درس ۳۳

33.1. تکرار (ابهیاس مذکر)

• سومین دسته فعل‌های حال
• (همچنین برخی از افعال سایر دسته‌های فعلی)،
• ماضی کامل،
• اوریست با افزوده شدن تکرار (ردوپلیکاسیون)،
• فعل مکرر و
• فعل تمایلی

با استفاده از تکرار (ردوپلیکاسیون) ساخته می‌شوند. بخشی از شکل تکرارشونده که پیش از ریشه قرار می‌گیرد، «سیلاب تکرار» نامیده می‌شود.

سیلاب تکرار از (یک همخوان و) یک مصوت تشکیل شده است.

33.1.1. همخوان تکراری

۱. معمولاً:
تکرار اولین همخوان ریشه

مثال‌ها:

दा ۳ «دادن»

• 3.sg.P.Ind.Präs. ददाति

पॄ ۳ «پر کردن»

• 3.sg.P.Ind.Präs. पिपर्ति

मा ۳Ā «اندازه‌گیری»

• 3.sg.Ā.Ind.Präs. मिमीते

۲. یک همخوان آغازین دمیده‌شده (aspirated) در ریشه، با همخوان غیردمیده متناظر خود تکرار می‌شود.

مثال‌ها:

धा 3 "گذاشتن"

• 3.sg.P.Ind.Präs. दधाति

भी 3 "ترسیدن"

• 3.sg.P.Ind.Präs. बिभेति

3. یک گوتورال توسط پالاتال غیراسپیره متناظر با آن دوبله می‌شود:

क्، ख् توسط च्
ग्، घ् توسط ज्

ह् همیشه توسط ज् دوبله می‌شود.
مثال‌ها:

हु 3 "(به آتش قربانی) ریختن"

• 3.sg.P.Ind.Präs. जुहोति

4. اگر یک ریشه با چندین همخوان شروع شود، تنها اولین مورد (در صورت نیاز با اعمال قاعده 2 یا 3) تکرار می‌شود.

5. اگر یک ریشه با گروه همخوانی شامل سایشی + همخوان بی‌صدا شروع شود، به جای سایشی، همخوان بی‌صدای پس از آن طبق قواعد بالا دوبله می‌شود.

مثال:

स्था ۱ «ایستادن»

• ۳.sg.P.Ind.Präs. तिष्ठति

۳۳.۲. کلاس سوم فعل مضارع (जुहोत्यादि = «जुहोति و غیره»)

ساختار:

بن قوی:
ریشه با درجه بالا + پسوند

بن ضعیف:
ریشه با درجه پایین + پسوند

برای همخوان افزوده‌شده (Reduplikationskonsonant) قواعد بالا حاکم است.

۳۳.۲.۱. واکه افزوده‌شده (Reduplikationsvokal) در کلاس سوم فعل مضارع

• واکه افزوده‌شده منظم -i- است
• ریشه‌های دارای u با -u افزوده می‌شوند
• ریشه‌های दा، धा، हा با -a افزوده می‌شوند

مثال‌ها:

हु ۳P «به آتش ریختن (برای قربانی)»

• بن قوی: जुहो
• بن ضعیف: जुहु

	۳. sg. P.	۳. pl. P.	۳. sg. Ā.	۳. pl. Ā.
اشاره‌گر مضارع	जुहोति	जुह्वति juhu + ati	जुहुते	जुह्वते juhu + ate
ماضی نایاب	अजुहोत् a-juho-t	जुहवुर् a-juho + ur	अजुहुत	अजुह्वत a-juhu + ata
آرزویی	जुहुयात् juhu-yā-t	जुहुयुर् juhu-y-ur	जुह्वीत juhu + ī-ta	जुह्वीरन् juhu + ī-ran

۳۳.۳. دربارهٔ آبلوت ā

ā kann

• از یک سو، درجه گسترده یکی از زنجیره‌های آبلوت با -a- باشد
• از سوی دیگر، درجه بالا در یک زنجیره آبلوت گروه ā- باشد

دو زنجیره مهم‌تر آبلوت در گروه ā عبارتند از:

الف.

