Lekcija 5

5.1. Nominalna kompozita (samāsa m. = समास)

Formiranje složenih reči u veoma velikom obimu karakteristika je sanskrita.

Najvažnije forme formiranja kompozita su:
kumulativna kompozita (dvandva n. = द्वन्द्व)
determinativna kompozita (tatpuruṣa m. = तत्पुरुष)
posednička kompozita (bahuvrīhi m. = बहुव्रीहि)

(O poslednja dva vidi kasnije!)

5.2. O sanskritskoj terminologiji za kompozita

ghaṭakapadāni n. pl. = घटकपदानि : Delovi kompozita
vigrahavākyam n. = विग्रहवाक्यम् : Razlaganje kompozita
nityasamāsaḥ m. = नित्यसमासः : Kompozit za koji ne postoji vigrahavākya ili čiji vigrahavākya nije moguć sa rečima kompozita.
aluksamāsaḥ m. = अलुक्समासः : Kompozit u kojem prednji deo zadržava padežni nastavak
luksamāsaḥ m. = लुक्समासः : Kompozit čiji prednji delovi nemaju padežne nastavke (normalni slučaj)
madhyamapadalopī m. = मध्यमपदलोपी : Kompozit u kojem se jedan ili više srednjih delova izostavljaju

5.3. Kumulativna kompozita (Dvandva n. = द्वन्द्व)

Kumulativna kompozita služe za povezivanje gramatički sličnih, koordiniranih delova (imenica ili prideva).

Dvandva označava:

1. ili sumativnu vezu osoba, stvari ili svojstava koje označavaju njegovi pojedinačni delovi:
   Itaretaradvandva = इतरेतरद्वन्द्व

2. ili ih spaja u jedinstvo:
   Samāhāradvandva ("kompozitna dvandva") = समाहारद्वन्द्व

U prvom slučaju (Itaretaradvandva):
Dvandva dobija gramatički rod svog poslednjeg člana i nastavke duala (kod dve stvari) odnosno plurala (kod više od dve stvari). Dopuštene su i jednine nastavke.

U prvom slučaju (Itaretaradvandva):
Dvandva dobija gramatički rod svog poslednjeg člana i nastavke duala (kod dve stvari) odnosno plurala (kod više od dve stvari). Dopuštene su i jednine nastavke.

U drugom slučaju (Samāhāradvandva):
Dvandva je generalno srednjeg roda (nezavisno od roda poslednjeg člana) i stoji u singularu.

Razrešenje:
Vrši se sa "i" (ca = च), povremeno sa "ili" (vā = वा) ili "svaki".

Za dvodnevni Dvandva vidi kasnije!

5.3.1. Predložni članovi kompozita

Predložni članovi kompozita (ne samo Dvandvas) imaju generalno oblik nepromenjenog nominalnog korena. Pojedinačni članovi kompozita se povezuju prema pravilima satsandhi (tj. sandhija koji smo do sada upoznali, za razliku od rečnog sandhi-ja koji se primenjuje unutar reči pre formativnih elemenata).

5.3.2. Plural-Itaretaradvandva

Primeri za pluralni dvandva:

brāhmaṇa-kṣatriya-vaiśya-śūdrāḥ = ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः

= brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca = ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च
(Brahmani, Kṣatriyas, Vaiśyase i Śūdras)

ili = brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraś ca = ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्च
((jedan/od) Brahmanin, Kṣatriya, Vaiśya i Śūdra)

kavi-guravaḥ = कविगुरवः

= kavayo guravaś ca = कवयो गुरवश्च
(pesnici i učitelji [Plur.])
(Napomena: "Jedan pesnik i jedan učitelj" mora biti u dualu!)

Wo zwei der drei letztgenannten Vorschriften gleichzeitig in Frage kommen können, soll immer die später gegebene Regel befolgt werden. (Beispiele von Dualdvandva zu diesen Regeln bei Kielhorn, Grammatik § 570).

Za redoslijed članova u dvandva složenici vrijede sljedeća pravila (Kielhorn):
Nazivi različitih staleža (varṇa) trebaju biti poredani prema svojoj hijerarhiji (najviši prvo).
Ime starijeg brata treba prethoditi imenu mlađeg brata.
Općenito, važnija riječ stavlja se na početak.
Riječi koje završavaju na -i ili -u trebaju prethoditi.
Riječi koje završavaju na -a i počinju samoglasnikom trebaju prethoditi.
Riječi koje sadrže manje slogova trebaju prethoditi (Kielhorn).

