درس ۵۴

54.1. مقدمه

با درس ۵۴، ترم دوم در کلاس‌های دانشگاهی آغاز می‌شود. از این پس، دوره فقط موازی با موضوع اصلی این ترم: مطالعه کامل بھاگوادگی‌تا، پیش می‌رود. هدف آموزشی رسیدن به چنان روانی در خواندن یک متن با سطح دشواری متوسط است که بتوان در ثلث آخر ترم، بخش‌های بزرگی از بھاگوادگی‌تا را به صورت شفاهی ترجمه کرد. در ابتدا، فهرست واژگانی در کلاس‌های دانشگاهی توزیع می‌شد و بعدها دانشجویان باید خود از فرهنگ‌نامه‌های مربوطه (مونیر-ویلیامز، آپته، پی‌دبلیو) استفاده می‌کردند.

دوره مربوط به بھاگوادگی‌تا فعلاً هنوز آنلاین در دسترس قرار نمی‌گیرد.

درس‌های دوره زبان سنسکریت به موضوعاتی از دستور زبان سنسکریت می‌پردازند که تاکنون مورد بررسی قرار نگرفته‌اند.

54.2. واژه‌سازی: پسوند कृत् -u به ریشه‌های آرزویی

به بن‌های تمنا (इच्छाप्रकृति) («خواستن انجام چیزی»؛ «در آستانه انجام کاری بودن») برای ساخت اسم‌های فاعلی، پسوند -u افزوده می‌شود.

(ساخت بن‌های تمنا بعداً آمده است)

مثال:

युयुत्सु (yu-yudh + s + u) «شور جنگجو، در آستانه نبرد»

تصویر: अयुयुत्सुरर्जुनः
भगवद्गीतोपदेशः تیروپتی = తిరుపతి
(منبع تصویر: جزئیات)

54.3. وزن شعر II: त्रिष्टुभ् حماسی و जगती

त्रिष्टुभ् («سه ناله») در حماسه‌ها، درست در میان بخش‌های معمول श्लोक، دقیقاً در نقاطی ظاهر می‌شود که حال و هوا یا روایت اوج یا پایانی ویژه‌ای را تجربه می‌کنند.

مصراع त्रिष्टुभ् از چهار مصراع یازده‌هجایی पाद تشکیل شده است که از نظر ساختار هیچ تفاوتی با یکدیگر ندارند.

त्रिष्टुभ् دو الگوی بنیادین دارد، بسته به اینکه وقفه (پایان واژه، شکاف ترکیبی یا پیشوند خاصی مانند -tara، -tama و غیره) پس از هجای چهارم یا پنجم पाद قرار گیرد.

الگوی I:

× — × — / × ◡ — — ◡ — —

طرح دوم:

× — × — × / × ◡ — ◡ — —

بنابراین کمیت چهار هجای آخر در هر دو طرح یکسان است.

شکل بنیادی जगती: همانند त्रिष्टुभ्، اما دوازده هجایی. پنج هجوی آخر هر پادا کمیت‌های زیر را دارند:

— ◡ — ◡ —

در کنار آن، نوعی به نام त्रिष्टुभ् معمولاً با پنج هجای آغازین وجود دارد که مانند یک त्रिष्टुभ् با چهار هجای آغازین ادامه می‌یابد:

— × — × / × ◡ — — ◡ — —

در دوران بعدی، اشکال त्रिष्टुभ् بر اساس یک طرح دقیق از دراز و کوتاه تعیین می‌شوند، دیگر قطع (سکون) نقش مهمی ندارد. مهم‌ترین اشکال بعدی عبارتند از:

الف) इन्द्रवज्रा

— — ◡ — ، — ◡ ◡ — ◡ — —

ب) उपेन्द्रवज्रा

◡ — ◡ — ، — ◡ ◡ — ◡ — —

ج) उपजाति

पाद در इन्द्रवज्रा و पाद در उपेन्द्रवज्रा در یک بیت آمیخته شده‌اند.

آیات کلیدی:

स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः ।

«این یک ایندراواجرا است، اگر در تمام پاداها سیلاب‌های ta ta ja ga ga باشند.

उपेन्द्रवज्रा प्रथमे लघौ सा ।

«یک اپندراواجرا مانند یک ایندراواجرا است که در ابتدا دارای یک سیلاب سبک باشد.»

अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ
पदौ यदीयावुपजातयस्ताः ।
इत्थं किलान्यास्वपिमिश्रितासु
वदन्ति जातिष्विदमिदमेवनाम ॥

«اگر دو پادا که ویژگی‌های ایندراواجرا یا اپندراواجرا را دارند در یک شعر مشارکت کنند، آنگاه آن‌ها آپاجاتی هستند. حتی اگر متون دیگر در یک شعر مخلوط شوند، به آن آپاجاتی گفته می‌شود.»

54.4. تمرین مربوط به متریک

در باگاوادگی‌تا بخش دوم، تریشتوبه‌ها و جاگتی‌ها را تعیین کنید.

نمونه‌ای از تلاوت: http://www.vaisnava.cz/gita/mp3/Bhagavad-gita02.mp3. -- دسترسی در ۲۸ ژانویه ۲۰۰۹

54.5. انواع ساخت آئوریست (लुङ्)

ویژگی مشترک همه انواع ساختاری آوریست (लुङ्)، افزودهٔ a- است که طبق همان قواعدی که در امپرfectum (लङ्) صدق می‌کند، پیش از ریشه قرار می‌گیرد.