• درجه پایین
• قبل از همخوان: -i-
  مثلاً धा PPP: हित (hi-ta)
• قبل از واکه: Ø
  مثلاً धा ۳.pl.P.Ind.Präs. दधति (dadh-ati)
• درجه بالا: -ā-
  مثلاً धा ۳.sg.P.Ind.Präs. दधाति

به این دسته تعلق دارد مثلاً:

स्था 1

• اسم مفعول स्थित (sthi-ta)
• سوم شخص مفرد.P.Fut. स्थास्यति (sthā-sya-ti)

ب.

• مرحله عمیق: -ī-
  مثلاً पा ۱: اسم مفعول पीत (pī-ta)
• مرحله بلند: -ā-
  مثلاً पा ۱: مصدر पातुम्

۳۳.۴. ریشه‌های دارای -ā از کلاس سوم صرف

ریشه‌های ختم شده به -ā (به جز दा و धा) در بن ضعیف معمولاً به -ī- ختم می‌شوند (برای جزئیات به Thumb-Hauschild جلد ۱، صفحه ۲۷۱ مراجعه کنید. به نظر می‌رسد که سری ابلاغ ذکر شده در بالا به عنوان الگو عمل کرده است، اگرچه این ریشه‌ها معمولاً پس از سری A ابلاغ می‌شوند)، قبل از پایان‌های واکه‌ای، واکه ریشه کاملاً ناپدید می‌شود (به سری ابلاغ A مراجعه کنید).

مثال‌ها:

मा ۳آ «سنجیدن»

	۳. مفرد آ.	۳. جمع آ.
اخبار مضارع	मिमीते mimī-te	मिमते mim-ate
ماضی ناقص	अमिमीत	अमिमत
تمنی	मिमीत mim-ī-ta !	मिमीरन् mim-ī-ran

हा ۳پ «ترک کردن»

	3. sg. P.	3. pl. P.
Indikativ Präsens	जहाति	जहति jah-ati
Imperfekt	अजहात्	अजहुर्
Optativ	जह्यात् jah-yā-t (Die Wurzel हा hat vor dem Optativ-yā/y die gleiche Form wie vor Vokalen!)	जह्युर् jah-y-ur

33.4.1. ریشه‌های दा و धा

ریشه‌های दा و धा با افزودن مصوت -a- دوباره‌سازی می‌شوند و در بن ضعیف، مصوت ریشه را از دست می‌دهند.

در مورد धा به قانون ناهمسان‌سازی حروف بی‌واک توجه کنید!

धा ۳U "قرار دادن، تثبیت کردن، تقسیم کردن"

	۳. مفرد غایب حال	۳. جمع غایب حال	۳. مفرد غایب مفعولی	۳. جمع غایب مفعولی
اخباری حال	दधाति	दधति dadh-ati	धत्ते dadh-te (Erklärung: Thumb-Hauschild 1,1 S. 302f.)	दधते dadh-ate
نقصانی	अदधात्	अदधुर्	अधत्त a + dadh + ta	अदधत
تمنیایی	दध्यात् dadh-yā-t	दध्युर्	दधीत dadh-ī-ta	दधीरन्

شکل‌های दा با جایگزینی dh به جای d در پارادایم धा به دست می‌آیند. بنابراین:

दा ۳U "دادن"

	3. sg. P.	3. pl. P.	3. sg. Ā.	3. pl. Ā.
Indikativ Präsens	ददाति	ददति	दत्ते	ददते
Imperfekt	अददात्	अददुर्	अदत्त	अददत
Optativ	दद्यात्	दद्युर्	ददीत	ददीरन्

33.5. صفت مفعولی حال پاراسمایپادا ریشه‌های رده سوم حال

افعال کلاس سوم، تمام اشکال اسم فاعل (Partizip Präsens) در حالت پاراسمایپادا را از بن ضعیف می‌سازند.

استثنا: حالت مفعولی/نominative جمع خنثی می‌تواند به انتخاب از بن قوی یا ضعیف ساخته شود.

