درس ۵

۵.۱. ترکیبات اسمی (ساماسا m. = समास)

تشکیل ترکیبات واژگانی در مقیاس بسیار گسترده، ویژگی متمایزکننده زبان سانسکریت است.

مهم‌ترین فرم‌های تشکیل ترکیبات عبارتند از:

• ترکیبات همپایه (دوندوا n. = द्वन्द्व)
• ترکیبات تعیین‌کننده (تاتپوروشا m. = तत्पुरुष)
• ترکیبات مالکیتی (باهووری‌هی m. = बहुव्रीहि)

(به دو مورد آخر بعداً مراجعه کنید!)

۵.۲. درباره اصطلاح‌شناسی سانسکریت برای ترکیبات

• گهاتاکاپادانی n. pl. = घटकपदानि : اجزای یک ترکیب
• ویگراهاواکيام n. = विग्रहवाक्यम् : تجزیه یک ترکیب
• نیتیاسماساḥ m. = नित्यसमासः : ترکیبی که برای آن ویگراهاواکیا وجود ندارد یا امکان‌پذیر نیست با کلمات ترکیب.
• آلوکساماساḥ m. = अलुक्समासः : ترکیبی که در آن جزء پیشین یک پایان حالت را حفظ می‌کند
• لوکساماساḥ m. = लुक्समासः : ترکیبی که اجزای پیشین آن بدون پایان حالت هستند (حالت عادی)
• مادھیاماپدالوپī m. = मध्यमपदलोपी : ترکیبی که در آن یک یا چندین عضو میانی حذف شده‌اند

۵.۳. ترکیبات همپایه (دوندوا n. = द्वन्द्व)

ترکیبات همپایه برای پیوند اجزایی از نظر دستوری یکسان و هماهنگ (اسم‌ها یا صفت‌ها) به کار می‌روند.

یک دوندوا اشاره دارد به:

۱. یا ارتباط جمع‌کننده افراد، اشیاء یا ویژگی‌هایی که توسط اجزای فردی آن مشخص شده‌اند:
ایتارتارادوندوا = इतरेतरद्वन्द्व

۲. یا این افراد، اشیاء یا ویژگی‌ها را در یک واحد خلاصه می‌کند:
ساماهارادوندوا ("دوندوی خلاصه‌شده") = समाहारद्वन्द्व

در مورد اول (ایتارتارادوندوا):
دوندوا جنس دستوری آخرین عضو خود را دریافت می‌کند و پایان‌های دوایی (در مورد دو چیز) یا جمع (در مورد بیش از دو چیز). همچنین پایان‌های مفرد نیز مجاز هستند.

در مورد دوم (ساماهارادوندوا):
دوندوا به طور کلی خنثی است (مستقل از جنس آخرین عضو) و در حالت مفرد قرار دارد.

تجزیه:
با "و" (ca = च)، گاهی اوقات با "یا" (vā = वा) یا "هر" انجام می‌شود.

به دوندوهای دوایی بعداً مراجعه کنید!

۵.۳.۱. اجزای پیشین ترکیبات

اجزای پیشین ترکیبات (نه فقط دوندوها) به طور معمول شکل بن اسمی تغییرنیافته را دارند. اجزای فردی ترکیبات بر اساس قوانین ساندهای جمله‌ای به هم متصل می‌شوند (یعنی سانداهایی که تاکنون آموخته‌ایم، در مقابل ساند واژگانی که داخل کلمه قبل از عناصر شکلی کاربرد دارد).

۵.۳.۲. دوندوی جمع ایتارتارا

مثال‌هایی برای دوندوهای جمع:

براهماṇا-کشاتریا-وایشیا-شودراḥ = ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः

= براهماṇāḥ کشاتریا وایشیاḥ شودراś ca = ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च
(براهمن‌ها، کشاتریاها، وایشیاها و شودراها)

یا = براهماṇaḥ کشاتریyo وایشyaḥ شودراś ca = ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्च
((یک/براهمن، کشاتریا، وایشیا و شودرا))

kavi-guravaḥ = कविगुरवः

= kavayo guravaś ca = कवयो गुरवश्च
(شاعر و آموزگاران [جمع])
(توضیح: «یک شاعر و یک آموزگار» باید به صورت مثنی بیاید!)

برای ترتیب اجزای دروندوا قواعد زیر از جمله حاکم است:

• نام طبقات مختلف (varṇa) باید بر اساس سلسله مراتب آن‌ها (از بالاترین به پایین) مرتب شود.
• نام برادر بزرگ‌تر باید پیش از نام برادر کوچک‌تر بیاید.
• به طور کلی، کلمه مهم‌تر باید در ابتدا قرار گیرد.
• کلماتی که به -i یا -u ختم می‌شوند، باید مقدم شوند.
• کلماتی که به -a ختم می‌شوند و با یک مصوت آغاز می‌گردند، باید مقدم شوند.
• کلماتی که سیلاب کمتری دارند، باید مقدم شوند.

اگر دو مورد از سه دستورالعمل آخر همزمان قابل اجرا باشند، همیشه باید به قانون بعدی عمل کرد. (نمونه‌هایی از دروندوای مثنوی برای این قواعد در کیلهورن، دستور زبان § 570).

۵.۴. فهرست واژگان

واژه‌های زیر را بیاموزید:

abhiniveṣa m. = अभिनिवेष : تمایل، پافشاری، اصرار؛ به طور خاص: دلبستگی به بدن گویی که متعلق به خود است.

kāma m. = काम : خواست، تمایل، بخشش مطلوب، لذت حسی، عشق؛ خدای عشق کاما.

