Lecziun 5

5.1. Cumponiments nominalis (samāsa m. = समास)

La furmaziun da cumponiments da paraulas en in grond emprim plan è in caracteristic dal sanscrit.

Las furmas da furmaziun pli impurtantas per cumponiments èn:

• cumponiments copulativs (dvandva n. = द्वन्द्व)
• cumponiments determinativs (tatpuruṣa m. = तत्पुरुष)
• cumponiments possessivs (bahuvrīhi m. = बहुव्रीहि)

(Vesair pli tard davart ils ultims dus menziunads!)

5.2. A la terminologia sanscrita per cumponiments

• ghaṭakapadāni n. pl. = घटकपदानि : elements d'in cumponiment
• vigrahavākyam n. = विग्रहवाक्यम् : dissolver in cumponiment
• nityasamāsaḥ m. = नित्यसमासः : cumponiment, per il qual n'exista nagin vigrahavākya u cun in tal che na è betg pussaivel cun las paraulas dal cumponiment.
• aluksamāsaḥ m. = अलुक्समासः : cumponiment, en il qual l'element avant retains ina finisziun da casus
• luksamāsaḥ m. = लुक्समासः : cumponiment, cun elements avant senza finiziuns da casus (il normal)
• madhyamapadalopī m. = मध्यमपदलोपी : cumponiment, en il qual in u plirs elements intermediaris vegnan omitids

5.3. Cumponiments copulativs (Dvandva n. = द्वन्द्व)

Ils cumponiments copulativs servan per colliar elements grammaticalmain simils, coordinads (substantivs u adjectivs).

In Dvandva designescha:

1. u la connexiun summativa dals persunas, chasas u proprietads designadas cun ses singuls elements:
   Itaretaradvandva = इतरेतरद्वन्द्व

2. u el cumpona quests persunas, chasas u proprietads ad ina unitad:
   Samāhāradvandva ("Dvandva da cumponiment") = समाहारद्वन्द्व

En il prims cas (Itaretaradvandva):
Il Dvandva ricevez il gen grammatical da ses ultim element e las finiziuns dal dual (a duas chasas) u dal plural (a dapli che duas chasas). Finiziuns singulares èn er permissas.

En il secund cas (Samāhāradvandva):
Il Dvandva è en general in neutrum (indipendent dal gen da l'ultim element) e stat al singular.

La dissolver:
Succeda cun "ed" (ca = च), occasiunadamain cun "u" (vā = वा) u "mintgin".

Vesair pli tard davart Dvandvas dal dual!

5.3.1. Elements avant da cumponiments

Ils elements avant da cumponiments (betg mo Dvandvas) han en general la furma dal stemma nominala immutada. Ils singels elements da cumponiments vegnan colliads secund las regulas dal Satzsandhi (id est dal Sandhi, che nus avain fin uss enconuschì, cuntrari al sandhi da las paraulas, che s'applitgescha internamain a la paraula avant elements formativs).

5.3.2. Plural-Itaretaradvandva

Exemples per Dvandvas dal plural:

brāhmaṇa-kṣatriya-vaiśya-śūdrāḥ = ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः

= brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca = ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च
(Brahmanas, Kṣatriyas, Vaiśyas e Śūdras)

u = brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraś ca = ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्च
((in/il) Brahmana, Kṣatriya, Vaiśya e Śūdra)

kavi-guravaḥ = कविगुरवः

= kavayo guravaś ca = कवयो गुरवश्च
(poe tschertgients e magisters [Plur.])
(Nota: "In po tschertgient e magister" duesscha en il dual star!)

Per l'ordinaziun dals elements in Dvandva valan tranter auter las suandantas reglas:

• La designaziun dals differents stads (varṇa) duessa tenor lur hierarchia (il pli aut per l'emprim) vegnir ordenada.
• Il num dal frad pli vegl duessa esser avant il num dal frad pli giuven.
• En general duessa la parola cun il mai impurtant esser avant.
• Parolas, che fineschan cun -i u -u, duessa esser avant.
• Parolas, che fineschan cun -a e cumenzan cun ina vocala, duessa esser avant.
• Parolas, che cuntan main silbas, duessa esser avant.

Cunzont dus dals trais ultims prescripziuns pon vegnir en dumonda simultanamain, duessa adina la regla data pli tard esser observada. (Exemples da Dualdvandva per estas reglas apertegn a Kielhorn, Grammatik § 570).

5.4. Lida da vartas

Imprendai las suandantas parolas:

abhiniveṣa m. = अभिनिवेष : inclinaziun a, tenacitad, persistenza; spezialmain: attachament al corp sco sche el fiss quai ch'è sez.

kāma m. = काम : desideri, brama, don desiderà, plaider sensuel, amor; diev dal amour Kāma.