Wo zwei der drei letztgenannten Vorschriften gleichzeitig in Frage kommen können, soll immer die später gegebene Regel befolgt werden. (Beispiele von Dualdvandva zu diesen Regeln bei Kielhorn, Grammatik § 570).

5.4. Popis riječi (Kielhorn)

Naučite sljedeće riječi (Kielhorn):

abhiniveṣa m. = अभिनिवेष : sklonost, upornost, privrženost tijelu kao vlastitom (Kielhorn).

kāma m. = काम : želja, požuda, ljubav, bog ljubavi Kāma (Kielhorn).

Abb.: Gott Kāma = kāmadeva = कामदेव, 18. Jhdt.
(Izvor slike: Wikipedia, Public domain)

krodha m. = क्रोध : Zorn.

kleśa m. = क्लेश : Qual, Plage.

trayī f. = त्रयी : trojstvo; osobito tri Vede (Ṛgveda, Sāmaveda, Yajurveda) (Kielhorn).

daṇḍanīti f. = दण्डनीति : politika (Kielhorn).

dvijāti 3 / dvija 3 = द्विजाति / द्विज : Zweimalgeborener.

A) Translate the following sentences and compounds, and resolve the dvandvas occurring therein into Sanskrit:

1. catvāro varṇā brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ.
   (Āpastambīyadharmasūtra I,1,1,4 = Vāsiṣṭhadharmaśāstra II,1)
   चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः ॥
   (Explanation: catvāras = चत्वारस् = "four")

2. trayo varṇā dvijātayo brāhmaṇakṣatriyavaiśyāḥ.
   (Vāsiṣṭhadharmaśāstra II,1)
   त्रयो वर्णा द्विजातयो ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः ॥
   (Explanation: trayas = त्रयस् = "three")

3. sāmavedargvedayajurvedās trayī.
   (Kauṭilīya-arthaśāstra 1.3.1. / in good Sanskrit: sāmārgyajurvedās trayī)
   सामवेदर्ग्वेदयजुर्वेदास्त्रयी ॥
   (in good Sanskrit: सामार्यजुर्वेदास्त्रयी)

4. The three enemies of man, which form the gate to hell (Viṣṇusmṛti 33,1+6):
   kāmakrodhalobhāḥ
   कामक्रोधलोभाः ॥

5. maitrīkaruṇāmuditopekṣāś catvāro brahmavihārāḥ.
   मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाश्चत्वारो ब्रह्मविहाराः ॥
   (Explanation: brahmavihāra: "abiding states of Brahma", also called the "Immeasurables". They are Buddhist meditation practices.)

6. avidyāsmitārāgadveṣābhiniveṣāḥ pañca kleśāḥ.
   (Yogasūtra 2,3)
   अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेषाः पञ्च क्लेशाः ॥
   (Explanation: pañca = "five")

7. ānvīkṣikītrayīvārttādaṇḍanitayo vidyāḥ.
   (According to Kauṭilīya-arthaśāstra 1.2.1.)
   आन्वीक्षिकीत्रयीवार्त्तादण्डनितयो विद्याः ॥

5.6. Review Exercise

A) Translate:

1. vidyā vārttā.
   विद्या वार्त्ता ।

2. brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaś ca trayo varṇā dvijātayaḥ.
   ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यश्च त्रयो वर्णा द्विजातयः ।

3. dvijā vaiśyāḥ. (2 possibilities)
   द्विजा वैश्याः ।

B) Insert the corresponding form:

1. (dvija, sādhu, kavi) ... rāmaḥ
   (द्विज, साधु, कवि) ... रामः ।

2. (devī) ... indrāṇī
   (देवी) ... इन्द्राणी ।

3. dvijātayas ... (vaiśyā, kṣatriya)
   द्विजातयस् ... (वैश्या, क्षत्रिय) |

C) Resolve the compound in the following sentence into Sanskrit and form the same sentence with this resolved form:

sāmargyajurvedās trayī.
सामर्ग्यजुर्वेदास्त्रयी ।

D) Translate into Sanskrit in two ways (once with a compound, once without):

"Abiding states of Brahma" are: friendly goodwill, compassion, sympathetic joy, equanimity.