Skip to content

पाठ 25

25.1. अप् का निर्माण (⟪पञ्चमी⟫ = "पाँचवाँ विभक्ति प्रत्यय")

सिवाय पुंलिंग / नपुंसकलिंग वाले -a पर समाप्त होने वाले शब्दों और सर्वनामों के, एकवचन में सभी विसर्ग वर्गों में अपवाद (⟪पञ्चमी⟫) का रूप, जेनेटिव (⟪षष्ठी⟫) के समान होता है।

व्यक्तिवाचक सर्वनामों के अतिरिक्त, बहुवचन के सभी विभक्ति-प्रत्ययों में अपादान का रूप प्रदान के रूप के समान (⟪चतुर्थी⟫) होता है।

अब आप संस्कृत में विभक्तियों (⟪विभक्ति⟫) के क्रम का कारण समझते हैं: उन्हें इस प्रकार व्यवस्थित किया गया है कि समान उच्चारण वाले रूप एक-दूसरे के पास — या एक-दूसरे के नीचे — रहें।

पुल्लिंग / नपुंसकलिंग में -a पर समाप्त होने वाले शब्दों का एकवचन अपादान कारक

  • deva (⟪देव⟫) → devāt (⟪देवात्⟫)

प्रश्नवाचक, संबंधवाचक और संदर्भवाचक सर्वनाम:

अप्प्रत्यय एकवचन
पुल्लिंग / नपुंसकलिंग
अप्प्रत्यय एकवचन
स्त्रीलिंग
किम्kasmāt
(कस्मात्)
kasyāḥ
(कस्याः)
यद्yasmāt
(यस्मात्)
yasyāḥ
(यस्याः)
तद्tasmāt
(तस्मात्)
tasyāḥ
(तस्याः)
एतद्etasmāt
(एतस्मात्)
etasyāḥ
(एतस्याः)
इदम्asmāt
(अस्मात्)
asyāḥ
(अस्याः)

25.2. अभाव कारक का प्रयोग (⟪पञ्चमी⟫)

"अभिव्यक्ति उस चीज़ को दर्शाती है, जो स्थिर रहती है, जब कुछ उससे दूर जाता है।"

पाणिनि २,३,२८ + १,४,२४

अभियोग विशेष रूप से प्रश्नों "कहाँ से?", "क्यों?" पर खड़ा होता है।

1. निरुक्त शब्द इस प्रकार उत्पत्ति स्थान, मूल और सामग्री को दर्शाता है।

अतएव अपাদान कारक उस पुरुष को भी दर्शा सकता है, जिससे से हम कुछ खरीदते, सुनते, इच्छा करते आदि।

उदाहरण:

⟪ग्रमादागच्छति⟫ = "वह गाँव से आता है"

⟪अश्वात्पतितः⟫ = "घोड़े से गिरना"

⟪तेभ्यो⟪लब्धम्⟫ = "उनसे (ह) प्राप्त"

उदाहरण:

⟪गुरोर्धर्मं⟪शृणोति⟫ = "वे गुरु से धर्म के बारे में सुनते हैं"

⟪⟪⟪ब्राह्मणः⟫⟫⟫ ⟪⟪⟪क्षत्रियाद्धेनुमिच्छति⟫⟫⟫ = "⟪ब्राह्मण⟪क्षत्रिय⟪से⟪एक⟪दूध⟪देने⟪वाली⟪गाय⟪की⟪इच्छा⟪करता⟪है⟫"

2. अपवाद विभक्ति उन क्रियाओं के साथ प्रयुक्त होती है जिनके अर्थ हैं "रोकना", "बचाना", "प्रतिरक्षण करना", "डरना":

⟪उदाहरण⟫:

⟪अरिभ्यो⟪रक्षति⟫ = "वे शत्रुओं से रक्षा करते हैं"

3. अपादान कारक कारण या हेतु को दर्शाता है:

उदाहरण:

⟪क्रोधात्पुत्रं⟪हन्ति⟫ = "वह क्रोध से अपने पुत्र को मारता है"

