درس ۶۰

60.1. پایانه‌های ماضی نقلی des Dual (द्विवचनम्)

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	-va	-vahe
2. मध्यमः	-athur	-āthe
3. प्रथमः	-atur	-āte

60.2. تثنیه ماضی تکراری (द्वित्वलिट्)

60.2.1. نوع ۱: بدون تغییر ریشه

बन्ध् 9P "بستن"

	परस्मैपदम्
1. तृतीयः	बबन्धिव
2. मध्यमः	बबन्धथुर्
3. प्रथमः	बबन्धतुर्

भाष् 1Ā "گفتن"

	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	बभाषिवहे
2. मध्यमः	बभाषाथे
3. प्रथमः	बभाषाते

60.2.2. نوع 2: ریشه قوی درجه بالا، ریشه ضعیف درجه پایین

भिद् 7U «شکافتن»

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	बिभिदिव	बिभिदिवहे
2. मध्यमः	बिभिदथुर्	बिभिदाथे
3. प्रथमः	बिभिदतुर्	बिभिदाते

60.2.3. نوع ۳: پایه قوی با درجه بالا/درجه کشیده

60.2.3.1. نوع ۳a: ریشه قوی با درجه بالا/کشیده، ریشه ضعیف با درجه پایین

नी 1U "رهبری کردن"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	निन्यिव	निन्यिवहे
2. मध्यमः	निन्यथुर्	निन्याथे
3. प्रथमः	निन्यतुर्	निन्याते

स्तु 2U (अनिट्) "ستایش کردن"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	तुष्टुव	तुष्तुवहे
2. मध्यमः	तुष्टुवथुर्	तुष्टुवाथे
3. प्रथमः	तुष्टुवतुर्	तुष्टुवाते

कृ 8U (अनिट्) "انجام دادن، ساختن"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	चकृव	चकृवहे
2. मध्यमः	चक्रथुर्	चक्राथे
3. प्रथमः	चक्रतुर्	चक्राते

۶۰.۲.۳.۲ نوع 3b: ریشه قوی درجه بالا/درجه کشیده، ریشه ضعیف درجه بالا

स्मृ ۱P «تجسم دادن»

	परस्मैपदम्
1. तृतीयः	सस्मरिव
2. मध्यमः	सस्मरथुर्
3. प्रथमः	सस्मरतुर्

60.2.4. Typ 4: ریشه‌های ختم شده به -ā / -ai

दा ۳U «دادن»

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	ददिव	ददिवहे
2. मध्यमः	ददथुर्	ददाथे *
3. प्रथमः	ददतुर्	ददाते *

* همانند شکل‌های مربوطه از افعال خبری زمان حال است!

60.2.5. نوع ۵: همخوان-ا-همخوان

60.2.5.1. نوع ۵a: صامت-a-صامت، بن ضعیف درجه کوتاه

गम् 1U "رفتن"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	जग्मिव	जग्मिवहे
2. मध्यमः	जग्मथुर्	जग्माथे
3. प्रथमः	जग्मतुर्	जग्माते

60.2.5.2. نوع ۵b: همخوان-ا-همخوان، همخوان آغازین غیر حلقی، غیر آسپیره، غیر h، بن ضعیف بدون تکرار، با -e-

पच् 1U "گازیدن"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	पेचिव	पेचिवहे
2. मध्यमः	पेचथुर्	पेचाथे
3. प्रथमः	पेचतुर्	पेचाते

60.2.5.3. نوع 5c: همخوان-ا-همخوان، پایه ضعیف درجه بالا

क्रम् 1U "قدم گذاشتن"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	चक्रमिव	चक्रमिवहे
2. मध्यमः	चक्रमथुर्	चक्रमाथे
3. प्रथमः	चक्रमतुर्	चक्रमाते

60.3. تثنیه ماضی التزامی (اَنُوپْرَیوگَلِتْ)

गण् 10P "شماردن"

	परस्मैपदम्
1. तृतीयः	गणयां चकृव गणयामासिव गणयां बभूविव
2. मध्यमः	गणयां चक्रथुर् गणयामासथुर् गणयां बभूवथुर्
3. प्रथमः	गणयां चक्रतुर् गणयामासतुर् गणयां बभूवतुर्

