درس 36

36.1. ساختارهای خاص ماضی نقلی

برخی ریشه‌ها پس از سیلاب بازتکرار، تغییری در آغازگر ریشه نشان می‌دهند.

مثال‌ها:

ریشه धातु	۳. مفرد ماضی نقلی حالت پاداش (P.)	۳. جمع ماضی نقلی حالت پاداش (P.)	۳. مفرد ماضی نقلی حالت افعال بازگشتی (Ā.)	۳. جمع ماضی نقلی حالت افعال بازگشتی (Ā.)
जि ۱P Perf. IIIa	जिगाय	जिग्युर् ji-gi + ur
चि ۵U Perf. IIIa	चिकाय चिचाय	चिक्युर् चिच्युर्	चिक्ये चिच्ये	चिक्यिरे चिच्यिरे
हन् ۲P Perf. Va	जघान	जघ्नुर्

ریشه विद् در صرف دوم (2P) به معنای «دانستن» دارای ماضی نقلی با معنی مضارع است.

ریشه धातु	سوم شخص مفرد ماضی نقلی حالت پاداش (P.)	سوم شخص جمع ماضی نقلی حالت پاداش (P.)
विद् صرف دوم (2P)	वेद er/sie/es weiss	विदुर् sie wissen

ریشه अह् به معنای «گفتن» تنها دارای شکل‌های ماضی نقلی (ماضی نقلی I) است. این شکل‌ها معنی مضارع دارند.

ریشه धातु	سوم شخص مفرد ماضی نقلی حالت پاداش (P.)	سوم شخص جمع ماضی نقلی حالت پاداش (P.)
अह् Perf. I	आह er/sie/es sagt	आहुर् sie sagen

ریشه भू در صرف اول (1P) دارای بن ماضی نقلی बभू است و پیش از مصوت‌ها به صورت बभूव् ظاهر می‌شود.

ریشه धातु	سوم شخص مفرد ماضی نقلی حالت پاداش (P.)	سوم شخص جمع ماضی نقلی حالت پاداش (P.)
भू صرف اول (1P)	बभूव	बभूवुर्

۱. در صرف‌های مشتق (سببی، تمّنی، تکرار و اسمی)
۲. در ریشه‌هایی که با یک مصوت بلند (به جز ā-) آغاز می‌شوند، یا با یک مصوت (به جز a-) پیش از دو همخوان
۳. در برخی ریشه‌های دیگر

ساختار:

بن مضارع (ضعیف) + -ām + شکل مناسب کامل कृ، अस् یا भू

مصوت پایانی بن پیش از -ām گوینه می‌شود.
अस् و भू حتی در افعال آتمنپادا نیز در پاراسمپادا صرف می‌شوند.

کامل پیرفرستی احتمالاً از حالت مفعولی یک اسم فعلی با پسوند -ā به وجود آمده است. این حالت مفعولی -- همانند کاربرد رایج دیگر -- به صورت قیدی استفاده می‌شود.

نمونه‌ها:

ریشه धातु	۳. مفرد کامل پ.	۳. جمع کامل پ.	۳. مفرد کامل آ.	۳. جمع کامل آ.
ईक्ष् ۱آ			ईक्षां चक्रे ईक्षामास ईक्षां बभूव	ईक्षां चक्रिरे ईक्षामासुर् ईक्षां बभूवुर्
बन्ध् سببی: बन्धय- "بستن را اجازه دادن"	बन्धयां चकार बन्धयामास बन्धयां बभूव	बन्धयां चक्रुर् बन्धयामासुर् बन्धयां बभूवुर्

۳۶.۳. کامل مجهول

در زمان کامل، برای مجهول از شکل‌های آتمنپادا استفاده می‌شود. در مقابل، استفاده از اسم مفعولی گذشته (PPP) ترجیح داده می‌شود. ساختار در هر دو مورد، ساختار جملات مجهول است:

तेन पुण्यं चक्रे = तेन पुण्यं कृतम् = "او کار شایسته‌ای انجام داد"