⟪कृतपापत्वान्नरकं⟪गच्छति⟫ = "चूंकि उसने बुराई की है, वह नरक में जाता है" (« चूंकि वह एक ऐसा व्यक्ति है जिसके द्वारा बुराई की गई है)

⟪पापकरणान्नरकं⟪गच्छति⟫ = "चूंकि वह बुराई करता/करती है, वह नरक में जाता/जाती है"

वे नाम शब्द जो स्त्रीलिंग नहीं हैं, कार्य के कारण को दर्शाने के लिए, उपकरण कारक (⟪तृतीया⟫) या अपादान कारक (⟪पञ्चमी⟫) में हो सकते हैं। इस अर्थ में, स्त्रीलिंग शब्द आमतौर पर उपकरण कारक में होते हैं, लेकिन कभी-कभी अपादान कारक में भी हो सकते हैं।

25.3. प्रत्यय -⟪तस्

यदि एकवचन में (स्पष्ट रूप से) यह व्यक्त करना चाहते हैं कि शब्द अपादानार्थ में प्रयुक्त हो रहा है, तो शब्दमूल में -⟪तस्⟫ प्रत्यय जोड़ा जा सकता है, जो अधिकांशतः अपादानार्थक अर्थ वाले क्रियाविशेषण बनाता है ("कहाँ से?" के प्रश्न पर):

उदाहरण:

⟪आदितस्⟫ = "आदि से"

⟪धर्मतस्⟫ = "धर्म के कारण, धर्म के आधार पर"

प्रत्यय -⟪तस्⟫ सर्वनाम-प्रत्ययों के साथ भी जुड़ता है:

⟪तद्⟫ : ⟪ततस्⟫ (« त-तस्) "वहाँ से, वहाँ, वहाँ, उस पर, फिर, इसलिए"

⟪यद्⟫ : ⟪यतस्⟫ "जिससे, जिससे, कहाँ से, कहाँ, कहाँ तक, क्यों, क्योंकि" (संबंधित)

⟪किम्⟫ : ⟪कुतस्⟫ "कहाँ से?" "क्यों?"

25.4. कारण व्यक्त करने के अन्य तरीके

1. आश्रित वाक्य

आधेय वाक्य अक्सर मुख्य वाक्य के साथ एक कारण (बोधित), अनुवर्ती (अनुसरण करने वाला) या अंतिम (उद्देश्यपूर्ण) संबंध व्यक्त करते हैं।

कारण-संयोजक के रूप में कार्य करने वाले संबंधित सर्वनाम के रूप:

  • अपादानवाचक:
    • ⟪यतस्⟫ ... उपवाक्य ... ⟪ततस्⟫ ... प्रमुख वाक्य ... = "क्योंकि ..., इसलिए ..."
    • ⟪यस्मात्⟫ ... उपवाक्य ... ⟪तस्मात्⟫ ... प्रमुख वाक्य ... = "क्योंकि ..., इसलिए ..."
  • करणवाचक:
    • ⟪येन⟫ ... उपवाक्य ... ⟪तेन⟫ ... प्रमुख वाक्य ... = "जिससे/क्योंकि ..., उसी से/इसलिए ..."

उदाहरण:

⟪यतो⟫ (⟪यस्माद्⟫ / ⟪येन⟫) ⟪धर्ममिच्छति⟫ [⟪ततो⟫ (⟪तस्माद्⟫ / ⟪तेन⟫)] ⟪रामो⟪व्रतं⟪चरति⟫ = "क्योंकि राम समृद्धि चाहते हैं, वे यह व्रत पालन करते हैं"

2. हि

मुख्य वाक्यों को ⟪हि⟫ "क्योंकि, क्योंकि" संयोजक द्वारा आपस में जोड़ा जा सकता है। ⟪हि⟫ वाला एक वाक्य (जो प्रथम स्थान पर नहीं, बल्कि गद्य में द्वितीय स्थान पर होना चाहिए) पूर्ववर्ती वाक्य या अनुवर्ती वाक्य के लिए एक कारण बताता है:

उदाहरण:

⟪जनाः⟪पुण्यं⟪कुर्वन्ति⟪।⟪स्वर्गं⟪हि⟪गन्तुमिच्छन्ति⟫ = "लोग पुण्य करते हैं। वे स्वर्ग में जाना चाहते हैं।"