Abb.: diev Kāma = kāmadeva = कामदेव, 18. tschientaner
(Sursa d'imagia: Wikipedia, Public domain)

krodha m. = क्रोध : ira, collera.

kleśa m. = क्लेश : torment, plagia.

trayī f. = त्रयी : trina; spezialmain ils tschient Veds (Ṛgveda, Sāmaveda, Yajurveda).

daṇḍanīti f. = दण्डनीति : politica (in Tatpuruṣa da daṇḍa m. = "bacul, pussanza, dominaziun, pena" e nīti f. = "directiva recta").

dvijāti 3 / dvija 3 = द्विजाति / द्विज : dus giadas naschì.

dveṣa m. = द्वेष : odi, aversion.

maitrī f. = मैत्री : amistad, amiaivladad, buna disposiziun friendly.

rāga m. = राग : (röd) colur, passion, amor.

lobha m. = लोभ : aviditad, avarizia.

varṇa m. = वर्ण : colur, genia, stad.

vārttā f. = वार्त्ता : gudogn, economia (sistem economic).

vidyā f. = विद्या : savida, scienza.

avidyā f. = अविद्या : ignoranza, na-savida.

ca = च : e.
(Vegn postà suenter la parola, che el colliaja. Cunzont pliras parolas vegnian collidas, stà idealmain suenter la emprima parola dal ultim element da colliaziun: brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca = ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च).

ca ... ca = च ... च : tant ... sco era.

5.5. Exercizi

A) Traduschai ils suandants tschertgs e composts e resolvai los Dvandvas che vegnan en quest:

1. catvāro varṇā brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ.
   (Āpastambīyadharmasūtra I,1,1,4 = Vāsiṣṭhadharmaśāstra II,1)
   चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः ॥
   (Explicaziun: catvāras = चत्वारस् = "quatter")

2. trayo varṇā dvijātayo brāhmaṇakṣatriyavaiśyāḥ.
   (Vāsiṣṭhadharmaśāstra II,1)
   त्रयो वर्णा द्विजातयो ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः ॥
   (Explicaziun: trayas = त्रयस् = "três")

3. sāmavedargvedayajurvedās trayī.
   (Kauṭilīya-arthaśāstra 1.3.1. / en bun Sanscrit: sāmārgyajurvedās trayī)
   सामवेदर्ग्वेदयजुर्वेदास्त्रयी ॥
   (en bun Sanscrit: सामार्यजुर्वेदास्त्रयी)

4. Ils trais inimis dals umans, che furman la porta a l'infer (Viṣṇusmṛti 33,1+6):
   kāmakrodhalobhāḥ
   कामक्रोधलोभाः ॥

5. maitrīkaruṇāmuditopekṣāś catvāro brahmavihārāḥ.
   मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाश्चत्वारो ब्रह्मविहाराः ॥
   (Explicaziun: brahmavihāra: "stads da dimora dal Brahma", er numnà "ils immens". Els èn furmas da meditaziun buddhistas.)

6. avidyāsmitārāgadveṣābhiniveṣāḥ pañca kleśāḥ.
   (Yogasūtra 2,3)
   अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेषाः पञ्च क्लेशाः ॥
   (Explicaziun: pañca = "tschint")

7. ānvīkṣikītrayīvārttādaṇḍanitayo vidyāḥ.
   (Suenter Kauṭilīya-arthaśāstra 1.2.1.)
   आन्वीक्षिकीत्रयीवार्त्तादण्डनितयो विद्याः ॥

5.6. Exercizi da repetiziun

A) Tradusì:

1. vidyā vārttā.
   विद्या वार्त्ता ।

2. brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaś ca trayo varṇā dvijātayaḥ.
   ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यश्च त्रयो वर्णा द्विजातयः ।

3. dvijā vaiśyāḥ. (2 pussaivladads)
   द्विजा वैश्याः ।

B) Insertar la furma correspundenta:

1. (dvija, sādhu, kavi) ... rāmaḥ
   (द्विज, साधु, कवि) ... रामः ।

2. (devī) ... indrāṇī
   (देवी) ... इन्द्राणी ।

3. dvijātayas ... (vaiśyā, kṣatriya)
   द्विजातयस् ... (वैश्या, क्षत्रिय) |

C) Resolver il cumpositiv en la suandanta frasa en Sanscrit e crear cun questa furma resoluta la medema frasa:

sāmargyajurvedās trayī.
सामर्ग्यजुर्वेदास्त्रयी ।

D) Tradusì en duas modas en Sanscrit (ina giada cun in cumpositiv, ina giada senza):

"Stads da dimora dal Brahma" èn: benevolenza amiaivla, compassion, partecipaiziun da la gaja, equanimitad.