۳۶.۴. واژه‌نامه

अह् پ فقط کامل با معنای مضارع आह، आहुर् : گفتن، سخن گفتن

36.4. فهرست واژگان

अह् P فقط ماضی کامل با معنای حال आह, आहुर् : گفتن، سخن گفتن

अह् प्र P فقط ماضی کامل با معنای حال प्राह : گفتن، سخن گفتن

ईक्ष् ۱آ ईक्षते : دیدن، (باز)دیدن، نگاه کردن

کامل ईक्षां चक्रे
آینده ईक्षिष्यते
مجهول ईक्ष्यते
سببی ईक्षयति
PPP ईक्षित
مصدر ईक्षितुम्

चि ۵ی चिनोति : انباشتن، جمع کردن

کامل चिकाय । चिचाय
آینده चेष्यति
مجهول चीयते
سببی चाययति । चापयति
PPP चित
مصدر चेतुम्

تصویر: गोमयं चिकाय
(منبع تصویر: جزئیات)

व्रज् ۱پ व्रजति : قدم گذاشتن، رفتن، دور شدن

perf. Vc वव्राज، वव्रजुर्
آینده व्रजिष्यति
مجهول व्रज्यते
علّی व्राजयति
PPP व्रजित
مصدر व्रजितुम्

व्रज् + प्र ۱شخص प्रव्रजति : رفتن (به‌ویژه از خانه به سوی بی‌خانمانی به عنوان یک زاهد = راهب شدن)

अगार n.। आगार n.: خانه، کانون

تصویر: अगारम्
(منبع تصویر: جزئیات)

از آن جمله:

अनगार्य n. । अनगारika f.: بی‌خانگی یک راهب یا نوچه بودایی

تصویر: अनगार्यम्
(منبع تصویر: جزئیات)

अञ्जलि m.: دو دست که برای احترام به هم نزدیک شده‌اند

आदृत 3: مورد احترام

उपाध्याय m.: معلم

पृथिवी f.: زمین

पृष्ठ n: پشت، قسمت عقب

पृष्ठम् : پشت، در عقبِ

प्रजापति m.: سرور آفریده‌ها، خدای آفریننده

अनु پیشوند: به دنبال، در امتدادِ، از روی - گذراندن، در طولِ، مطابق با، به سوی، پشت سرِ - آمدن

به عنوان مثال

अनुकृ : تقلید کردن، پیروی کردن

अनुगम् : دنبال کسی رفتن، در امتداد حرکت کردن

अभि : به، پس از - به سوی، به - به طرف، به سمت، در جهت، نسبت به، بر روی، درباره، کنار

به عنوان مثال

अभिगम् : رفتن به سمت، نزدیک شدن

वद् + अभि کایساتیو Ā अभिवादयते : به‌طور رسمی استقبال کردن، خطاب قرار دادن

ग्लै شخص اول مفرد ग्लायति : احساس بی‌میلی کردن، محو شدن

کامل چهارم जग्लौ
آینده ग्लास्यति
مجهول ग्लायते
کایساتیو ग्लापयति । ग्लपयति
صفت مفعولی گذشته ग्लान
مصدر ग्लातुम्
اسم مفعولی مطلق -ग्लाय

घ्रा شخص اول مفرد जिघ्रति : چیزی را بوییدن

کامل چهارم जघ्रौ
آینده घ्रास्यति
مجهول घ्रायते
کایساتیو घ्रापयति
صفت مفعولی گذشته घ्रात । घ्राण
مصدر घ्रातुम्
اسم مفعولی مطلق -घ्राय

प्री نه‌ام مجهول प्रीणति : سرگرم کردن، شاد کردن؛ دوست داشتن، مایل بودن به کسی

प्री چهارم مجهول प्रीयते : خوشحال شدن

کامل IIIa पिप्राय، पिप्रिये
آینده प्रेष्यति
مجهول प्रीयते
سببی प्रीणयति
صفت مفعولی प्रीत
مصدر प्रेतुम्

स्पृश् 6P स्पृशति : لمس کردن

کامل IIa पस्पर्श، पस्पृशुर्
آینده स्पर्क्ष्यति । स्प्रक्ष्यति
مجهول स्पृश्यते
سببی स्पर्शयति
صفت مفعولی स्पृष्ट
مصدر स्पर्ष्तुम् । स्प्रष्तुम्
مطلق -स्पृश्य

