Lektion 5

In hac lectione discetis:

• Fundamenta compositionum nominalium (samāsa)
• Terminologiam technicam pro compositionibus
• Compositiones copulativas (Dvandva)
• Ordinem membrorum in Dvandvis

5.1. Compositiones nominales (samāsa m. = समास)

Multa composita verba formantur, quod Sanscriti proprium est.

Formae educationis maximi momenti haec sunt:

• copulativa composita (dvandva n. = ⟪द्वन्द्व)
• determinativa composita (tatpuruṣa m. = ⟪तत्पुरुष)
• possessiva composita (bahuvrīhi m. = ⟪बहुव्रीहि)

(De his duabus ultimis, vide postea!)

5.2. De terminologia Sanscritica pro compositionibus

• ghaṭakapadāni n. pl. = घटकपदानि : Membra compositionis
• vigrahavākyam n. = विग्रहवाक्यम् : Dissolutio compositionis
• nityasamāsaḥ m. = नित्यसमासः : Compositum, pro quo non est vigrahavākya, vel cuius vigrahavākya non est possibile cum verbis compositionis.
• aluksamāsaḥ m. = अलुक्समासः : Compositum, in quo pars prior casum terminum retinet
• luksamāsaḥ m. = लुक्समासः : Compositum, cuius partes priores sine casis terminis sunt (casus normalis)
• madhyamapadalopī m. = मध्यमपदलोपी : Compositum, in quo una vel plures mediae partes omituntur

5.3. Composita copulativa (Dvandva n. = द्वन्द्व)

Composita copulativa ad coniungenda membra grammaticaliter similia, coordinata (nomina vel adiectiva), adhibentur.

Dvandva significat:

1. sive copulatio summativa personarum, rerum, qualitatum per singula membra a se designatarum:
   Itaretaradvandva = इतरेतरद्वन्द्व

2. vel haec personas, res vel qualitates in unitatem colligit:
   Samāhāradvandva ("dvandva collatio") = समाहारद्वन्द्व

In primo casu (Itaretaradvandva):
Dvandva genus grammaticum ultimi membri accipit, desinentia vero dualis (de rebus duabus) vel pluralis (de rebus pluribus). Singulare quoque desinens licet est.

In secundo casu (Samāhāradvandva):
Dvandva in genere est neutrum (independenter a genere ultimi membri) et in singulari stat.

Solutio:
Fit cum "et" (ca = च), interdum cum "aut" (vā = वा) vel "quodlibet".

De Dvandva duali vide postea!

5.3.1. Partes priores compositionum

Antica membra compositionum (non solum Dvandvas) formam habent regulariter staminis nominalis immutati. Membra singula compositionum iunguntur secundum regulas Sandhi sententialis (id est, Sandhi, quod hactenus cognovimus, contra Sandhi verbi, quod intra verbum ante elementa formativa applicatur).

5.3.2. Pluralis-Itaretaradvandva

Exempla pluralia dvandva:

brāhmaṇa-kṣatriya-vaiśya-śūdrāḥ = ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः

= brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca = ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च
(Brahmanae, Kṣatriyae, Vaiśyae et Śūdrae)

sive = brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraś ca = ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्च
(unus/ille Brahmana, Kṣatriya, Vaiśya et Śūdra)

kavi-guravaḥ = कविगुरवः

= kavayo guravaś ca = कवयो गुरवश्च
(Poetae et magistri [Plur.])
(Nota: "Poeta et magister" in Duali esse deberet!)

Pro ordine membrorum in Dvandva valent, inter alia, haec regulae:

• Nominatio variorum ordinum (varṇa) secundum hierarchiam (summus primus) ordinari debet.
• Nomen fratris maioris natu praeposiri debet nomini fratris minoris natu.
• In genere, verbum mai momenti ad initium ponendum est.
• Verba quae -i vel -u finiunt, praecedere debent.
• Verba quae -a finiunt et vocali incipiunt, praecedere debent.
• Verba quae pauciores syllabas continent, praecedere debent.

Cum duae ex tribus ultimis praedictis legibus simul in controversiam venire possunt, semper regula posterior sequenda est. (Exempla de dvandva composito ad has leges apud Kielhorn, Grammatica § 570).

5.4. Vocabularium

Haec verba discite:

abhiniveṣa m. = अभिनिवेष : Inclinatio, pertinacia, instistentia; specialiter: adhaesio ad corpus tanquam proprium.

kāma m. = काम : voluntas, cupiditas, donum optatum, voluptas sensuum, amor; deus amoris Kāma.

