Lektion 25

25.1. Dannelsen af ablativ (पञ्चमी = "femte kasusendelse")

Med undtagelse af maskulina/neutra på -a samt pronominerne er ablativformerne (पञ्चमी) i ental identiske med genitivformerne (षष्ठी) i alle deklinationsklasser.

Med undtagelse af personlige pronominer er ablativformerne i flertal identiske med dativformerne (चतुर्थी) i alle deklinationer.

Nu forstår du grunden til rækkefølgen af kasus (विभक्ति) i sanskrit: de er arrangeret, så enslydende former står tættest muligt ved siden af hinanden – eller under hinanden.

Ablativ ental af maskulina/neutra på -a

deva (देव) → devāt (देवात्)

Spørge-, relativ- og demonstrativpronominer:

	Ablativ ental Maskulinum / Neutrum	Ablativ ental Femininum
किम्	kasmāt (कस्मात्)	kasyāḥ (कस्याः)
यद्	yasmāt (यस्मात्)	yasyāḥ (यस्याः)
तद्	tasmāt (तस्मात्)	tasyāḥ (तस्याः)
एतद्	etasmāt (एतस्मात्)	etasyāḥ (एतस्याः)
इदम्	asmāt (अस्मात्)	asyāḥ (अस्याः)

25.2. Brug af ablativ (पञ्चमी)

"Ablativ betegner det, der bliver tilbage, når noget fjerner sig."

Pāṇini 2,3,28 + 1,4,24

Ablativ bruges især til spørgsmålene "Hvorfra?", "Hvorfor?".

1. Ablativ betegner altså udgangspunktet, oprindelsen og stoffet.

Eksempler:

ग्रमादागच्छति = "Han kommer fra landsbyen"

अश्वात्पतितः = "faldet af hesten"

तेभ्यो लब्धम् = "modtaget af dem (ned)"

Eksempler:

गुरोर्धर्मं शृणोति = "han hører fra læreren om dharmaen"

ब्राह्मणः क्षत्रियाद्धेनुमिच्छति = "brahmanen ønsker sig fra kṣatriyaen en malkeko"

2. Ablativ bruges ved verber med betydningerne "afholde fra", "beskytte mod", "forsvare imod", "frygte for":

Eksempel:

अरिभ्यो रक्षति = "han beskytter mod fjenderne"

3. Ablativ angiver grunden eller årsagen:

Eksempler:

क्रोधात्पुत्रं हन्ति = "Han dræber sin søn af vrede"

कृतपापत्वान्नरकं गच्छति = "Fordi han har gjort ondt, kommer han i helvede" (« Fordi han er en, gennem hvem der gøres ondt)

पापकरणान्नरकं गच्छति = "Fordi han gør / gjorde ondt, kommer han i helvede"

Substantiver, der ikke er feminina, kan for at angive grunden til en handling stå i instrumentalis (तृतीया) eller ablative. Feminina står i denne betydning som regel i instrumentalis, men kan lejlighedsvis også stå i ablative.

25.3. Suffixet -तस्

Hvis man i ental (tydeligt) vil udtrykke, at ordet bruges med ablativ betydning, kan man hænge suffixet -तस् på ordstammen, som danner adverber med typisk ablativ betydning (på spørgsmålet "Hvorfra?"):

Eksempler:

आदितस् = "fra begyndelsen af"

धर्मतस् = "på grund af dharmaen, i kraft af dharmaen"

Endelsen -तस् forekommer også på pronominalstammer:

तद् : ततस् (« ta-tas) "derfra, derhen, dertil, derpå, derefter, derfor"

यद् : यतस् "hvilken, hvorfra, hvorfra, hvor, hen til, hvorfor, fordi" (relativ)

किम् : कुतस् "hvorfra?" "hvorfor?"

25.4. Andre måder at udtrykke begrundelser på

1. Bisætninger indledt med relativpronomen

Relativsætninger udtrykker ofte en kausal (begrundende), konsekutiv (følgeslutningsmæssig) eller final (formålsbestemt) relation til hovedsætningen.