تصویر: सुगतो भूमीं पस्पर्श
(منبع تصویر: جزئیات)

हृष् 4P हृष्यति : خشک شدن: سیخ زدن (موها)، خوشحال شدن به خاطر (ابزار، مفعول، مکان)

کامل II जहर्ष
آینده हर्षिष्यति
مجهول हृष्यते
سببی हर्षयति
صفت مفعولی हृषित

تصویر: लोमहर्षः
(منبع تصویر: جزئیات)

स्वक 3: متعلق به (من، تو ...)؛ m.: عضو

36.5. تمرین

الف) ریشه‌های زیر هم دارای کامل (پرْفکت) با تکرار و هم کامل پیریفراستیک هستند. برای فرم‌های زیر، شکل‌های متناظر کامل پیریفراستیک و با تکرار را بسازید:

1. बिभ्रते
2. बिभ्यति
3. जुहोति
4. वेत्ति

ب) ریشه आस् به معنای «نشستن» دارای فعل کامل پیرافراسته است. این را برای شکل‌های زیر بسازید:

1. आस्ते
2. आसते

[C0] C) مضارع کامل (پرfect) مربوط به اشکال زیر را تشکیل دهید:

1. जीयते
2. विदन्ति
3. विन्दति
4. त्याजयिष्यति
5. ऐक्षन्त
6. अगापयत्
7. अपद्यन्त
8. चिनोति (2 شکل)
9. हन्ति
10. प्रभविष्यन्ति
11. क्रामन्ति
12. प्राव्रजन्
13. त्यक्ष्यति

D) ترجمه کنید:

पुत्रे जाते सुगतः कुलं धनं च तत्याजागाराच्चानगर्यं प्रवव्राज । बुद्ध्यार्यसत्यानि प्रज्ञाय प्रज्ञया च दुःखान्मुक्तो मोक्तुकामार्यजनान्बोधयामासेति भिक्षव आहुः ॥१॥

تصویر: पुत्रे जाते सुगतः कुलं धनं च तत्याजागाराच्चानगर्यं प्रवव्राज
(منبع تصویر: جزئیات)

ब्राह्मणा महादेवयज्ञायाग्निं चिक्यिरे । ब्राह्मणेष्विन्द्रादिदेवान्स्तुवत्स्वग्निर्यज्ञान्नमाश । एवं यज्ञेन ब्राह्मणा महादेवैरादयां चक्रुस्तांश्च स्तोत्रानि श्रावयां बभूवुः ॥२॥

