Lectio 5

5.1. Nominalia composita (samāsa m. = समास)

Formatio compositionum verborum in magnitudine valde magna est characteristicum Sanscriti.

Formae principales compositionis compositorum sunt:
composita copulativa (dvandva n. = द्वन्द्व)
composita determinativa (tatpuruṣa m. = तत्पुरुष)
composita possessiva (bahuvrīhi m. = बहुव्रीहि)

(De duabus ultimis nominatis vide postea!)

5.2. De terminologia Sanscriti pro compositis

ghaṭakapadāni n. pl. = घटकपदानि : Membra compositionis
vigrahavākyam n. = विग्रहवाक्यम् : Dissolutio compositionis
nityasamāsaḥ m. = नित्यसमासः : Compositum, pro quo non est vigrahavākya aut cuius vigrahavākya possibile non est cum verbis compositionis.
aluksamāsaḥ m. = अलुक्समासः : Compositum, in quo pars anterior casus terminum retinet
luksamāsaḥ m. = लुक्समासः : Compositum, cuius partes anteriores sine casibus terminis sunt (casus normalis)
madhyamapadalopī m. = मध्यमपदलोपी : Compositum, in quo unum vel plura media membra omitteruntur

5.3. Composita copulativa (Dvandva n. = द्वन्द्व)

Composita copulativa ad coniungenda grammaticaliter similia, coordinata membra (nomina vel adiectiva) servant.

Dvandva significat:

1. aut coniunctionem summam personarum, rerum, proprietatum a singulis eius membris significatarum:
   Itaretaradvandva = इतरेतरद्वन्द्व

2. aut haec personas, res vel proprietates in unum colligit:
   Samāhāradvandva ("Dvandva collectum") = समाहारद्वन्द्व

In primo casu (Itaretaradvandva):
Dvandva genus grammaticum membri ultimi sui accipit et terminationes dualis (in duabus rebus) vel pluralis (in pluribus quam duabus rebus). Terminationes singularis etiam admittuntur.

In secundo casu (Samāhāradvandva):
Dvandva generaliter neutrum est (independenter a genere membri ultimi) et in singulari stat.

Resolutio:
Fit cum "et" (ca = च), interdum cum "aut" (vā = वा) aut "singuli".

De dvandvis dualibus postea vide!

5.3.1. Membra priora compositorum

Membra priora compositorum (non solum dvandvarum) regulariter formam staminis nominalis immutati habent. Membra singula compositorum secundum regulas sandhi sententiae coniunguntur (id est sandhi, quem hactenus didicimus, contra sandhi verbi, qui intra verbum ante elementa formativa adhibetur).

5.3.2. Itaretaradvandva pluralis

Exempla dvandvae pluralis:

brāhmaṇa-kṣatriya-vaiśya-śūdrāḥ = ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः

= brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca = ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च
(Brahmanes, Kṣatriyas, Vaiśyas et Śūdras)

aut = brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraś ca = ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्च
((unus/ille) Brahmana, Kṣatriya, Vaiśya et Śūdra)

kavi-guravaḥ = कविगुरवः

= kavayo guravaś ca = कवयो गुरवश्च
(Poetae et magistri [Plur.])
(Annotatio: "Unus poeta et unus magister" numero duali stare deberet!)

Pro ordine membrorum in Dvandva valent inter alia haec regulae:
Nominatio variorum ordinum (varṇa) secundum hierarchiam (summus primus) disponi debet.
Nomen fratris maioris nominii fratris minoris praepositum esse debet.
In genere verbum mai momenti in initio ponendum est.
Verba quae -i vel -u terminantur praecedere debent.
Verba quae -a terminantur et vocali incipiunt praecedere debent.
Verba quae minus syllabas continent praecedere debent.

Ubi duae ex tribus ultimis praedictis praeceptionibus simul in quaestionem venire possunt, semper regula posterior sequenda est. (Exempla Dvandva dualis ad has regulas apud Kielhorn, Grammatica § 570).

5.4. Glossarium

Haec verba discite:

abhiniveṣa m. = अभिनिवेष : Inclinatio, pertinacia, insistendi ratio; specialiter: adhaesio corpori quasi proprium sit.

kāma m. = काम : Voluntas, cupiditas, donum optatum, voluptas sensuum, amor; deus amoris Kāma.