दा اسم فاعل (Partizip Präsens) پاراسمایپادا:

	Maskulinum पुंल्लिङ्ग	Neutrum नपुंसकलिङ्ग	Femininum स्त्रीलिङ्ग
مفرد
۱. nominative	ददत् dad-at + s	ददत् dad-at-Ø	ददती
۲. مفعولی	ददतम् dad-at-am	ददत्
جمع
۱. nominative	ददतस्	ददति dad-at-i ददन्ति dad-ant-i
۲. مفعولی	ददतस्	ददति ददन्ति

به طور مشابه जुह्वत् (juhu-at + s)

33.6. فهرست واژگان

दा 3U ददाति: دادن

آینده. दास्यति
مجهول. दीयते
علّی. दापयति
PPP दत्त
مصدر. दातुम्

از آن:

दान ن.: دادن، بخشش، سخاوت

تصویر: दानम्
(منبع تصویر: جزئیات)

दा + आ 3Ā अदत्ते: (دریافت) گرفتن، تصاحب کردن، بردن

مترادف. आदाय: با مفعول مستقیم: همراه، با

تصویر: सा पुत्रमादाय भारं बिभ्रती गच्छति
(منبع تصویر: جزئیات)

धा ۳ج. दधाति: قرار دادن، تعیین کردن، تقسیم کردن

مستقبل. धास्यति
مجهول. धीयते
سببی. धापयति
PPP हित (!!)
مصدر. धातुम्

धा + सम् + आ ۳ج. समादधाति: تمام توجه را بر چیزی متمرکز کردن، جمع شدن

از آن:

समाधि م.: جمع‌بندی درونی، بالاترین توجه

تصویر: समाधि
(منبع تصویر: جزئیات)

पॄ ۳ج. पिपर्ति: پر کردن، پُر شدن

نکته:
۳.شخ.P पिपुरति
۳.مخ.Impf.P अपिपर् (از: *apipart)
۳.شخ.Impf.P अपिपरुर्
۳.مخ.Opt.P पिपूर्यात्

آینده. परिष्यति / परीष्यति
مجهول. पूर्यते
علّی. पूरयति / पारयति
PPP पूर्ण / पूर्त / पूरित

पॄ + सम् فقط مجهول. सम्पूर्यते و علّی: کاملاً پر کردن

भी ۳شخ बिभेति: از (ابلی، جن.) ترسیدن

آینده. भेष्यति
مجهول. भीयते
علّی. भाययति
PPP भीत
مصدر. भेतुम्

از آن:

भय n.: ترس، وحشت؛ خطر (جنبه‌های ذهنی و عینی)

تصویر: भयम्
(منبع تصویر: جزئیات)

भृ 3U बिभर्ति: حمل کردن، آوردن؛ حفظ کردن، پرورش دادن

آینده भरिष्यति
مجهول भ्रियते
علّی भारयति
PPP भृत
مصدر भर्तुम्

از آن:

भार m.: بار

मा ۳Ā मिमीते: اندازه‌گیری کردن

Fut. मास्यति / मास्यते
Pass. मीयते
Kaus. मापयति
PPP मित
Inf. मातुम्

मा + उप ۳Ā उपमिमीते: مقایسه کردن

از آن:

उपमा f.: مقایسه

प्रतिमा f.: تصویر

हा 3P जहाति: ترک کردن

Fut. हास्यति
Pass. हीयते
Kaus. हापयति
PPP हीन: ترک شده، محروم از، ناقص
Inf. हातुम्
از PPP हीन:

हीनयान n.: وسیله نقلیه ناقص (بودیسم): عنوان تحقیرآمیز توسط نمایندگان «وسیله نقلیه بزرگ»، महायान; راه ناقص (यान به या 2: رفتن، حرکت کردن). عبارت हीनयान نباید دیگر استفاده شود. شکل موجود امروز از بودیسم قدیم थेरवाद نامیده می‌شود.