रक्षितधर्मक्षत्रिययोधा महानगरं जेतुकामाञ्छत्रून्विजिग्युर्न तु जघ्नुः ॥३॥

अधीतवेदद्विजो द्विजधर्मं वेद ॥४॥

विद्ययैव जीवितुं न शक्यते । य एवं विदुर्नाधीयीरन् ॥५॥

स साधुर्दुर्जनपापलोभमतिमीक्षां चक्रे ॥६॥

ब्राह्मणीभिः स्वान्नानि पेचिरे ॥७॥

36.6. گذشته (लिट्) نسبت به ریشه‌هایی که تاکنون آموخته شده است

ریشه धातु	کلاس کامل	گذشته (लिट्)
अञ्ज् 7P	I	आनञ्ज
अद् 2P	I	आद
अर्ह् 1P	I	आनर्ह
अश् 5Ā	I	आनशे
अश् 9P	I	आश
अस् 2P	I	आस
अस् 4P	I	आस
आप् 5P	I	आप
आस् 2Ā	محیطی.	आसां चक्रे
इ 2P	IIIa	इयाय, ईयुर्
इष् 6P	II	इयेष, ईषुर्
कम् 10Ā	محیطی. Vc	कामयां चक्रे / चकमे
कुप् 4P	II	चुकोप, चुकुपुर्
कृ 8U	IIIa	चकार, चक्रुर्
कृ सम् 8	IIIb	सञ्चस्कार, सञ्चस्करुर्
कृष् 1P, 6U	II	चकर्ष, चकृषुर्
क्रि 9U	IIIa	चिक्राय, चिक्रियुर्
क्रुध् 4P	II	चुक्रोध, चुक्रुधुर्
खाद् 1P	I	चखाद
ख्या 2P	--	--
गम् 1P	Va	जगाम, जग्मुर्
ग्रस् 1Ā	Vc	जग्रसे
चर् 1P	Vb	चचार, चेरुर्
चुर् 10U	محیطی.	चोरयां चकार
छिद् 7U	II	चिच्छेद, चिच्छिदे
जन् 1Ā	Va	जज्ञे
जि 1P	غیرمست. IIIa	जिगाय, जिग्युर्
जीव् 1P	I	जजिजीव
ज्ञा 9U	IV	जज्ञौ, जज्ञे
तन् 8U	Vb	ततान, तेने
त्यज् 1P	Vc	तत्याज, तत्यजुर्
दह् 1P	Vb	ददाह, देहुर्
दा 3U	IV	ददौ, ददे
दिश् 6U	II	दिदेश, दिदिशुर्
दुष् 4P	II	दुदोष, दुदुषुर्
दुह् 2U	II	दुदोह, दुदुहे
दृश्	II	ददर्श, ददृशुर्
द्विष् 2U	II	दिद्वेष, दिद्विषे
धा 3U	IV	दधौ, दधे
धृ 1U	IIIa	दधार, दध्रे
नी 1U	IIIa	निनाय, निन्युर्
नृत् 4P	II	ननर्त, ननृतुर्
पच् 1U	Vb	पपाच, पेचुर्
पत् 1P	Vb	पपात, पेतुर्
पद् 4Ā	Vb	पेदे
पा 1P	IV	पपौ, पपुर्
पा 2P	IV	पपौ, पपुर्
पू 9U	IIIa	पुपाव, पुपुवे
पॄ 3P	IIIb	पपार, पप्रुर् / पपरुर्
प्रच्छ् 6P	I	पप्रच्छ, पप्रच्छुर्
बन्ध् 9P	I	बबन्ध, बबन्धुर्
बुध् 1U, 4Ā	II	बुबोध, बुबुधे
ब्रू 2U	--	--
भज् 1U	Vb (!)	बभाज, भेजे
भञ्ज् 7P	I	बभञ्ज, बभञ्जुर्
भिद् 7U	II	बिभेद, बिभिदे
भी 3P	IIIa / محیطی.	बिभाय, बिभ्युर् / बिभयां चकार
भुज् 7U	II	बुभोज, बुबुजे
भू 1P	غیرمست.	बभूव, बभूवुर्
भृ 1U, 3U	IIIa / محیطی.	बभार, बभ्रुर् / बिभरां चकार
मद् 4P	Vb	ममाद, मेदुर्
मन् 4Ā	Vb	मेने
मा 2P, 3Ā	IV	ममौ, ममे
मुच् 6U	II	मुमोच, मुमुचुर्
मुह् 4P	II	मुमोह, मुमुहुर्
मृ 4Ā	IIIa	ममार, मम्रुर्
यज् 1U	Va	इयाज, ईजुर्
युज् 7U	II	युयोज, युयुजे
युध् 4Ā	II	युयुधे
रक्ष् 1P	I	ररक्ष, ररक्षुर्
रुद् 2P	II	रुरोद, रुरुदुर्
रुध् 7U	II	रुरोध, रुरुधे
लभ् 1Ā	Vb	लेभे
लिप् 6U	II	लिलेप, लिलिपे
लुभ् 4P	II	लुलोभ, लुलुभुर्
वच् 2P	Va	उवाच, ऊचुर्
वद् 1P	Va	उवाद, ऊदुर्
वस् 1P	Va	उवास, ऊषुर्
वस् 2Ā	Vc	ववसे
वह् 1U	Va	उवाह, ऊहे
विद् 2P	II / محیطی. / حال‌ساز	विवेद, विविदुर् / विदां चकार / वेद, विदुर्
विद् 6U	II	विवेद, विविदे
विश् 6P	II	विवेश, विविशुर्
वृत् 1Ā	II	ववृते
वृध् 1Ā	II	ववृधे
शक् 5P	Vb	शशाक, शेकुर्
श्रु 5P	IIIa aniṭ	शुश्राव, शुश्रुवुर्
सद् 1P	Vb	ससाद, सेदुर्
सह् 1Ā	Vb	सेहे
सिच् 6U	II	सिषेच, सिषिचे
सु 5U	IIIa	सुसाव, सुसुवे
सृज् 6P	II	ससर्ज, ससृजुर्
स्तु 2U	IIIa aniṭ	तुष्टाव, तुष्टुवुर्
स्था 1P	IV	तस्थौ, तस्थुर्
स्मृ 1P	IIIb	सस्मार, सस्मरुर्
हन् 2P	Va	जघान, जघ्नुर्
हा 3P	IV	जहौ, जहुर्
हु 3P	IIIa / محیطی.	जुहाव, जुहुवुर् / जुहवां चकार
हृ 1U	IIIa	जहार, जह्रे