Abb.: Deus Kāma = kāmadeva = कामदेव, saec. XVIII
(Fons imaginis: Wikipedia, dominium publicum)

krodha m. = क्रोध : Ira.

kleśa m. = क्लेश : Tormentum, poena.

trayī f. = त्रयी : Numerus trium; praesertim tres Vedae (Ṛgveda, Sāmaveda, Yajurveda).

daṇḍanīti f. = दण्डनीति : Politica (Tatpuruṣa ex daṇḍa m. = "baculum, potestas, dominatio, poena" et nīti f. = "recta ducendi ratio").

dvijāti 3 / dvija 3 = द्विजाति / द्विज : Bis natus.

dveṣa m. = द्वेष : Odium.

maitrī f. = मैत्री : Amicitia, benignitas, benevolentia amica.

rāga m. = राग : Color (ruber), cupiditas, amor.

lobha m. = लोभ : Avaritia, cupiditas.

varṇa m. = वर्ण : Color, genus, ordo socialis.

vārttā f. = वार्त्ता : Quaestus, oeconomia (res economica).

vidyā f. = विद्या : Scientia, doctrina.

avidyā f. = अविद्या : Ignorantia, non-scientia.

ca = च : et.
(Postponitur verbo vel vocabulo quod connectit. Si plura verba coniunguntur, optime post primum vocabulum ultimi membri coniunctionis ponitur: brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca = ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च).

ca ... ca = च ... च : tam ... quam.

5.5. Exercitatio

A) Versio huiusmodi sententiarum et compositorum, atque resolutione Dvandvas in Sanscrito quae ibi occurrunt:

1. catvāro varṇā brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ.
   (Āpastambīyadharmasūtra I,1,1,4 = Vāsiṣṭhadharmaśāstra II,1)
   चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः ॥
   (Explicatio: catvāras = चत्वारस् = "quattuor")

2. trayo varṇā dvijātayo brāhmaṇakṣatriyavaiśyāḥ.
   (Vāsiṣṭhadharmaśāstra II,1)
   त्रयो वर्णा द्विजातयो ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः ॥
   (Explicatio: trayas = त्रयस् = "tres")

3. sāmavedargvedayajurvedās trayī.
   (Kauṭilīya-arthaśāstra 1.3.1. / in Sanscrito recte: sāmārgyajurvedās trayī)
   सामवेदर्ग्वेदयजुर्वेदास्त्रयी ॥
   (in Sanscrito recte: सामार्यजुर्वेदास्त्रयी)

4. Tres inimici hominis, qui ianuam ad inferos constituunt (Viṣṇusmṛti 33,1+6):
   kāmakrodhalobhāḥ
   कामक्रोधलोभाः ॥

5. maitrīkaruṇāmuditopekṣāś catvāro brahmavihārāḥ.
   मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाश्चत्वारो ब्रह्मविहाराः ॥
   (Explanatio: brahmavihāra: "status morandi Brahmanae", etiam "Inmensi" appellati. Sunt meditationis Buddhisticae formae.)

6. avidyāsmitārāgadveṣābhiniveṣāḥ pañca kleśāḥ.
   (Yogasūtra 2,3)
   अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेषाः पञ्च क्लेशाः ॥
   (Explanatio: pañca = "quinque")

7. ānvīkṣikītrayīvārttādaṇḍanitayo vidyāḥ.
   (Secundum Kauṭilīya-arthaśāstra 1.2.1.)
   आन्वीक्षिकीत्रयीवार्त्तादण्डनितयो विद्याः ॥

5.6. Exercitatio repetitiva

A) Traducite:

1. vidyā vārttā.
   विद्या वार्त्ता ।

2. brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaś ca trayo varṇā dvijātayaḥ.
   ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यश्च त्रयो वर्णा द्विजातयः ।

3. dvijā vaiśyāḥ. (2 modi)
   द्विजा वैश्याः ।

B) Formam congruentem inserite:

1. (dvija, sādhu, kavi) ... rāmaḥ
   (द्विज, साधु, कवि) ... रामः ।

2. (devī) ... indrāṇī
   (देवी) ... इन्द्राणी ।

3. dvijātayas ... (vaiśyā, kṣatriya)
   द्विजातयस् ... (वैश्या, क्षत्रिय) |

C) Compositum in sequenti sententia Sanscritica solve et eadem forma soluta eandem sententiam compone:

sāmargyajurvedās trayī.
सामर्ग्यजुर्वेदास्त्रयी ।

D) Traducite in Sanscritum duobus modis (semel cum composito, semel sine eo):

"Status morandi Brahmanae" sunt: benigna benevolentia, misericordia, compunctio, aequanimitas.