3. करण विभक्ति (⟪तृतीया⟫)

अभिव्यक्ति (⟪पञ्चमी⟫) के अतिरिक्त, कारण या हेतु के निर्देश के लिए उपकरण (⟪तृतीया⟫) का उपयोग किया जाता है। स्त्रीलिंग शब्दों में, उपकरण सामान्यतः अनिवार्य होता है।

उदाहरण:

⟪क्रोधेन⟪पुत्रं⟪हन्ति⟫ = "वह क्रोध से अपने पुत्र को मारता है" = "वह क्रोध में अपने पुत्र को मारता है"

4. नामपद

इसके अलावा, निस्संदेह कारणों को संरचनाओं द्वारा व्यक्त किया जा सकता है

  • ⟪कारण⟫ n. "कारण": ⟪कारणात्⟪।⟪कारणेन
  • ⟪हेतु⟫ m.
  • Genitive case (⟪षष्ठी⟫) or as the second member of compound words:

+ Genitive case (⟪षष्ठी⟫) or as the second member of compound words:

Example:

⟪पुण्यस्य⟪कारणात्⟫ (⟪हेतोः⟫ आदि) = "पुण्य के कारण"

5. इति

किसी क्रिया के लिए प्रेरणा को ⟪इति⟫ के विचार के रूप में व्यक्त किया जा सकता है:

उदाहरण:

⟪सम्यक्संबुद्धः⟪सुगत⟪इत्यानन्दो⟪गौतमं⟪धर्मं⟪पृच्छति⟫ = "क्योंकि सुगत सत्य के प्रति पूर्ण रूप से जागृत हो चुके हैं, आनंद गौतम से उनकी शिक्षा के बारे में पूछते हैं" (« "विचार करते हुए 'सुगत सत्य के प्रति पूर्ण रूप से जागृत हो चुके हैं' ...")

25.5. शब्दावली

⟪त्यज्⟫ 1P ⟪त्यजति⟫ छोड़ना, त्यागना, एक क्षण के लिए छोड़ देना

भविष्यकाल ⟪त्यक्ष्यति
प्रेरक ⟪त्यज्यते
पिछड़ा हुआ पुरुषार्थ ⟪त्यक्त
अनन्त ⟪त्यक्तुम्
अद्वैत 2: -⟪त्यज्य

इसमें से:

⟪त्याग⟫ m.: त्याग, वर्जन, परित्याग

⟪दार⟫ m. pl. (!!!): पत्नियाँ

⟪द्रव्य⟫ n.: वस्तु, संपत्ति, भौतिक स्वामित्व, धन

⟪धान्य⟫ n.: कुट्टित अनाज


आकृति: ⟪धान्यम्
(चित्र स्रोत: विवरण)

⟪धृ⟫ 1U ⟪धरति⟫ : धारण करना, पकड़ना

भविष्यकाल ⟪धरिष्यति
प्रेरक ⟪ध्रियते
पिछड़ा हुआ पुरुषार्थ ⟪धृत
अनन्त ⟪धर्तुम्
अद्वैत 2: -⟪धृत्य

इसमें से:

⟪धर्म⟫ : जो दृढ़ है और दृढ़ रखता है = धर्म

⟪नित्य⟪३⟫ : सतत, स्थिर, शाश्वत

⟪नित्यम्⟫ क्रि.वि.: सदैव, निरंतर हमेशा

⟪प्रज्ञा⟫ स्त्री.: ज्ञान, उपलब्धि

⟪प्रदान⟫ n.: देना, दान ; दान, उपहार

⟪मद्⟫ 4 P ⟪माद्यति⟫ (!) : खुश होना, किसी में (अधिकरण, सम्प्रदान, स्थान) मग्न होना

भविष्यति ⟪मदिष्यति
प्राप्नोति ⟪मद्यते
प्राप्तम् ⟪मत्त
इतुम् ⟪मदितुम्

इसमें से:

⟪मद⟫ m.: मद, इंद्रिय-मद = इंद्रिय-भोग

⟪मान⟫ m.: मूल्यांकन, प्रतिष्ठा, कीर्ति, सम्मान, अहंकार, घमंड, हीनता-बोध ; (अन्य लोगों से तुलना की जाती है)

