Lección 25

25.1. Formación del Ablativo (पञ्चमी = "quinta terminación casual")

Excepto en los masculinos / neutros terminados en -a, así como en los pronombres, en el singular las formas del ablativo (पञ्चमी) son idénticas a las del genitivo (षष्ठी) en todas las clases de declinación.

Excepto en los pronombres personales, en todas las declinaciones en plural las formas del ablativo son idénticas a las del dativo (चतुर्थी).

Ahora usted reconoce la razón para el orden de los casos (विभक्ति) en sánscrito: están dispuestos de tal manera que las formas homófonas estén lo más juntas posible, una debajo de la otra.

Ablativo singular de los masculinos / neutros terminados en -a

deva (देव) → devāt (देवात्)

Pronombres interrogativos, relativos y demostrativos:

	Ablativo singular Masculino / Neutro	Ablativo singular Femenino
किम्	kasmāt (कस्मात्)	kasyāḥ (कस्याः)
यद्	yasmāt (यस्मात्)	yasyāḥ (यस्याः)
तद्	tasmāt (तस्मात्)	tasyāḥ (तस्याः)
एतद्	etasmāt (एतस्मात्)	etasyāḥ (एतस्याः)
इदम्	asmāt (अस्मात्)	asyāḥ (अस्याः)

25.2. Uso del Ablativo (पञ्चमी)

"El ablativo designa aquello que permanece fijo cuando algo se aleja de él."

Pāṇini 2,3,28 + 1,4,24

El ablativo se utiliza principalmente para las preguntas "¿De dónde?", "¿Por qué?".

1. El ablativo designa por lo tanto el punto de partida, el origen y la materia.

El ablativo puede, por tanto, designar también a la persona de quien se compra, oye, desea, etc.

Ejemplos:

ग्रमादागच्छति = "Él viene del pueblo"

अश्वात्पतितः = "caído del caballo"

तेभ्यो लब्धम् = "recibido de ellos (hacia abajo)"

Ejemplos:

गुरोर्धर्मं शृणोति = "él oye del maestro sobre el Dharma"

ब्राह्मणः क्षत्रियाद्धेनुमिच्छति = "el brahmán desea de un kṣatriya una vaca lechera"

2. El ablativo se encuentra con verbos que significan "abstenerse de", "proteger contra", "defender contra", "temer ante":

Ejemplo:

अरिभ्यो रक्षति = "él protege contra los enemigos"

3. El ablativo designa la razón o causa:

Ejemplos:

क्रोधात्पुत्रं हन्ति = "Él mata a su hijo por ira"

कृतपापत्वान्नरकं गच्छति = "Porque ha hecho el mal, va al infierno" (« Porque es uno por quien se hizo el mal)

पापकरणान्नरकं गच्छति = "Porque hace/hizo el mal, va al infierno"

Los nombres que no son femeninos pueden, para designar la razón de una acción, estar en instrumental (तृतीया) o ablativo (पञ्चमी). Los femeninos están en este sentido por lo general en instrumental, pero pueden ocasionalmente también estar en ablativo.

25.3. El sufijo -तस्

Si se quiere expresar en singular (de manera inequívoca) que la palabra se usa con significado ablativo, se puede añadir al radical de la palabra el sufijo -तस्, que forma adverbios con significado generalmente ablativo (respondiendo a la pregunta "¿De dónde?"):

Ejemplos:

आदितस् = "desde el principio"

धर्मतस् = "por el dharma, debido al dharma"

El sufijo -तस् también aparece en raíces pronominales:

तद् : ततस् (« ta-tas) "de allí, allí, hacia allí, sobre eso, entonces, por ello"

यद् : यतस् "de cuál, de qué, de dónde, donde, hacia dónde, por qué, porque" (relativo)

किम् : कुतस् "¿de dónde?" "¿por qué?"

25.4. Otras formas de expresar fundamentos

1. Oraciones relativas

Las oraciones relativas a menudo expresan una relación causal (fundamentada), consecutiva (consecuente) o final (teleológica) con la oración principal.