تصویر: خدا کاما = kāmadeva = कामदेव، قرن هجدهم
(منبع تصویر: ویکی‌پدیا، مالکیت عمومی)

krodha m. = क्रोध : خشم.

kleśa m. = क्लेश : رنج، بلا.

trayī f. = त्रयी : سه‌گانه؛ به ویژه سه ودا (ریگ‌ودا، ساما‌ودا، یاجور‌ودا).

daṇḍanīti f. = दण्डनीति : سیاست (یک تات‌پوروشا از daṇḍa m. = «چوب، قدرت، حکومت، مجازات» و nīti f. = «هدایت صحیح»).

dvijāti 3 / dvija 3 = द्विजाति / द्विज : دوباره زاده شده.

dveṣa m. = द्वेष : دشمنی.

maitrī f. = मैत्री : دوستی، مهربانی، خیرخواهی دوستانه.

rāga m. = राग : (قرمز) رنگ، اشتیاق، عشق.

lobha m. = लोभ : طمع، حسرت.

varṇa m. = वर्ण : رنگ، دسته، طبقه.

vārttā f. = वार्त्ता : کسب و کار، اقتصاد (اقتصاد).

vidyā f. = विद्या : دانش، علم.

avidyā f. = अविद्या : نادانی، ناآگاهی.

ca = च : و.
(پس از کلمه‌ای که پیوند می‌دهد، قرار می‌گیرد. اگر چندین کلمه به هم متصل شوند، ایده‌آل است که پس از اولین کلمه آخرین عضو اتصال قرار گیرد: brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca = ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च).

ca ... ca = च ... च : هم ... و هم.

۵.۵. تمرین

الف) جملات و ترکیبات زیر را ترجمه کنید و دروندوهای موجود در آن‌ها را به سانسکریت حل نمایید:

۱. catvāro varṇā brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ.
(آپاستامبی‌یادهارماسوترا I,1,1,4 = واسیشثدارمashastra II,1)
चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः ॥
(توضیح: catvāras = चत्वारस् = «چهار»)

۲. trayo varṇā dvijātayo brāhmaṇakṣatriyavaiśyāḥ.
(واسیشثدارمashastra II,1)
त्रयो वर्णा द्विजातयो ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः ॥
(توضیح: trayas = त्रयस् = «سه»)

۳. سام‌ودا، آگ‌ودا و یاجور‌ودا سه وِدا هستند.
(آرتهاشاسترا ۱٫۳٫۱ / به سانسکریت خوب: سام‌ارگ و یاجور‌ودا سه وِدا هستند)
सामवेदर्ग्वेदयजुर्वेदास्त्रयी ॥
(به سانسکریت خوب: सामार्यजुर्वेदास्त्रयी)

۴. سه دشمن انسان که دروازه به دوزخ را می‌سازند (ویشنوسمرتی ۳۳،۱+۶):
kāmakrodhalobhāḥ
कामक्रोधलोभाः ॥

۵. مایتیری، کارونا، مودیتا و اِپکشا چهار برهماویهارا هستند.
मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाश्चत्वारो ब्रह्मविहाराः ॥
(توضیح: برهماویهارا: «حالت‌های سکونت براهما»، همچنین «بی‌کران» نامیده می‌شوند. آن‌ها اشکال مدیتیشن بودایی هستند.)

۶. آوی‌دیا، اسمیتا، رادا، دِوا و ابهینیشا پنج کِلشا هستند.
(یوگاسوترا ۲،۳)
अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेषाः पञ्च क्लेशाः ॥
(توضیح: پنچا = «پنج»)

۷. آنگیکشیکی، تری‌وی و آرَتّاداندانیتایو سه وی‌دیا هستند.
(بر اساس آرتهاشاسترا ۱٫۲٫۱.)
आन्वीक्षिकीत्रयीवार्त्तादण्डनितयो विद्याः ॥

۵٫۶. تمرین مرور

الف) ترجمه کنید:

۱. وی‌دیا آرَتّا.
विद्या वार्त्ता ।

۲. برامانا، کشاتریا و وی‌شیا سه وارنا هستند؛ دوجاتی‌ها.
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यश्च त्रयो वर्णा द्विजातयः ।

۳. دوجاتی‌ها وی‌شیا هستند. (۲ امکان)
द्विजा वैश्याः ।

ب) شکل مربوطه را قرار دهید:

۱. (دوجا، سادهو، کاوی) ... رامه
(द्विज، साधु، कवि) ... रामः ।

۲. (دِوی) ... اِندرانی
(देवी) ... इन्द्राणी ।

۳. دوجاتی‌ها ... (وی‌شیا، کشاتریا)
द्विजातयस् ... (वैश्या، क्षत्रिय) |

ج) ترکیب (کومودا) را در جمله زیر به سانسکریت تجزیه کنید و با این شکل تجزیه‌شده همان جمله را بسازید:

sāmargyajurvedās trayī.
सामर्ग्यजुर्वेदास्त्रयी ।

د) به دو روش به سانسکریت ترجمه کنید (یک بار با یک ترکیب، یک بار بدون آن):

«حالت‌های سکونت براهما» عبارتند از: مهربانی دوستانه، همدردی، شادی مشترک و بی‌طرفی.