Lektion 5

En questa lecziun aprendais Vus:

• Fundaments da las cumposiziuns nominalas (samāsa)
• Terminologia specialisada per cumposiziuns
• Cumposiziuns copulativas (Dvandva)
• L'ordina dals elements en Dvandvas

5.1. Cumposiziuns nominalas (samāsa m. = ⟪समास⟫)

La furmaziun da cumposts da paraulas en inquitad fitg gronda è ina caracteristica dal sanskrit.

Las formas da construcziun pli impurtantas da cumponids èn:

• cumponids copulativs (dvandva n. = द्वन्द्व)
• cumponids determinativs (tatpuruṣa m. = तत्पुरुष)
• cumponids possessivs (bahuvrīhi m. = बहुव्रीहि)

(Per las duas ultimas menziunadas, vesair pli tard!)

5.2. Davart la terminologia da sanscrit per composita

• ghaṭakapadāni n. pl. = घटकपदानि : Elements d'in cumpost
• vigrahavākyam n. = विग्रहवाक्यम् : Resoluziun d'in cumpost
• nityasamāsaḥ m. = नित्यसमासः : Cumpost, per il qual n'exista nagin vigrahavākya u la cui vigrahavākya n'è betg pussaivla cun las paraulas dal cumpost.
• aluksamāsaḥ m. = अलुक्समासः : Cumpost, en il qual l'element frontal mantegna ina desinenza casala
• luksamāsaḥ m. = लुक्समासः : Cumpost, cun elements frontals senza desinenzas casalas (il cas normal)
• madhyamapadalopī m. = मध्यमपदलोपी : Cumpost, en il qual in u plirs elements intermediars vegnan tralasciads

5.3. Composita copulativa (Dvandva n. = द्वन्द्व)

I composts copulativs servan per cunectar partidas grammaticamain equiparadas e coordinadas (sustantivs u adiectivs).

In Dvandva signifitgescha:

1. u la connexiun summativa dals persunas, coses, proprietads designadas per sias singulas membras:
   Itaretaradvandva = इतरेतरद्वन्द्व

2. u cumpiglia questas persunas, cossas u proprietads ad ina unitad:
   Samāhāradvandva ("dvandva da cumpigla") = समाहारद्वन्द्व

En il prim cas (Itaretaradvandva):
Il Dvandva ha il gener gramatical da sias ultimas partas ed las desinenzas dal dual (a maun da duas cosas) u dal plural (a maun da dapli che duas cosas). Anche las desinenzas dal singular èn permissas.

En il segund cas (Samāhāradvandva):
Il Dvandva è en general in neutrum (indipendentamain dal gènir da l'ultim element) ed è en singular.

La resoluziun:
Fitscha cun "e" (ca = च), a giadas cun "u" (vā = वा) u "mintgin".

Per ils Dualdvandva ves pli tard!

5.3.1. Emprimas parts da composita

Las parts davant en cumponids (beti mo Dvandvas) han en general la furma dal stema nominal immutà. Las singulas parts da cumponids vegnan colliadas suenter las reglas dal sandhi da la frasa (c.a. il sandhi, che nus fin uss avain enconuschì, en cuntrast al sandhi da la paraula, che vegn applicà en l'intern da la paraula avant elements formativs).

5.3.2. Plural-Itaretaradvandva

Ezemplis per dvandva plural:

brāhmaṇa-kṣatriya-vaiśya-śūdrāḥ = ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः

= brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca = ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च
(Brahmans, Kṣatrias, Vaiśias e Śūdras)

u = brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraś ca = ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्च
((in/el) Brahma, Kṣatriya, Vaiśya e Śūdra)

kavi-guravaḥ = कविगुरवः

= kavayo guravaś ca = कवयो गुरवश्च
(poetas ed magisters [Plur.])
(Nota: «In poet ed in magister» duess esser en dual!)

Per l'ordinaziun dals elements en in Dvandva valan, tranter auter, las suandantas regulas:

• La designaziun dals differents stans (varṇa) duai esser ordinada tenor lur hierarchia (il pli aut en l'emprim lieu).
• Il num dal frad pli vegl duai vegnir antepost al num dal frad pli giuven.
• En general duai la paraula pli impurtanta vegnir collocada en l'entschatta.
• Parolas, che finischan cun -i u -u, duain preceder.
• Parolas, che finischan cun -a e cumenzan cun ina vocala, duain preceder.
• Parolas, che cuntan main silbas, duain preceder.

Qua dus da las trais ultimas reglas pon vegnir aplicadas simultanamain, duai adina la regla donada pli tard vegnir observada. (Exemples da dualdvandva per questas reglas en Kielhorn, Grammatica § 570).

5.4. Glista da pleds

Studei las suandantas parolas:

abhiniveṣa m. = अभिनिवेष : inclinaziun a, tenacitad, insistenza; en spezial: affecziun per il corp sco sche el appartegniss a sez.

kāma m. = काम : desideri, vulè, don desiderà, plaisir sensual, amur; div dal amur Kāma.