Former af relativpronomenet, der fungerer som kausale konjunktioner:

• ablativisk:
• यतस् ... bisætning ... ततस् ... hovedsætning ... = "fordi ..., derfor ..."
• यस्मात् ... bisætning ... तस्मात् ... hovedsætning ... = "fordi ..., derfor ..."
• instrumental:
• येन ... bisætning ... तेन ... hovedsætning ... = "hvorved/fordi ..., derved / derfor ..."

Eksempel:

यतो (यस्माद् / येन) धर्ममिच्छति [ततो (तस्माद् / तेन)] रामो व्रतं चरति = "Fordi Rāma ønsker velstand, praktiserer han løftet"

2. हि

Hovedsætninger kan sammenkædes ved hjælp af partiklen हि "thi, fordi". En sætning med हि (som ikke må stå på første plads, men i prosa skal stå på anden plads) angiver en begrundelse enten for den foregående sætning eller for den efterfølgende sætning:

Eksempel:

जनाः पुण्यं कुर्वन्ति । स्वर्गं हि गन्तुमिच्छन्ति = "Folk gør fortjenstfulde gerninger. De ønsker nemlig at komme til himlen."

3. Instrumentalis (तृतीया)

जनाः पुण्यं कुर्वन्ति । स्वर्गं हि गन्तुमिच्छन्ति = "Folk gør fortjenstfulde gerninger. De ønsker nemlig at komme til himlen."

3. Instrumentalis (तृतीया)

Ud over ablativ (पञ्चमी) bruges instrumentalis (तृतीया) til angivelse af grund eller årsag. Ved feminine substantiver er instrumentalis generelt obligatorisk.

Eksempel:

क्रोधेन पुत्रं हन्ति = "Han dræber sin søn af vrede" = "Han dræber sin søn i vrede"

4. Substantiver

Derudover kan man naturligvis også udtrykke begrundelser ved konstruktioner med

• कारण n. "årsag": कारणात् । कारणेन
• हेतु m.
• andre substantiver i betydningen "årsag"

+ genitiv (षष्ठी) eller som efterled i sammensætninger:

Eksempel:

पुण्यस्य कारणात् (हेतोः osv.) = "på grund af fortjenesten"

5. इति

Motivet for en handling kan angives som tanke med इति:

Eksempel:

सम्यक्संबुद्धः सुगत इत्यानन्दो गौतमं धर्मं पृच्छति = "Da Sugata fuldt ud er vågnet op til sandheden, spørger Ānanda Gautama om hans lære" (« "Tænkende 'Sugata er fuldt ud vågnet op til sandheden' ..."

25.5. Ordbog

त्यज् 1P त्यजति forlade, opgive, svigte

Fut. त्यक्ष्यति
Pass. त्यज्यते
PPP त्यक्त
Inf. त्यक्तुम्
Absol. 2: -त्यज्य

deraf:

त्याग m.: opgivelse, afkald, undvigelse

दार m. pl. (!!!): hustru

द्रव्य n.: genstand, ejendom, materielt besiddelse, penge

धान्य n.: knust korn

Fig.: धान्यम्
(Billedkilde: Details)

धृ 1U धरति : holde, fastholde

Fut. धरिष्यति
Pass. ध्रियते
PPP धृत
Inf. धर्तुम्
Absol. 2: -धृत्य

deraf:

धर्म m.: det, der er fast og holder fast = Dharma

नित्य ३ : konstant, bestandig, evig

नित्यम् Adv.: altid, bestandig altid

प्रज्ञा f.: visdom, erkendelse

प्रदान n.: give, donere ; gave, donation

मद् 4 P माद्यति (!) : glæde sig, beruse sig i noget (Instr., Gen., Lok.)