Formas del pronombre relativo que sirven como conjunción causal:

• ablativo:
• यतस् ... oración subordinada ... ततस् ... oración principal ... = "porque ..., por lo tanto ..."
• यस्मात् ... oración subordinada ... तस्मात् ... oración principal ... = "porque ..., por lo tanto ..."
• instrumental:
• येन ... oración subordinada ... तेन ... oración principal ... = "por lo cual/porque ..., por eso / por ello ..."

Ejemplo:

यतो (यस्माद् / येन) धर्ममिच्छति [ततो (तस्माद् / तेन)] रामो व्रतं चरति = "Debido a que Rāma desea la prosperidad, practica el voto"

2. हि

Las oraciones principales se pueden conectar entre sí mediante la partícula हि "pues, porque". Una oración con हि (que no puede ir en primera posición, sino que debe ocupar la segunda posición en prosa) proporciona una justificación ya sea para la oración precedente o para la siguiente:

Ejemplo:

जनाः पुण्यं कुर्वन्ति । स्वर्गं हि गन्तुमिच्छन्ति = "La gente realiza méritos. Pues desean ir al cielo."

3. Instrumental (तृतीया)

Además del ablativo (पञ्चमी), el instrumental (तृतीया) se utiliza para indicar la razón o causa. En los sustantivos femeninos, el instrumental es generalmente obligatorio.

Ejemplo:

क्रोधेन पुत्रं हन्ति = "Él mata a su hijo por ira" = "Él mata a su hijo en la ira"

4. Sustantivos

Además, por supuesto, las razones también se pueden expresar mediante construcciones con

• कारण n. "Causa": कारणात् । कारणेन
• हेतु m.
• otros sustantivos con el significado de "Causa"

+ Genitivo (षष्ठी) o como segundo miembro de compuestos:

Ejemplo:

पुण्यस्य कारणात् (हेतोः etc.) = "por causa del mérito"

5. इति

El motivo de una acción se puede expresar como un pensamiento con इति:

Ejemplo:

सम्यक्संबुद्धः सुगत इत्यानन्दो गौतमं धर्मं पृच्छति = "Debido a que el Sugata ha despertado completamente a la verdad, Ānanda pregunta al Gautama por su enseñanza" (« "Pensando 'El Sugata ha despertado completamente a la verdad' ..."

25.5. Lista de palabras

त्यज् 1P त्यजति abandonar, dejar, dejar atrás

Fut. त्यक्ष्यति
Pass. त्यज्यते
PPP त्यक्त
Inf. त्यक्तुम्
Absol. 2: -त्यज्य

de ello:

त्याग m.: Abandono, renuncia, evitación

दार m. pl. (!!!): esposa

द्रव्य n.: objeto, bienes, posesión material, dinero

धान्य n.: cereal trillado

Fig.: धान्यम्
(Fuente de la imagen: Detalles)

धृ 1U धरति : sostener, sujetar firmemente

Fut. धरिष्यति
Pas. ध्रियते
PPP धृत
Inf. धर्तुम्
Absol. 2: -धृत्य

de ello:

धर्म m.: lo que es firme y sostiene = Dharma

नित्य ३ : constante, permanente, eterno

नित्यम् Adv.: siempre, constantemente

प्रज्ञा f.: sabiduría, conocimiento

प्रदान n.: dar, donar; regalo, donación

मद् 4 P माद्यति (!) : alegrarse, embriagarse con algo (Instr., Gen., Loc.)

Fut. मदिष्यति
Pas. मद्यते
PPP मत्त
Inf. मदितुम्

de ello:

मद m.: embriaguez, éxtasis sensorial = placer sensual

मान m.: evaluación, reputación, fama, honor, orgullo, presunción, sentimiento de inferioridad; (uno se mide por los demás)

यदि Conjunción: si

न्याय m.: regla, principio, método, juicio (jurídico), lógica (de ni + i + a)

अन्यथा Adv.: de otra manera, de lo contrario, falsamente, incorrectamente

या 2P याति, यान्ति = गम्

Pas. यायते
PPP यात
Inf. यातुम्
Absol. 2: -याय

दारिद्र्य n. = दरिद्रस्य भावः प्रदान n. = दान शास् 2P शास्ति, शासति (3. pl.) : ordenar, enseñar, castigar

Pas. शिष्यते
PPP शिष्ट ३ : enseñado
Absol 1.: शासित्वा / शिष्त्वा

de ello:

शिक्षा f.: ciencia, enseñanza; fonética

स्तेन m.: ladrón

स्तेय n.: robo

किल्बिष n.: culpa, ofensa, pecado

विना Posposición: sin, excepto (con Ac., Instr., Abl.)