Abb.: हीनयानमेव
(منبع تصویر: جزئیات)

हु 3P जुहोति: در آتش ریختن (به عنوان قربانی، به ویژه کره ذوب شده)

Fut. होष्यति
Pass. हूयते
Kaus. हावयति
PPP हुत
Inf. होतुम्

Abb.: घृतमग्नौ जुहोति
(منبع تصویر: جزئیات)

घृत n.: کره ذوب شده، گِ (घी / گھی / ঘী)

«روغن گِی (گِه) از جوشاندن کرهٔ بدون نمک در قابلمه‌ای بزرگ تهیه می‌شود تا تمام آب تبخیر شود و پروتئین در کف ظرف ته‌نشین گردد. سپس کرهٔ پخته و تصفیه‌شده با قاشک برداشته می‌شود تا ذرات جامد شیر در کف ظرف به هم نریزد. برخلاف کره، گِی را می‌توان برای دوره‌های طولانی بدون یخچال نگهداری کرد، به شرطی که در ظرف دربسته برای جلوگیری از اکسیداسیون نگهداری شود و کاملاً بدون رطوبت باشد. بافت، رنگ یا طعم گِی به منبع شیر مورد استفاده برای تهیه کره بستگی دارد. در هند، معمولاً گِی از شیر búfale (بوفالو) تهیه می‌شود، زیرا رنگ آن سفیدتر از شیر گاو است.»

[منبع: http://en.wikipedia.org/wiki/Ghee. -- دسترسی در ۲۰۰۸-۱۲-۲۶]

33.7. تمرین

الف) در الگوی جملهٔ زیر، شکل‌های مناسب کلمات داخل پرانتز را قرار دهید:

रामस् ... (चतुर्थ्येकवचने बहुवचने च) ... अन्नं ददाति । (भिक्षु । अग्नि । शूद्रा । गुनवान्पुत्र । देवान्स्तुवन्कवि । ब्राह्मणी । महान्साधु । धेनु)

ب) اشکال مناسب افعال ذکر شده در پرانتز را در حالت خبری حال، گذشته و شرطی قرار دهید:

ब्राह्मणो घृतमग्नौ ... (हु) ॥१॥

बुद्धगता भयान्न ... (भी) ॥२॥

सुगतः कुलम् ... (हा) ॥३॥

दुर्जना भिक्षुभ्यो ऽन्नं न ... (दा) ॥४॥

साधुः कृष्णे मतिम् ... (धा + सम् + आ) ॥५॥

ईश्वरो लोकान् ... जनास्तु न ... (मा) ॥६॥

दासा भारान् ... (भृ) ॥७॥

ब्राह्मणी पात्रं जलेन ... (पॄ) ॥८॥

C) ترجمه کنید و جملات مفرد را به جمع و برعکس تبدیل نمایید:

योगयुक्तो मतिं दुःखमक्षनयन्त्यां प्रज्ञायां समाधत्ते ॥१॥

यो भिक्षवे दानानि दद्यात्सो ऽपि दानपुण्यमाददीत ॥२॥

ब्राह्मणा भारं न बिभ्रतीति ब्राह्मणदासो भारं गृहमबिभः ॥३॥

تصویر: पुरुषा भारं न बिभ्रतीति स्त्री भारं गृहमबिभः
(منبع تصویر: جزئیات)

क्षत्रियशूरः पुत्रमादाय योद्धुं कुलमजहात् । स युद्धे शत्रुहतत्वाच्छरीरं हित्वा पुनर्भवमैत् ॥४॥

देवदत्तमपि सुखं दुःखमोक्षेष्टिं न पिपर्ति । सेष्टिः प्रज्ञयैव सम्पूर्यते ॥५॥

यः साधुर्भूतेभ्यो ऽभयं ददाति तस्माद्भूतानि न बिभ्यति स च तेभ्यो न बिभेति ॥६॥

मितमतयो नरकभयात्स्वर्गलोभाच्च पुण्यं कुर्वन्ति पापं च जहति । अमितप्रज्ञाबुद्धा हि नरकेभ्यो न बिभीयुः स्वर्गांश्च न लुभ्येयुः । ते भयं च लोभं चारुन्धन् ॥७॥