आस् 2Ā "نشستن"

	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	आसां चकृवहे आसामासिव आसां बभूविवव्
2. मध्यमः	आसांव् चक्राथे आसामासथुर् आसां बभूवथुर्
3. प्रथमः	आसां चक्राते आसामासतुर् आसां बभूवतुर्व्

60.4. صفت مفعولی परस्मैपद ماضی مکرر (द्वित्वलिट्)

آموزش:

بن کامل ضعیف + vāṃs

اگر بن کامل ضعیف تنها از یک هجا تشکیل شده باشد، سپس حرف ربط -i- به آن افزوده می‌شود. در برخی از کامل‌ها، حرف ربط اختیاری است.

مثال‌ها:

भिद् 7U	बिभिद्वांस् "jemand, der gespalten hat"
अस् 2P; 4P	आसिवांस् "jemand, der gewesen ist" ; "jemand, der geworfen hat"
दा 3U	ददिवांस् (da-d-i-vāṃs) "jemand, der gegeben hat"
पच् 1U	पेचिवांस् "jemand, der gegart hat"
गम् 1U	जग्मिवांस् / जगन्वांस् "jemand, der gegangen ist"

صرف:

• بن قوی: -vāṃs
• بن ضعیف:
  • پیش از همخوان: -vat (!)
  • پیش از واکه: -uṣ

در پیش uṣ، حرف ربط -i- حذف می‌شود.

مؤنث:

بن ضعیف پیش از واکه + -ī (مانند देवी صرف می‌شود)

نمونه: विदुषी "دانای زن"

جدول صرف‌ها را در کیلهورن، دستور زبان § 124 ببینید:

(منبع تصویر: جزئیات)

(منبع تصویر: جزئیات)

60.5. صرف بن‌های با -añc (-ac)

طایفه‌های منتهی به -añc/-ac، ترکیب‌هایی از پیشوندها و غیره با اسم ریشه‌ای (Wurzelnomen) بنِ ریشه अञ्च् / अच् ۱U «حرکت کردن» هستند.

۶۰.۵.۱. بن‌های سه‌شکلی منتهی به -añc

ساخت:

• بن قوی: -añc
• بن ضعیف:
  • پیش از همخوان: -ac
  • پیش از واکه:
    • -a- بن ضعیف -ac حذف می‌شود و به جای نیم‌واکه پیشین، واکه بلند متناظر با آن قرار می‌گیرد:
      प्रत्यच् » प्रतीच्
      अन्वच् » अनूच्
    • اگر نیم‌واکه‌ای پیش از -ac نباشد، -ac با -īc جایگزین می‌شود:
      उदच् » उदीच्
    • तिर्यञ्च् » तिरश्

مؤنث:

بن ضعیف قبل از واکه + -ī (مانند देवी صرف می‌شود)

مثال: प्रतीची

الگوها را در کیل‌هورن، گرامر § ۱۲۸ ببینید:

(منبع تصویر: جزئیات)

(منبع تصویر: جزئیات)

این موارد شامل می‌شوند:

• प्रत्यञ्च् 3 «به عقب، غربی»

• अन्वञ्च् 3 «پیرو»

• उदञ्च् 3 «رو به بالا، شمالی»

• तिर्यञ्च् 3 «افقی حرکت کردن (از حیوانات»

• सम्यञ्च् 3 "درست"

• न्यञ्च् 3 "پایین"

• विष्वञ्च् 3 "رو به همه طرف"

60.5.2. ریشه‌های دوگانه بر -añc

آموزش:

• بن قوی: -añc
• بن ضعیف پیش از همخوان یا مصوت: -ac

موارد زیر در این دسته قرار می‌گیرند:

• प्राञ्च् ۳ «رو به جلو، شرقی»
• अवाञ्च् ۳ «رو به پایین»

الگوی प्राञ्च् را در بالا ببینید!