मूल n.: raíz

Fig.: मूलानि
(Fuente de la imagen: Detalles)

लिप् 6U लिम्पति (!): untar, enmascarar

Fut. लेप्स्यति
Pas. लिप्यते
PPP लिप्त
Inf. लेप्तुम्

de ello:

लिप्ति f.: untado, escritura

Fig.: लिप्तिः
(Fuente de la imagen: Detalles)

वर्ष n.,m.: lluvia, temporada de lluvias, año

वह् 1U वहति : conducir, viajar, soplar (viento)

Fut. वक्ष्यति
Pas. उह्यते
PPP ऊढ
Inf. वोढुम्
Absol 2: -उह्य वह् + वि 1P विवहति : llevarse (a saber, la novia de la casa paterna) = casarse

de ello:

विवाह m.: llevarse, matrimonio de una mujer (Instr., saha) (para el matrimonio véase Basham, Wonder pp. 166-171)

Fig.: विवाहः
(Fuente de la imagen: Detalles)

नी + वि 1U विनयति : llevarse, instruir, educar

de ello:

विनय m.: remoción, educación, disciplina, budista: disciplina monástica, derecho monástico

विज्ञान n.: conocimiento, cognición

विष्टि f.: trabajo, servicio obligatorio

Fig.: विष्टिः
(Fuente de la imagen: Detalles)

वृध् 1Ā वर्धते : crecer, hacerse más grande

Fut. वर्धिष्यते
Pas. वृध्यते
PPP वृद्ध : adulto, viejo, aumentado
Inf. वर्धितुम्

de ello:

वृद्धि f.: crecimiento, aumento, grado vṛdh (de: vṛdh-ti)

सामर्थ्य n.: lo que corresponde a su propósito

स्वभाव m.: ser, naturaleza, carácter

हर्ष m.: (erizar los pelos), alegría

हिरण्य ३ : dorado ; n.: oro, dinero, riqueza

Fig.: हिरण्यम्
(Fuente de la imagen: Detalles)

अणु ३ : delgado, fino, muy pequeño ; m.: átomo

गोदान n.: dar vacas / una vaca ; segunda ceremonia de corte de cabello (un संस्कार)

25.6. Ejercicio

A) Complete los ejemplos de declinación de Lección 16, ejercicio de repaso A, añadiendo el 4. Dativo (चतुर्थी) y el 5. Ablativo (पञ्चमी). Forme además series de declinación con todas las formas aprendidas hasta ahora para

१. सन्त् (m., n.)

२. महान्त् (m., n.)

३. यद् (m., n., f.)

¡Aprenda estas paradigmas de declinación de memoria!

B) Traduzca y resuelva los compuestos en sánscrito:

गुर्वादेशाद्रामो ग्रामान्नगरं गत्वा साधुगृहं प्रविश्य साधुमुपस्थायालं क्रोधेनेति वक्ति ॥१॥ गुरोरधर्मः श्रोतुं न शक्यत इति श्रुत्या च स्मृतिभिश्चोद्यते ॥२॥ क्षत्रिया जनाञ्छत्रुभ्यो रक्षितुमर्हन्तीति क्षत्रियधर्मः ॥३॥ कृतयज्ञदोषत्वाद्ब्राह्मणो धनं लब्धुं नार्हति ॥४॥ धनलाभहेतोस्ते वैश्या व्रतं कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति ॥५॥ बुद्द्धाश्चार्हन्तश्च दुःखान्मुक्ताः । मुञ्चन्ती बुद्धिर्हि तैः प्राप्ता ॥६॥ लोभेन च क्रोधेन च मोहेन च जना दुष्यन्ति । ततः प्राप्तकाला नरकं पतन्ति ॥७॥ क्षत्रियो महानगरतः शत्रुग्रामं योद्धुं शूरयोधानानयति ॥८॥