Fut. मदिष्यति
Pass. मद्यते
PPP मत्त
Inf. मदितुम्

deraf:

मद m.: beruselse, sanserus = sanselyst

मान m.: vurdering, omdømme, ry, ære, stolthed, overlegenhedsfølelse; (man måler sig mod andre)

यदि Konjunktion: hvis

न्याय m.: regel, princip, metode, dom (juridisk), logik (fra ni + i +a)

अन्यथा Adv.: anderledes, ellers, fejlagtigt, urigtig

या 2P याति, यान्ति = गम्

Pass. यायते
PPP यात
Inf. यातुम्
Absol. 2: -याय

दारिद्र्य n. = दरिद्रस्य भावः प्रदान n. = दान शास् 2P शास्ति, शासति (3. pl.) : beordre, undervise, straffe

Pass. शिष्यते
PPP शिष्ट ३ : undervist
Absol 1.: शासित्वा / शिष्त्वा

deraf:

शिक्षा f.: videnskab, undervisning ; fonetik

स्तेन m.: tyv

स्तेय n.: tyveri

लिप्ति f.: smearing, writing, script

Fig.: लिप्तिः
(Image source: Details)

वर्ष n.,m.: rain, rainy season, year

वह् 1U वहति : to lead, to drive, to blow (wind)

Fut. वक्ष्यति
Pass. उह्यते
PPP ऊढ
Inf. वोढुम्
Absol 2: -उह्य वह् + वि 1P विवहति : to lead away (namely the bride from her parents' house) = to marry

from this:

विवाह m.: leading away, marriage of a woman (Instr., saha) (for marriage see Basham, Wonder pp. 166-171)

Fig.: विवाहः
(Image source: Details)

नी + वि 1U विनयति : to lead away, to instruct, to educate

from this:

विनय m.: removal, education, discipline, buddhist.: monastic discipline, monastic law

विज्ञान n.: knowledge, cognition

विष्टि f.: work, forced labor

Fig.: विष्टिः
(Image source: Details)

वृध् 1Ā वर्धते : to grow, to become larger

Fut. वर्धिष्यते
Pass. वृध्यते
PPP वृद्ध : grown up, old, increased
Inf. वर्धितुम्

from this:

वृद्धि f.: growing, growth, guṇa grade (from: vṛdh-ti)

सामर्थ्य n.: that which corresponds to its purpose

स्वभाव m.: being, nature, character

हर्ष m.: (raising of the body hair), joy

हिरण्य ३ : golden ; n.: gold, money, wealth

Fig.: हिरण्यम्
(Image source: Details)

सामर्थ्य n.: that which corresponds to its purpose

स्वभाव m.: being, nature, character

हर्ष m.: (raising of the body hair), joy

हिरण्य ३ : golden ; n.: gold, money, wealth

Fig.: हिरण्यम्
(Image source: Details)

अणु ३ : thin, fine, very small ; m.: atom

गोदान n.: giving of cows / a cow ; second hair-cutting ceremony (a संस्कार)

25.6. Exercise

A) Complete the declension examples from Lesson 16, Review Exercise A, by adding the 4th Dative (चतुर्थी) and 5th Ablative (पञ्चमी). Also form declension paradigms with all forms learned so far for

१. सन्त् (m., n.)

२. महान्त् (m., n.)

३. यद् (m., n., f.)

Memorize these declension paradigms!

B) Translate and resolve the compounds into Sanskrit:

गुर्वादेशाद्रामो ग्रामान्नगरं गत्वा साधुगृहं प्रविश्य साधुमुपस्थायालं क्रोधेनेति वक्ति ॥१॥ गुरोरधर्मः श्रोतुं न शक्यत इति श्रुत्या च स्मृतिभिश्चोद्यते ॥२॥ क्षत्रिया जनाञ्छत्रुभ्यो रक्षितुमर्हन्तीति क्षत्रियधर्मः ॥३॥ कृतयज्ञदोषत्वाद्ब्राह्मणो धनं लब्धुं नार्हति ॥४॥ धनलाभहेतोस्ते वैश्या व्रतं कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति ॥५॥ बुद्द्धाश्चार्हन्तश्च दुःखान्मुक्ताः । मुञ्चन्ती बुद्धिर्हि तैः प्राप्ता ॥६॥ लोभेन च क्रोधेन च मोहेन च जना दुष्यन्ति । ततः प्राप्तकाला नरकं पतन्ति ॥७॥ क्षत्रियो महानगरतः शत्रुग्रामं योद्धुं शूरयोधानानयति ॥८॥

