδίας τάγματος βιωτικῆς διαγωγῆς, μάλιστα δὲ διὰ τὸ εἶδος τῆς τέχνης (τάγματα βίου διαγωγῆς ἢ τέχνης),
b) δευτέρως, κληρονομικῶς χαρισματικῶς, διὰ ἐπιτυχεῖς ἀξιώσεις κύρους δυνάμει τάγματος καταγωγῆς (τάγματα γενέσεως),
c) διὰ τάγματος ἰδιοποιήσεως πολιτικῶν ἢ ἱεροκρατικῶν ἀρχῶν ὡς μονοπωλίων (πολιτικὰ ἢ ἱεροκρατικὰ τάγματα).

Ἡ κατὰ γένεσιν τάγματος ἐξέλιξις τακτικῶς ἐστὶν εἶδος τῆς (κληρονομικῆς) ἰδιοποιήσεως προνομίων εἴς τινα σύνδεσμον ἢ εἰς ἠξιωμένους τινάς. Πᾶσα βεβαία ἰδιοποίησις εὐκαιριῶν, μάλιστα [περὶ] ἀρχ[ικῶν ἢ κτητικῶν] εὐκαιριῶν, ῥέπει πρὸς τὸ ἄγειν εἰς σύστασιν τάγματος. Πᾶσα σύστασις τάγματος ῥέπει πρὸς τὸ ἄγειν εἰς μονοπωλιακὴν ἰδιοποίησιν ἀρχῶν καὶ εὐκαιριῶν κτήσεως.

Ἐνῷ αἱ κλάσεις τοῦ κέρδους ἐπὶ τοῦ ἐδάφους τῆς ἀγοραίας οἰκονομίας αὐξάνονται, αἱ τάξεις γίγνονται καὶ διαμένουσι μάλιστα ἐπὶ τοῦ ἐδάφους τῆς μονοπωλιακῆς λειτουργικῆς ἢ τῆς φεουδαλικῆς ἢ τῆς κατὰ τάξιν πατριμωνιακῆς πληρώσεως τῶν ἀναγκῶν τῶν συνδέσμων.

»Κατὰ τάξεις« λέγεται κοινωνία, ὅταν ἡ κοινωνικὴ διάρθρωσις γίγνηται μάλιστα κατὰ τάξεις, »κατὰ κλάσεις«, ὅταν γίγνηται μάλιστα κατὰ κλάσεις. Τῇ »τάξει« ἐγγύτατα τῶν »κλάσεων« ἐστιν ἡ »κοινωνικὴ« κλάσις, πορρωτάτω δὲ ἡ »κλάσις τοῦ κέρδους«. Αἱ τάξεις πολλάκις κατὰ τὸ κύριον αὐτῶν μέρος ὑπὸ κλάσεων κτήσεως συνίστανται.

Πᾶσα κατὰ τάξεις κοινωνία συμβατική ἐστι, κατὰ κανόνας τοῦ βίου τεταγμένη, καὶ διὰ τοῦτο ποιεῖ ὅρους καταναλώσεως οἰκονομικῶς ἀλόγους, καὶ οὕτω κωλύει διὰ μονοπωλιακῶν ἰδιοποιήσεων καὶ διὰ τῆς ἐξαιρέσεως τῆς ἐλευθέρας ἐξουσίας τῆς ἰδίας δυνάμεως τοῦ κερδαίνειν τὴν ἐλευθέραν τῆς ἀγορᾶς σύστασιν.

[Weber, Max (1864–1920): Οἰκονομία καὶ Κοινωνία : Σχεδίασμα τῆς ἑρμηνευτικῆς κοινωνιολογίας. – 5η, ἀναθεωρημένη ἔκδοσις. – Tübingen : Mohr, 1976. – σ. 625 κἑ.]

Οἱ Varṇas εἰσὶν οὖν τάξεις κατὰ γέννησιν.

kavi m. -- कवि : ποιητής.

agni m. -- अग्नि : πῦρ, θεὸς Ἀγνί.

Εἰκ.: ὁ θεὸς Ἀγνί, μικρογραφία, 18ος αἰών.
(Πηγὴ εἰκόνος: Λεπτομέρειαι)

sādhu 3 -- साधु : ὀρθός, ἀγαθός.

sādhu m. -- साधु : ἀνὴρ "ἱερός", Sādhu.

Εἰκών: Σάδου (साधु), Ναὸς Πασουπατινάθ, Κατμαντού.
(Πηγὴ εἰκόνος: Λεπτομέρειαι)

guru 3 -- गुरु : βαρύς, σημαντικός, σεβάσμιος

guru m. -- गुरु : σεβάσμιον πρόσωπον: πατήρ, μήτηρ, πρεσβύτερος συγγενής, μάλιστα ὁ διδάσκαλος, ὁ ἡγεμών

2.6. Ἄσκησις

Α) Θέσατε τηρώντας τὸ sandhi καὶ σχηματίσατε ὀνοματικὲς προτάσεις:

1. devas ... (Śiva, Agni, Viṣṇu, Gaṇeśa, Kṛṣṇa, Indra)
   = देवस् ... (शिव, अग्नि, विष्णु, गणेश, कृष्ण, इन्द्र)
2. dvijas ... (brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya)
   = द्विजस् ... (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य)
3. gurus ... (brāhmaṇa, Candrakīrti)
   = गुरुस् ... (ब्राह्मण, चन्द्रकीर्ति)
4. vaiśyas ... (Tulādhara)
   = वैश्यस् ... (तुलाधर)
5. sādhus ... (guru, Rāma)
   = साधुस् ... (गुरु, राम)
6. kavis ... (Kālidāsa, Māgha, Bhāravi, Harṣadeva)
   = कविस् ... (कालिदास, माघ, भारवि, हर्षदेव)

Β) Μεταφράσατε στὰ Σανσκριτικά:

1. Ὁ Rāma ἐστὶ βραχμάνος.
2. Ὁ διδάσκαλος ἐστὶ Vaiśya.
3. Ὁ Śūdra ἐστὶν ἄνθρωπος ἱερός.
4. Ὁ ποιητὴς ἐστὶν ὁ διδάσκαλος.
5. Ὁ Viṣṇu ἐστὶν ὁ ΚΥΡΙΟΣ.
6. Ὁ ΚΥΡΙΟΣ ἐστὶν ὁ Śiva.
7. Ὁ δὶς γεννηθεὶς ἐστὶ βραχμάνος.
8. Ὁ ἄνθρωπος ὁ ἱερὸς ἐστὶ διδάσκαλος.
9. Ὁ διδάσκαλος ἐστὶν ἄνθρωπος ἱερός.