جهت‌های اصلی آسمان

	उदञ्च् 3 "به بالا جهت‌یافته, شمالی"
प्रत्यञ्च् 3 "به عقب, غربی"		प्राञ्च् 3 "به جلو جهت‌یافته, جنوبی"
	दक्षिण 3 راست, جنوبی

(منبع تصویر: جزئیات)

60.6. آرزویی (सन्)

از هر ریشه و همچنین از فعل سببی، می‌توان فرم آرزویی (सन्) ساخت. این فرم آرزویی را می‌توان در همه زمان‌ها و حالت‌های P، Ā و مجهول صرف کرد. با این حال، فرم‌های آرزویی خارج از بن فعل حال بسیار نادر هستند.

معنا:

• یک شخص یا چیز آرزو دارد کاری را انجام دهد یا تجربه کند که توسط ریشه یا فعل سببی بیان می‌شود
• به ندرت: کسی یا چیزی در آستانه انجام کاری است که توسط ریشه یا فعل سببی بیان می‌شود

مثال‌ها:

कृ 8U	चिकीर्षति "او می‌خواهد انجام دهد"
पत् 1P	पिपतिषति "او در آستانه‌ی افتادن است"
चुर् 10U	चुचोरयिषति "او می‌خواهد بدزدد"
बुध् Kaus.	बुबोधयिषति "او می‌خواهد تعلیم دهد (به شناخت بیدار کند)"

60.6.1. ساخت ساقه آرزویی

ریشه‌های کلاس‌های فعلی ۱ - ۹:

ریشه افزوده‌شده + sa

یا:

ریشه افزوده‌شده + i + ṣa

نمونه‌ها:

कृ 8U	चिकीर्षति «او می‌خواهد انجام دهد»
पत् 1P	पिपतिषति «او در آستانه‌ی افتادن است»
चुर् 10U	चुचोरयिषति «او می‌خواهد بدزدد»
बुध् کائس.	बुबोधयिषति «او می‌خواهد تعلیم دهد (به سوی آگاهی بیدار کند)»

60.6.1. شکل‌گیری بن تمنا (دسیدراتیو)

ریشه‌های کلاس‌های صرفی ۱ تا ۹:

ریشه تکرارشونده + sa

یا:

ریشه تکرارشونده + i + ṣa

برای قوانین استفاده از واکه‌ی پیوند دهنده‌ی -i- به کیلهورن، دستور زبان § 443 - 445 مراجعه کنید.

ریشه‌های کلاس صرفی دهم و سبک علت‌ساز (کائساتیو):

بن صرفی تکرارشونده + i + ṣa

شکل ریشه:

1. ریشه معمولاً در حالت گام پایین (گُروت) است: जीव् » जिजीविष-

2. اگر واکه‌ی پیوند دهنده‌ای دنبال نشود، -i یا -u پایانی به ترتیب با -ī و -ū جایگزین می‌شوند:
   जि » जिगीष- «خواستن پیروزی»
   द्रु » दुद्रूष- «خواستن دویدن»

3. اگر واکه‌ی پیوند دهنده‌ای دنبال نشود، -ṝ یا -ṛ پایانی به ترتیب با -īr و پس از واژه‌های لبی (لابیال) با -ūr جایگزین می‌شوند:
   कृ » चिकीर्ष- «خواستن انجام دادن»
   मृ » मुमूर्ष- «در آستانه‌ی مردن بودن»
   पॄ » पुपूर्ष- «خواستن پر کردن»

4. दा، धा و मा و برخی ریشه‌های دیگر با -ā، -e، -o در حالت گام پایین (گُروت) Ø هستند:
   दा » दित्स- (di-d + sa)
   धा » धित्स-
   मा » मित्स-

5. ریشه‌های در حالت گام بالا (دیرغات) در تمنا:

6. بیشتر ریشه‌های با -ā (-e، -ai و غیره):
   गै » जिगास- «خواستن خواندن»
   पा » पिपास- «خواستن نوشیدن، تشنه بودن»

دربارهٔ تکرار (Reduplikation):