⟪यदि⟫ संयोजक: यदि

⟪न्याय⟫ m.: नियम, सिद्धांत, विधि, निर्णय (कानूनी), तर्कशास्त्र (ni + i + a से)

⟪अन्यथा⟫ Adv.: अन्यथा, अन्य, भ्रान्त रूप से, असत्य

⟪या⟫ 2P ⟪याति⟫, ⟪यान्ति⟫ = ⟪गम्

पु. ⟪यायते
पु.प. ⟪यात
अ. ⟪यातुम्
असं. २: -⟪याय

⟪दारिद्र्य⟫ न. = ⟪दरिद्रस्य⟪भावः

⟪प्रदान⟫ n. = ⟪दान

⟪शास्⟫ 2P ⟪शास्ति⟫, ⟪शासति⟫ (3. pl.) : आज्ञा देना, सिखाना, दंड देना

पक्ष. ⟪शिष्यते
पुर्णविकर्मणक पद. ⟪शिष्ट⟪३⟫ : शिक्षित
परमसमास 1.: ⟪शासित्वा⟫ / ⟪शिष्त्वा

इसमें से:

⟪शिक्षा⟫: विज्ञान, शिक्षण; ध्वनितत्व

⟪स्तेन⟫: चोर

⟪स्तेय⟫ n.: चोरी

⟪किल्बिष⟫ n.: कृतघ्नता, अपमान, पाप

⟪विना⟫ पदोत्तर: बिना, सिवा (अक., इ., अप्. के साथ)

⟪मूल⟫ n.: मूल


अभिलेख: ⟪मूलानि
(चित्र स्रोत: विवरण)

⟪लिप्⟫ 6U ⟪लिम्पति⟫ (!): लगाना, मलहम लगाना

भविष्यति ⟪लेप्स्यति
प्राप्नोति ⟪लिप्यते
प्राप्तम् ⟪लिप्त
इतुम् ⟪लेप्तुम्

इसमें से:

⟪लिप्ति⟫ f.: लेपना, लिखना, लेखन


अभ.: ⟪लिप्तिः
(चित्र स्रोत: विवरण)

⟪वर्ष⟫ n.,m.: वर्षा, वर्षा ऋतु, वर्ष

⟪वह्⟫ 1U ⟪वहति⟫ : ले जाना, चलना, हवा का चलना

भविष्यत् ⟪वक्ष्यति
पैसिव्ह ⟪उह्यते
पूर्ण कृदन्त पद ⟪ऊढ
अनिर्देश्य ⟪वोढुम्
अब्सोल्यूट 2: -⟪उह्य

⟪वह्⟫ + ⟪वि⟫ 1P ⟪विवहति⟫ : ले जाना (अर्थात कन्या को माता-पिता के घर से) = विवाह करना

इसमें से:

⟪विवाह⟫ m.: मार्ग ले जाना, किसी स्त्री का विवाह (अध्याहार में, सह) (विवाह के लिए देखें बशम, चमत्कार पृ. 166 -171)


अभ.: ⟪विवाहः
(चित्र स्रोत: विवरण)

⟪नी⟫ + ⟪वि⟫ 1U ⟪विनयति⟫ : मार्ग ले जाना, शिक्षित करना, पालन-पोषण करना

इसमें से:

⟪विनय⟫ m.: हटाना, पालन, अनुशासन, बौद्ध: संघ का अनुशासन, संघ का विधि

⟪विज्ञान⟫ n.: ज्ञान, जानकारी

⟪विष्टि⟫ f.: कार्य, श्रम


अभिक्रम: ⟪विष्टिः
(चित्र स्रोत: विवरण)

⟪वृध्⟫ १आ ⟪वर्धते⟫ : बढ़ना, बड़ा होना

भविष्यत् ⟪वर्धिष्यते
पुकारक ⟪वृध्यते
पुष्टिपद ⟪वृद्ध⟫ : वयस्क, वृद्ध, वृद्धि
अनिच्छा ⟪वर्धितुम्

इसमें से:

⟪वृद्धि⟫ f.: वृद्धि, विकास, दीर्घ स्वर (उत्पत्ति: vṛdh-ti से)

⟪सामर्थ्य⟫ n.: अपने उद्देश्य से सुसंगत

⟪स्वभाव⟫: पुरुष, प्रकृति, स्वभाव

⟪हर्ष⟫ m.: (शरीर के रोम खड़े होना), आनंद

⟪हिरण्य⟪३⟫ : सुनहरा ; n.: सोना, पैसा, धन


अभिक्रम: ⟪हिरण्यम्
(चित्रस्रोत: विवरण)

⟪अणु⟪३⟫ : पतला, सूक्ष्म, अत्यंत छोटा; पुं.: परमाणु

⟪गोदान⟫ n.: गौओं / एक गौ को दान ; दूसरा केशच्छेदन संस्कार (एक ⟪संस्कार⟫)

25.6. अभ्यास

A) लेखन १६ के विभक्ति उदाहरणों को ४. संप्रदान (⟪चतुर्थी⟫) और ५. अपादान (⟪पञ्चमी⟫) जोड़कर पूरा करें। साथ ही, अब तक सीखी गई सभी आकृतियों के साथ विभक्ति श्रृंखलाएँ बनाएँ

⟪१⟫. ⟪सन्त्⟫ (पुं., नपुं.)

⟪२⟫. ⟪महान्त्⟫ (पुं., नपुं.)

⟪३⟫. ⟪यद्⟫ (पुं., नपुं., स्त्री.)

इन विभक्ति प्रत्ययों के सारणियों को याद करें!

B) संस्कृत में अनुवाद करें और समासों को खोलें:

गुर्वादेशाद्रामो ग्रामान्नगरं गत्वा साधुगृहं प्रविश्य साधुमुपस्थायालं क्रोधेनेति वक्ति ॥१॥

गुरोरधर्मः श्रोतुं शक्यत इति श्रुत्या स्मृतिभिश्चोद्यते ॥२॥

क्षत्रिया जनाञ्छत्रुभ्यो रक्षितुमर्हन्तीति क्षत्रियधर्मः ॥३॥

कृतयज्ञदोषत्वाद्ब्राह्मणो धनं लब्धुं नार्हति ॥४॥

धनलाभहेतोस्ते वैश्या व्रतं कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति ॥५॥

बुद्द्धाश्चार्हन्तश्च दुःखान्मुक्ताः मुञ्चन्ती बुद्धिर्हि तैः प्राप्ता ॥६॥

लोभेन क्रोधेन मोहेन जना दुष्यन्ति ततः प्राप्तकाला नरकं पतन्ति ॥७॥

क्षत्रियो महानगरतः शत्रुग्रामं योद्धुं शूरयोधानानयति ॥८॥

पुत्रलाभकारणाद्ब्राह्मणी व्रतं चरति ॥९॥

लब्धपुत्रत्वाद्द्विजेन महासुखमाप्तम् ॥१०॥

विष्णुर्भक्तान्मरणात्पाति ॥११॥

रामाद्विना = रामं विना = रामेण विना ॥१२॥

साधोः शिक्षा गुणाय संपद्यते नासाधोः ॥१३॥

रामः कृष्णाय तिष्ठति ॥१४॥

सुखेन गच्छति ॥१५॥

अलं भयेन ॥१६॥

⟪लोकादधिको⟪हरिः⟪॥१७॥⟫ (⟪हर⟫i m. = ⟪विष्णु⟫ / ⟪कृष्ण⟫)


अभ.: ⟪लोकादधिको⟪हरिः

25.7. सुभाषितानि

यतो यतो निवर्तते
ततस्ततो विमुच्यते
निवर्तनाद्धि सर्वतो
वेत्ति दुःखमण्वपि ॥१॥

व्याख्या: ⟪सर्वतस्⟫ = sarva "प्रत्येक, सभी" + -tas ; ⟪अणु⟫ = Nom., Akk. sg. neutr.