در زبان سنسکریت تنها حالت خبری (Indikativ) و آرزویی (Prekative) آوریست کاربرد دارند.

انواع ساختاری آوریست (लुङ्) به شرح زیر است:

1. آوریست‌های غیرسیبانتی (آسیماتیک):
   • 54.1. آوریست ریشه‌ای: افزوده + ریشه + پسوند ثانویه
   • 54.2. آوریست با واکهٔ موضوعی: افزوده + ریشه + a + پسوند ثانویه
   • 54.3. آوریست با تکرار (Reduplizierter): افزوده + ریشهٔ تکرارشده + a + پسوند ثانویه
2. آوریست‌های سیبانتی (سیگماتیک): حرف s یا هجایی که حاوی s (ṣ) است پیش از پایان شخصی می‌آید
   • 54.4. آوریست -s: افزوده + ریشه + s + پسوند ثانویه
   • 54.5. آوریست -iṣ: افزوده + ریشه + i + ṣ + پسوند ثانویه
   • 54.6. آوریست -siṣ: افزوده + ریشه + siṣ + پسوند ثانویه
   • 54.7. آوریست -sa: افزوده + ریشه + s + a + پسوند ثانویه

برای توزیع ریشه‌ها در انواع مختلف ساختاری، به بخش مربوط به هر نوع مراجعه کنید.

54.6. آوریست ریشه‌ای

آموزش:

مکمل + ریشه + پسوند ثانویه

پایان سوم شخص جمع -ur است. حالت آتمنپادا رایج نیست.

مثال:

पा 1P "نوشیدن"

	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. तृतीयः	अपाम् a-pā + am	अपाम
2. मध्यमः	अपास्	अपात
3. प्रथमः	अपात्	अपुर् a-p-ur (Tiefstufe!)

صرفاً از ۱۲ ریشه، ائوریست ریشه‌ای ساخته می‌شود:

1. गा ۳ «رفتن»
2. घ्रा ۱پ «بو کردن»
3. छो ۶ «بریدن» (अच्छात्)
4. दा ۳و «دادن»
5. दो ۱، ۴ «بریدن»
6. धा ۳و «نشاندن»
7. धे ۱ «مکیدن» (अधात्)
8. पा ۱پ «نوشیدن»
9. शो ۴پ «تیز کردن»
10. सो «پایان دادن»
11. स्था ۱پ «ایستادن»
12. भू ۱پ «بودن»

به भू ۱پ ائوریست ریشه‌ای به این شکل ساخته می‌شود:

	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. तृतीयः	अभूवम्	अभूम
2. मध्यमः	अभू्स्	अभूत
3. प्रथमः	अभूत्	अभूवन् (!!!)

54.6.1. Der Aorist der 3.sg.مجهول

یک شکل ویژه از ائوریست ریشه‌ای، ائوریس سوم شخص مفرد مجهول است. این می‌تواند از همه ریشه‌ها ساخته شود.

ساخت:

آگمنت + ریشه + i

ریشه شکل زیر را دارد:

سطح پیشرفته:

• ریشه‌هایی با واکه کوتاه (به جز a) پیش از همخوان ساده، همچنین जन् و بیشتر ریشه‌های منتهی به -am
  مثال‌ها:
  भिद् 7U: अभेदि «او شکافت شد»
  तुद् 6U: अतोदि «او رانده شد»

مرحله دراز (Guna):

• ریشه‌هایی با واکه پایانی
  مثال‌ها:
  नी 1U: अनायि «او هدایت شد»
  स्तु 2U: अस्तावि «او ستایش شد»
  कृ 8U: अकारि «آن ساخته شد»

• ریشه‌هایی با a قبل از همخوان ساده (به جز जन् و ریشه‌های منتهی به -am)
  مثال:
  वद् شخص اول مفرد: अवादि "گفته شد"
  اما:
  जन् چهارم، حالت خودکار: अजनि "زاده شد"

• برخی ریشه‌های منتهی به -am
  مثال:
  गम् अगामि

درج y قبل از پایان:

• ریشه‌های منتهی به -ā، -e، -ai، -o بین -ā ریشه و پایان y را قرار می‌دهند:
  مثال:
  दा سوم، حالت خودکار: अदायि "داده شد"

پسوند بینی:

• برخی از ریشه‌ها دارای یک پسوند بینی هستند:
  مثال:
  लभ् ۱آ: अलम्भि در کنار अलाभि : "آن دریافت شد"

(بقیه شکل‌های مجهول در ائوریست با فرم‌های آتمناپادا بازگردانده می‌شوند).

۵۴.۷ تمرین

شکل‌های زیر را به صورت مکتوب ترجمه کنید و ائوریست مربوطه را بسازید:

1. यन्ति
2. पिबामि
3. ददौ
4. बभूव
5. दधति
6. ऐम
7. पपिथ
8. तिष्ठति
9. इयेथ
10. पप
11. एष्यथ
12. तस्थुः
13. अधत्त
14. अददाः
15. अभवन्
16. ददिम
17. भिद्यते
18. उद्यते
19. स्तूयते
20. कृष्यते
21. जायते (مبني للمجهول)
22. गीयते
23. गम्यते

تصویر: त्रिचक्रेणेश्वरः स्तूयते
تامیل نادو
(منبع تصویر: جزئیات)