1. ریشه‌های همگوشا (Konsonantisch anlautende): تکرار بر روی ریشه‌هایی که طبق قواعد فوق تغییر یافته‌اند، پس از قاعدهٔ معمول انجام می‌شود. به جای a به عنوان واکه تکرار، i ظاهر می‌شود:
   पा » पिपास-
   त्यज् » तित्यज-
   चुर् » चुचोरयिष-
   اگر sِ پسوند تمنا (Desiderativsuffix) زبانی‌شده (zerebralisiert) شود،cerebralschaltung پس از i/u از s پایانی ریشه رخ نمی‌دهد:
   स्मि » सिस्मयिष-

2. ریشه‌های مصوت‌دار بر اساس قواعد مربوط به آئورست تقلیدی (Lektion 56) تقلید می‌شوند:
   इष् » एषिषिष- (eṣ-i-ṣ-i-ṣa)
   ईक्ष » ईचिक्षिष- (ī-c-i-kṣ-i-ṣa)
   ऋ » अरिरिष-

3. برای شکل‌گیری خاص دِزیدِراتیو (آرزومند) برخی ریشه‌ها، به کیلهورن، دستور زبان § 451 مراجعه کنید.

برای برخی ریشه‌ها، دِزیدِراتیو بدون معنای آرزومند شکل می‌گیرد. برای این دِزیدراتیوها، می‌توان دِزیدراتیو با معنای آرزومند شکل داد.

فهرست در کیلهورن، دستور زبان § 452:

(منبع تصویر: جزئیات)

۶۰.۶.۲. صرف فعل تمنا (सन्)

دِزیدِراتیو - با استثناهای اندک - P، Ā یا U است، بسته به اینکه ریشه پایه (یا بن فعلی مربوطه) P، Ā یا U باشد.

بنیان زمان حال: صرف مانند یک بن موضوعی:

यज् 1U:

P: यियक्षति «او آرزو می‌کند که برای دیگری قربانی کند»
Ā: यियक्षते «او آرزو می‌کند که برای خود (به عنوان صاحب قربانی) قربانی کند»
مجهول: यियक्ष्यते «آرزوی قربانی شدن وجود دارد»

زمان کامل: تحلیلی:

आप् » ईप्स- » ईप्सां चकार «او آرزو کرد که به دست آورد»

Aorist: iṣ-Aorist:

आप् » ऐप्सिषम् (a + īps-i-ṣ-am)

آینده: सेट्

आप् » ईप्सिष्यामि

برای تشکیل اسم‌های فاعلی با پسوند -u از بن خواسته، به درس 54 مراجعه کنید.

60.7. تمرین

الف) در کیلهورن، دستور زبان § 451، ساخت‌های ناصحیح تمّنی را برای افعالی که تاکنون آموخته‌اید، بیاموزید:

(منبع تصویر: جزئیات)

(منبع تصویر: جزئیات)

(منبع تصویر: جزئیات)

ب) اشکال زیر را بدون استفاده از ابزارهای کمکی تعیین و ترجمه کنید:

1. ददुषोः

2. अहिंसीः

3. देमथुः

4. वक्त्वा

5. अक्षथाः

6. मुमुषिषिष्यतः

7. अचिक्षंसेथाम्

8. अस्नाः

9. जिहिंसुषि

10. जिहिंसिषुणा

11. द्युभिः

12. जग्लिव

13. अतिस्तीर्षम्

14. अस्मेष्ठाः

15. ईशिष्व

16. रुरुषतुः

17. रुरुषुः

18. रुरुषिषुः

19. अपिप्रीणताम्

20. अपिप्रीषतम्

21. पिप्रियतुः

22. तिस्रः

23. अदांक्ष्टाम्

24. असिसीर्ष्यत

25. बभासाते

26. बिभासिषेथे

27. अबीभणत

28. चकर्त

29. चकर्थ

30. दिद्युते

31. दिद्युतिषे

32. चुच्यूषवे

33. दित्सामि

34. अचीकृतम्

35. विजिगीषौ

36. पित्सेथे

37. उदीचि

38. संगणय्य

39. अतिस्तराव

40. त्रिलोक्याः

41. अहः

42. जग्मुषः

43. अताप्स्व

44. ईशिशिषाञ्चक्रे

45. ईशाञ्चक्रे

46. ईशयाञ्चक्रे

47. षण्णाम्

48. अघुक्षम्

49. अष्टौ

50. प्साथः

51. अवाचः

52. ईयुषे