Fig.: dio Kāma = kāmadeva = कामदेव, 18. sec.
(Fonte da l'imaggin: Wikipedia, domeni public)

krodha m. = क्रोध : ira.

kleśa m. = क्लेश : dolor, afflicziun.

trayī f. = त्रयी : trina; surtut ils trais Vedas (Ṛgveda, Sāmaveda, Yajurveda).

daṇḍanīti f. = दण्डनीति : politica (in Tatpuruṣa da daṇḍa m. = "bastun, pussanza, dominaziun, sancziun" e nīti f. = "directa direcziun").

dvijāti 3 / dvija 3 = द्विजाति / द्विज : naschì duas giadas.

dveṣa m. = द्वेष : od.

maitrī f. = मैत्री : amicizia, amichevulezza, benevolenza amichevula.

rāga m. = राग : (cotscha) colur, passiun, amur.

lobha m. = लोभ : aviditad, avarizia.

varṇa m. = वर्ण : colur, categoria, classa.

vārttā f. = वार्त्ता : guadagn, economia (economia).

vidyā f. = विद्या : savida, scienza.

avidyā f. = अविद्या : ignoranza, nescienza.

ca = च : e.
(El vegn postà suenter la paraula, cun la quala el vegn collià. Quai che pliras paraulas vegnan colliadas, stat el idealmain suenter la prima paraula da l'ultima colliaziun: brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca = ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च).

ca ... ca = च ... च : tut ... ed.

5.5. Exercizi

A) Traducì las suandantas frasis e cumposts e resolvì ils dvandvas preschents en quels en sanscrit:

1. catvāro varṇā brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ.
   (Āpastambīyadharmasūtra I,1,1,4 = Vāsiṣṭhadharmaśāstra II,1)
   चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः ॥
   (Explicaziun: catvāras = चत्वारस् = "quatter")

2. trayo varṇā dvijātayo brāhmaṇakṣatriyavaiśyāḥ.
   (Vāsiṣṭhadharmaśāstra II,1)
   त्रयो वर्णा द्विजातयो ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः ॥
   (Explicaziun: trayas = त्रयस् = "três")

3. sāmavedargvedayajurvedās trayī.
   (Kauṭilīya-arthaśāstra 1.3.1. / en bun Sanskrit: sāmārgyajurvedās trayī)
   सामवेदर्ग्वेदयजुर्वेदास्त्रयी ॥
   (en bun Sanskrit: सामार्यजुर्वेदास्त्रयी)

4. Ils tres adversaris dals umans, che furman la porta a l'infer (Viṣṇusmṛti 33,1+6):
   kāmakrodhalobhāḥ
   कामक्रोधलोभाः ॥

5. maitrīkaruṇāmuditopekṣāś catvāro brahmavihārāḥ.
   मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाश्चत्वारो ब्रह्मविहाराः ॥
   (Explicaziun: brahmavihāra: "stadi da dimora da Brahma", numnà era "immens". Ellas èn furmas da meditaziun buddhistas.)

6. avidyāsmitārāgadveṣābhiniveṣāḥ pañca kleśāḥ.
   (Yogasūtra 2,3)
   अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेषाः पञ्च क्लेशाः ॥
   (Explicaziun: pañca = "tschintg")

7. ānvīkṣikītrayīvārttādaṇḍanitayo vidyāḥ.
   (secun Kauṭilīya-arthaśāstra 1.2.1.)
   आन्वीक्षिकीत्रयीवार्त्तादण्डनितयो विद्याः ॥

5.6. Wiederholungsübung

A) Traducìs:

1. savida è la sustentaziun.
   विद्या वार्त्ता ।

2. brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaś ca trayo varṇā dvijātayaḥ.
   ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यश्च त्रयो वर्णा द्विजातयः ।

3. dvijā vaiśyāḥ. (2 possibilitads)
   द्विजा वैश्याः ।

B) Inserir la furma corrispundenta:

1. (dvija, sādhu, kavi) ... rāmaḥ
   (द्विज, साधु, कवि) ... रामः ।

2. (devī) ... indrāṇī
   (देवी) ... इन्द्राणी ।

3. dvijātayas ... (vaiśyā, kṣatriya)
   द्विजातयस् ... (वैश्या, क्षत्रिय) |

C) Dissolver il cumpost en la sentenza suandanta en sanscrit e construir cun questa furma dissolta la medema sentenza:

sāmargyajurvedās trayī.
सामर्ग्यजुर्वेदास्त्रयी ।

D) Traducir en duas modas en sanscrit (ina giada cun in cumponì, ina giada senza):

"Stadi da Brahma" èn: amur benevolent, compassiun, gaud sincer, equanimitad.