पुत्रलाभकारणाद्ब्राह्मणी व्रतं चरति ॥९॥ लब्धपुत्रत्वाद्द्विजेन महासुखमाप्तम् ॥१०॥ विष्णुर्भक्तान्मरणात्पाति ॥११॥ रामाद्विना = रामं विना = रामेण विना ॥१२॥ साधोः शिक्षा गुणाय संपद्यते नासाधोः ॥१३॥ रामः कृष्णाय तिष्ठति ॥१४॥ सुखेन गच्छति ॥१५॥ अलं भयेन ॥१६॥ लोकादधिको हरिः ॥१७॥ (हरi m. = विष्णु / कृष्ण)

Fig.: लोकादधिको हरिः

25.7. सुभाषितानि यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते । निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि ॥१॥

Explicación: सर्वतस् = sarva "cada, todos" + -tas ; अणु = Nom., Acus. sg. neutr.

मानाद्वा यदि वा लोभात् क्रोधाद्वा यदि वा भयात् । यो न्यायमन्यथा ब्रूते स याति नरकं नरः ॥२॥ भवन्ति नरकाः पापात् पापं दारिद्र्यसंभवम् । दारिद्र्यमप्रदानेन ॥३॥ शासनाद्वा विमोक्षाद्वा स्तेनः स्तेयाद्विमुच्यते । अशासित्वा तु तं राजा स्तेनस्याप्नोति किल्बिषम् ॥मनुस्मृति ८.३१६॥ ॥४॥

Explicación: राजा = Nom. sg. de राजन् m. = नृप

25.8. Ejercicio de traducción

1. कौटिलीयार्थशास्त्र १.४.१. sobre la utilidad de la economía:

वार्त्ता धान्यपशुहिरण्यकुप्यविष्टिप्रदानादौपकारिकी ॥

2. कौटिलीयार्थशास्त्र १.५. sobre la formación de un príncipe:

तस्माद्दण्डमूलास्तिस्रो विद्याः ॥१॥ विनयमूलो दण्डः प्राणभृतां योगक्षेमावहः ॥२॥ कृतकः स्वाभाविकश्च विनयः ॥३॥ क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम् ॥४॥ शुश्रूषाश्रवणग्रहणविज्ञानोहापोहतत्त्वाभिनिविष्टबुद्धिं विद्या विनयति नेतरम् ॥५॥
॥ वृत्तचौलकर्मा लिपिं संख्यानं चोपयुन्ञ्जीत ॥७॥ वृत्तोपनयस्त्रयीमान्वीक्षिकीं च शिष्टेभ्यो वार्त्तामध्यक्षेभ्यो दण्डनीतिं वक्तृप्रयोक्तृभ्यः ॥८॥ ब्रह्मचर्यं चा षोडशाद्वर्षाद् ॥९॥ अतो गोदानं दारकर्म चास्य ॥१०॥ नित्यश्च विद्यावृद्धसंयोगो विनयवृद्ध्यर्थम्, तन्मूलत्वाद्विनयस्य ॥११॥
॥ श्रुताद्धि प्रज्ञोपजायते प्रज्ञाया योगो योगादात्मवत्तेति विद्यानां सामर्थ्यम् ॥१६॥
॥ कामक्रोधलोभमानमदहर्षत्यागात्कार्यः ॥१.६.१.॥

Explicación de las palabras resaltadas en rojo en el texto anterior:

1.5.1. तिस्रस् : Nom., Acus., fem. de त्रि "tres"

1.5.2. प्राणभृताम् : Gen. pl. m. de प्राणभृत् m. "seres vivientes"

1.5.5. इतरम् Acus. sg. masc. de इतर ३ "otro"

1.5.7. कर्मा : Nom. sg. masc. de कर्मन् neutr. "acción, obra" ; उपयुञ्जीत : Optativo 3. sg. Ā de upa-yuj 7 "apropiarse": "que se apropie"

1.5.8. वक्तृप्रयोक्तृभ्यस् Abl., Dat. pl. de वक्त्र्प्रयोक्तृ (इतरेतरद्वन्द्व) "teóricos y prácticos"

1.5.9. षोडश ३ : "decimosexto"

1.5.10. कर्म Nom., Acus. sg. de कर्मन् n. "acción"

1.5.16. धि Forma de sandhi de हि ; आत्मवत्ता f.: "autocontrol"

1.6.1. कार्य ३ "lo que debe hacerse, lo obligatorio"