Fig.: Deus Kāma = kāmadeva = कामदेव, saec. XVIII.
(Fons imaginis: Wikipedia, dominio publico)

krodha m. = क्रोध : Ira.

kleśa m. = क्लेश : dolor, plag

trayī f. = त्रयी : numerus trium; praecipue tres Vēdae (Ṛgveda, Sāmaveda, Yajurveda).

daṇḍanīti f. = दण्डनीति : politica (compositum ex daṇḍa m. = "baculum, potestas, dominatio, poena" et nīti f. = "recta ductio").

dvijāti 3 / dvija 3 = द्विजाति / द्विज : Bisextus natus.

dveṣa m. = द्वेष : Odium.

maitrī f. = मैत्री : amicitia, benivolentia, benevolentia amica.

rāga m. = राग : color ruber, cupiditas, amor.

lobha m. = लोभ : avaritia, cupiditas.

varṇa m. = वर्ण : color, genus, status.

vārttā f. = वार्त्ता : quaestus, oeconomia (res economica).

vidyā f. = विद्या : scientia, doctrina.

avidyā f. = अविद्या : ignorantia, nonscientia.

ca = च : et.
(Ponitur post vocem, quam connectit. Si plures voces connectuntur, optime ponitur post primam vocem ultimi nexus: brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca = ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च).

ca ... ca = च ... च : tam ... quam.

5.5. Exercitium

A) Versa translate hosce sententias et composita atque solvite dvandvas in eis occurrentia in Sanscrito:

1. catvāro varṇā brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ.
   (Āpastambīyadharmasūtra I,1,1,4 = Vāsiṣṭhadharmaśāstra II,1)
   चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः ॥
   (Explicatio: catvāras = चत्वारस् = "quattuor")

2. tres sunt varṇā dvijātī brāhmaṇakṣatriyavaiśyāḥ.
   (Vāsiṣṭhadharmaśāstra II,1)
   त्रयो वर्णा द्विजातयो ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः ॥
   (Explicatio: trayas = त्रयस् = "tres")

3. sāmavedargvedayajurvedās trayī.
   (Kauṭilīya-arthaśāstra 1.3.1. / in bono Sanskrit: sāmārgyajurvedās trayī)
   सामवेदर्ग्वेदयजुर्वेदास्त्रयी ॥
   (in bono Sanskrit: सामार्यजुर्वेदास्त्रयी)

4. Tres hominis inimici, qui ianuam inferorum constituunt (Viṣṇusmṛti 33,1+6):
   kāmakrodhalobhāḥ
   कामक्रोधलोभाः ॥

5. maitrīkaruṇāmuditopekṣāś catvāro brahmavihārāḥ.
   मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाश्चत्वारो ब्रह्मविहाराः ॥
   (Explicatio: brahmavihāra: "Stati morandi Brahman", etiam "Inmensi" appellati. Sunt formae meditationis Buddhisticae.)

6. avidyāsmitārāgadveṣābhiniveṣāḥ pañca kleśāḥ.
   (Yogasūtra 2,3)
   अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेषाः पञ्च क्लेशाः ॥
   (Explicatio: pañca = "quinque")

7. ānvīkṣikītrayīvārttādaṇḍanitayo vidyāḥ.
   (Secundum Kauṭilīya-arthaśāstra 1.2.1.)
   आन्वीक्षिकीत्रयीवार्त्तादण्डनितयो विद्याः ॥

5.6. Wiederholungsübung

A) Translate:

1. scientia negotiatio.
   विद्या वार्त्ता ।

2. brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaś ca trayo varṇā dvijātayaḥ.
   ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यश्च त्रयो वर्णा द्विजातयः ।

3. dvijā vaiśyāḥ. (2 possibilitates)
   द्विजा वैश्याः ।

B) Inserite formam correspondentem:

1. (dvija, sādhu, kavi) ... rāmaḥ
   (द्विज, साधु, कवि) ... रामः ।

2. (dea) ... indrāṇī
   (देवी) ... इन्द्राणी ।

3. dvijātayas ... (vaiśyā, kṣatriya)
   द्विजातयस् ... (वैश्या, क्षत्रिय) |

C) Solvite compositum in sequenti sententia Sanscritice et formate eadem sententia cum hac forma soluta:

sāmargyajurvedās trayī.
सामर्ग्यजुर्वेदास्त्रयी ।

D) Versa in Sanscritum per duas vias (semel cum composito, semel sine):

"Status Brahmae" sunt: benevolentia amica, misericordia, laetitia communis, aequanimitas.