पुत्रलाभकारणाद्ब्राह्मणी व्रतं चरति ॥९॥ लब्धपुत्रत्वाद्द्विजेन महासुखमाप्तम् ॥१०॥ विष्णुर्भक्तान्मरणात्पाति ॥११॥ रामाद्विना = रामं विना = रामेण विना ॥१२॥ साधोः शिक्षा गुणाय संपद्यते नासाधोः ॥१३॥ रामः कृष्णाय तिष्ठति ॥१४॥ सुखेन गच्छति ॥१५॥ अलं भयेन ॥१६॥ लोकादधिको हरिः ॥१७॥ (हरi m. = विष्णु / कृष्ण)

Fig.: लोकादधिको हरिः

25.7. सुभाषितानि यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते । निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि ॥१॥

Forklaring: सर्वतस् = sarva "hver, alle" + -tas ; अणु = Nom., Akk. sg. neutr.

मानाद्वा यदि वा लोभात् क्रोधाद्वा यदि वा भयात् । यो न्यायमन्यथा ब्रूते स याति नरकं नरः ॥२॥ भवन्ति नरकाः पापात् पापं दारिद्र्यसंभवम् । दारिद्र्यमप्रदानेन ॥३॥ शासनाद्वा विमोक्षाद्वा स्तेनः स्तेयाद्विमुच्यते । अशासित्वा तु तं राजा स्तेनस्याप्नोति किल्बिषम् ॥मनुस्मृति ८.३१६॥ ॥४॥

Forklaring: राजा = Nom. sg. til राजन् m. = नृप

25.8. Oversættelsesøvelse

1. कौटिलीयार्थशास्त्र १.४.१. om økonomiens nytte:

वार्त्ता धान्यपशुहिरण्यकुप्यविष्टिप्रदानादौपकारिकी ॥

2. कौटिलीयार्थशास्त्र १.५. om uddannelse af en fyrste:

तस्माद्दण्डमूलास्तिस्रो विद्याः ॥१॥ विनयमूलो दण्डः प्राणभृतां योगक्षेमावहः ॥२॥ कृतकः स्वाभाविकश्च विनयः ॥३॥ क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम् ॥४॥ शुश्रूषाश्रवणग्रहणविज्ञानोहापोहतत्त्वाभिनिविष्टबुद्धिं विद्या विनयति नेतरम् ॥५॥
॥ वृत्तचौलकर्मा लिपिं संख्यानं चोपयुन्ञ्जीत ॥७॥ वृत्तोपनयस्त्रयीमान्वीक्षिकीं च शिष्टेभ्यो वार्त्तामध्यक्षेभ्यो दण्डनीतिं वक्तृप्रयोक्तृभ्यः ॥८॥ ब्रह्मचर्यं चा षोडशाद्वर्षाद् ॥९॥ अतो गोदानं दारकर्म चास्य ॥१०॥ नित्यश्च विद्यावृद्धसंयोगो विनयवृद्ध्यर्थम्, तन्मूलत्वाद्विनयस्य ॥११॥
॥ श्रुताद्धि प्रज्ञोपजायते प्रज्ञाया योगो योगादात्मवत्तेति विद्यानां सामर्थ्यम् ॥१६॥
॥ कामक्रोधलोभमानमदहर्षत्यागात्कार्यः ॥१.६.१.॥

Forklaring af de i ovenstående tekst rødt fremhævede ord:

1.5.1. तिस्रस् : Nom., Akk., fem. til त्रि "tre"

1.5.2. प्राणभृताम् : Gen. pl. m. til प्राणभृत् m. "væsener"

1.5.5. इतरम् Akk. sg. mask. til इतर ३ "anden"

1.5.7. कर्मा : Nom. sg. mask. til कर्मन् neutr. "handling, værk" ; उपयुञ्जीत : Optativ 3. sg. Ā til upa-yuj 7 "tilegne sig": "han må tilegne sig"

1.5.8. वक्तृप्रयोक्तृभ्यस् Abl., Dat. pl. til वक्त्र्प्रयोक्तृ (इतरेतरद्वन्द्व) "teoretikere og praktikere"

1.5.9. षोडश ३ : "sekstende"

1.5.10. कर्म Nom., Akk. sg. til कर्मन् n. "handling"

1.5.16. धि Sandhi-form til हि ; आत्मवत्ता f.: "selveje"

1.6.1. कार्य ३ "det, der skal gøres, hvad der må gøres"