मानाद्वा यदि वा लोभात्
क्रोधाद्वा यदि वा भयात्
यो न्यायमन्यथा ब्रूते
याति नरकं नरः ॥२॥

भवन्ति नरकाः पापात्
पापं दारिद्र्यसंभवम्
दारिद्र्यमप्रदानेन ॥३॥

शासनाद्वा विमोक्षाद्वा
स्तेनः स्तेयाद्विमुच्यते
अशासित्वा तु तं राजा
स्तेनस्याप्नोति किल्बिषम् ॥मनुस्मृति .३१६॥ ॥४॥

व्याख्या: ⟪राजा⟫ = Nom. sg. ⟪राजन्⟫ m. का = ⟪नृप

25.8. अनुवाद अभ्यास

1. ⟪कौटिलीयार्थशास्त्र⟪१⟫.⟪४⟫.⟪१⟫. अर्थशास्त्र के लाभ के बारे में:

वार्त्ता धान्यपशुहिरण्यकुप्यविष्टिप्रदानादौपकारिकी

2. ⟪कौटिलीयार्थशास्त्र⟪१⟫.⟪५⟫. एक राजकुमार की शिक्षा पर:

तस्माद्दण्डमूलास्तिस्रो विद्याः ॥१॥
विनयमूलो दण्डः प्राणभृतां योगक्षेमावहः ॥२॥
कृतकः स्वाभाविकश्च विनयः ॥३॥
क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम् ॥४॥
शुश्रूषाश्रवणग्रहणविज्ञानोहापोहतत्त्वाभिनिविष्टबुद्धिं विद्या विनयति नेतरम् ॥५॥
...
वृत्तचौलकर्मा लिपिं संख्यानं चोपयुन्ञ्जीत ॥७॥
वृत्तोपनयस्त्रयीमान्वीक्षिकीं शिष्टेभ्यो वार्त्तामध्यक्षेभ्यो दण्डनीतिं वक्तृप्रयोक्तृभ्यः ॥८॥
ब्रह्मचर्यं चा षोडशाद्वर्षाद् ॥९॥
अतो गोदानं दारकर्म चास्य ॥१०॥
नित्यश्च विद्यावृद्धसंयोगो विनयवृद्ध्यर्थम्, तन्मूलत्वाद्विनयस्य ॥११॥
...
श्रुताद्धि प्रज्ञोपजायते प्रज्ञाया योगो योगादात्मवत्तेति विद्यानां सामर्थ्यम् ॥१६॥
...
कामक्रोधलोभमानमदहर्षत्यागात्कार्यः ॥१...

उपरोक्त पाठ में लाल रंग से उभारकर दिखाए गए शब्दों की व्याख्या:

1.5.1. ⟪तिस्रस्⟫ : नाम, अक्लिष्ट, स्त्रीलिंग, ⟪त्रि⟫ "तीन" शब्द से संबंधित

1.5.2. ⟪प्राणभृताम्⟫ : Gen. pl. m. ⟪प्राणभृत्⟫ m. "जीव" के लिए

1.5.5. ⟪इतरम्⟫ अभि. एक. पुलिं. ⟪इतर⟪३⟫ "अन्य" के

1.5.7. ⟪कर्मा⟫ : प्र. एक. पुल्लिं. ⟪कर्मन्⟫ तट्थ, कर्म के लिए ; ⟪उपयुञ्जीत⟫ : उप-युज ७ "अपनाने के लिए": "वह अपनाना चाहता है"

1.5.8. ⟪वक्तृप्रयोक्तृभ्यस्⟫ Abl., Dat. pl. zu ⟪वक्त्र्प्रयोक्तृ⟫ (⟪इतरेतरद्वन्द्व⟫) "सैद्धांतिक और व्यावहारिक"

1.5.9. ⟪षोडश⟪३⟫ : "सोलहवाँ"

1.5.10. ⟪कर्म⟫, प्रथम विभक्ति, एकवचन, ⟪कर्मन्⟫ n. "कर्म" के समान

1.5.16. ⟪धि⟫ संधिरूप से ⟪हि⟫ ; ⟪आत्मवत्ता⟫ f.: "स्वामित्व"

1.6.1. ⟪कार्य⟪३⟫ "कृत्यम्, जो कर्तव्य है"

Tüpfli's Global Village Library का हिस्सा