36.7. تمرین ترجمه

ترجمه کنید:

1. महाभारत १३.७.२५-२६

येन प्रीणति पितरं
तेन प्रीतः प्रजापतिः ।
प्रीणति मातरं येन
पृथिवी तेन पूजिता ।
येन प्रीणात्युपाध्यायं
तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम् ।
सर्वे तस्यादृता धर्मा
यस्यैते त्रय आदृताः ।
अनादृतास्तु यस्यैते
सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः ॥

توضیحات:

पितरम् : مفرد مفعولی به पितृ m. "پدر"

मातरम् : مفرد مفعولی به मातृ f. "مادر"

ब्रह्म : مفرد فاعلی/مفعولی به ब्रह्मन् n. "مطلق، ودایا"

सर्वे : حالت نصب، جمع مذکر، مربوط به सर्व "همه، هر"

त्रयस् : حالت نصب، جمع مذکر، مربوط به त्रि "سه"

सर्वास् : حالت نصب/مفعولی، جمع مؤنث، مربوط به सर्व "همه، هر"

تصویر: येन प्रीणात्युपाध्यायं तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम् ।
(منبع تصویر: جزئیات)

۲. मनुस्मृति ४.१५४ درباره رفتار صحیح با سالمندان:

अभिवादयेद्वृद्धांश्च दद्याच्चैवासनं स्वकम् ।
कृताञ्जलिरुपासीत गच्छतः पृष्ठतो ऽन्वियात् ॥

۳. मनुस्मृति २.९८: چه کسی जितेन्द्रिय است:

श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा च यो नरः ।
न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेन्द्रियः ॥

توضیح: विज्ञेय ३: کسی که باید شناخته شود؛ کسی که باید دانسته شود (به عنوان)

4. मनुस्मृति २.११० درباره رفتار صحیح یک برهمی:

नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः ।
जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरेत् ॥

توضیحات:

در این آیه، ब्रू با حالت مضاف‌الیه (Genetiv) ترکیب شده است

मेधावी : مفرد مذکر نامی (Nom. sg. mask.) مربوط به मेधाविन् ३ "عاقل، دانا"

जडवत् قید "به سبک افراد کندذهن/تنبلی/احمق"

36.8. تمرین تکرار صرف

شکل‌های واژگانی زیر را از تمام راه‌های ممکن تعیین و ترجمه کنید:

1. नयति
2. समस्कुर्वन्
3. स्यात्
4. यस्याम्
5. अधीयते
6. प्रोचुः
7. समादधाति
8. हरेः
9. हरे
10. हरेत्
11. जह्रे
12. आक्रीणीत
13. व्यक्रियत
14. प्राजहुः
15. प्रजहुः
16. ददे
17. दत्ते
18. हिते
19. हीयते
20. जज्ञे
21. यज्ञे
22. तेन
23. तेने
24. ततः
25. सतः
26. जगौ
27. पशौ
28. मेने
29. माने
30. एतस्मात्
31. तायेत
32. तया
33. लेभिरे
34. ऊषुः
35. व्यानक्
36. युङ्क्ते
37. युक्ते
38. युगे
39. अपिपः
40. अपिबत्