Lecziun 25

25.1. Furmaziun dal ablatus (पञ्चमी = "quintas casusfinala")

Exceptuamainda per ils masculins / neutrals sin -a sco era per ils pronomins, èn en il singular en tut las classas da declinaziun las formas dal ablativ (पञ्चमी) identicas cun quellas dal genitiv (षष्ठी).

Fatsch cun ils pronomens persunals èn en tut las declinaziuns al plural las formas dal ablativ cun quellas dal dativ (चतुर्थी) identicas.

Oz reconuschais Vus il motiv per l’ordinaiziun dals casus (विभक्ति) en il sanscrit: els èn arrangiads en moda che formas identicas ston esser il pli pussaivel ensemen u l’ina sut l’autra.

Ablativ Singular da ils masculins / neutrals sin -a

• deva (देव) → devāt (देवात्)

Pronoms interrogativs, relativs e demonstrativs:

	Ablativ Singular Masculin / Neutrum	Ablativ Singular Feminin
किम्	kasmāt (कस्मात्)	kasyāḥ (कस्याः)
यद्	yasmāt (यस्मात्)	yasyāḥ (यस्याः)
तद्	tasmāt (तस्मात्)	tasyāḥ (तस्याः)
एतद्	etasmāt (एतस्मात्)	etasyāḥ (एतस्याः)
इदम्	asmāt (अस्मात्)	asyāḥ (अस्याः)

25.2. L'usi dal ablatis (पञ्चमी)

"L'ablativ designescha quai, ch'ei resta ferm, sche quai davent va."

Pāṇini 2,3,28 + 1,4,24

L'ablativ statta avant tut sias las dumondas "Da nua?", "Per tge rai?".

1. L'ablativ designa uschè il punct da partenza, l'origina ed il material.

L’ablativ poea era er persuna, da la quala insatge vegn cumprà, udì, supplitgà etc.

Egempls:

ग्रमादागच्छति = "El vegnì dal vitg"

अश्वात्पतितः = "cadì dal cavall"

तेभ्यो लब्धम् = "da els (da lur) acceptà"

Ezempels:

गुरोर्धर्मं शृणोति = "el gudis dal magister davart il dharma"

ब्राह्मणः क्षत्रियाद्धेनुमिच्छति = "il brahman vul la vacca da latg dal kṣatriya"

2. L'ablativ stat cun verbs cun il significà "mantegnair da", "proteger cunter", "defender cunter", "avair tema da":

Esempel:

अरिभ्यो रक्षति = "el protec cunter ils adversaris"

3. L'ablativ designescha la raiun u la causa:

Exempels:

क्रोधात्पुत्रं हन्ति = "El s'uccida ses figl per collera"

कृतपापत्वान्नरकं गच्छति = "Perquai ch'el ha fatg mal, vegn el en l'inferni" (« Perquai ch'el è in, tras il qual mal è vegnì fatg)

पापकरणान्नरकं गच्छति = "Perqu el el fa mal / ha fat, el vegn en l'infiern"

Noms che n'èn betg feminins pon, per designar la ragisch d'ina activitad, star en il instrumental (तृतीया) u ablativ (पञ्चमी). Feminins ston en quest senn usitalmain en l'instrumental, pon maivida er star en l'ablativ.

25.3. Il suffiss -तस्

Vesair exprimir en singular (claramain) che la paraula vegnia duvrada en significaziun ablativa, po s’attatgar al stgal da la paraula il sufix -तस्, il qual furma adverbis cun per la maiur part significaziun ablativa (sulla dumonda "Da nua?"):

Exempels:

आदितस् = "dapi dal cumenzament"

धर्मतस् = "a causa dal dharma, en vista dal dharma"

Il sufix -तस् apparischa er sin stems pronominal:

तद् : ततस् (« ta-tas) "da là, là, vers là, sin quai, alura, perquai"

यद् : यतस् "dai qual, da che, da ubi, nua, indè, perche, perquai" (relativ)

किम् : कुतस् "dove?" "per che motiv?"

25.4. Autras pussaivladads per exprimir motivaziuns

1. Fratsas relativs

I relacions subordinadas expriman adina ina relaziun causala (motivanta), consecutiva (concludenta) u finala (finala) cun la proposiziun principala.

Formas dal pronom relativ, che servan sco conjuncziun causala:

• ablativ:
  • यतस् ... proposiziun subordinada ... ततस् ... proposiziun principala ... = "perquai che ..., perquai ..."
  • यस्मात् ... proposiziun subordinada ... तस्मात् ... proposiziun principala ... = "perquai che ..., perquai ..."
• instrumental:
  • येन ... proposiziun subordinada ... तेन ... proposiziun principala ... = "cun quai / perquai che ..., cun quai / perquai ..."

Exempl:

यतो (यस्माद् / येन) धर्ममिच्छति [ततो (तस्माद् / तेन)] रामो व्रतं चरति = "Perqu Rāma vul prosperitad, el practica il vœu"

2. हि

Frased principai ponnan vegnir colliads cun la particla हि "perquai, perche". Ina frasa cun हि (che na po betg star en il emprim lieu, mabain en la prosa en il segund lieu) dat ina motivaziun u per la frasa precedenta u per la frasa suandanta:

Exempl:

जनाः पुण्यं कुर्वन्ति । स्वर्गं हि गन्तुमिच्छन्ति = "Las persunas fan meret. Perqu' ellas vulan ir en il paradis."

3. Instrumentalis (तृतीया)

Oltre all’ablativo (पञ्चमी), l’instrumentale (तृतीया) è usato per indicare la ragione o la causa. Con i sostantivi femminili, l’instrumentale è in generale obbligatorio.

Esempio:

क्रोधेन पुत्रं हन्ति = "El s'uccida ses figl per collera" = "El s'uccida ses figl en collera"

4. Nomina

Dapertut poza quai si pudessan motivar era lingia cun construcziuns cun

• कारण n. "Causa": कारणात् । कारणेन
• हेतु m.
• Genitiv (षष्ठी) u sco dal final dals compounds:

+ Genetiv (षष्ठी) u sco partida finala da cumposts:

Exempli:

पुण्यस्य कारणात् (हेतोः u.s.w.) = "a causa dal merit"

5. इति

Il motiv per in'activitad po vegnir inditgà sco pensament cun इति:

Exempl:

सम्यक्संबुद्धः सुगत इत्यानन्दो गौतमं धर्मं पृच्छति = "Perqu il Sugata è vegnì sveglià cumplettamain a la veritad, dumonda Ānanda al Gautama davart sia dotrina" (« "Pensond "Il Sugata è vegnì sveglià cumplettamain a la veritad" ...)

25.5. Lista da paraulas

त्यज् 1P त्यजति laschar, bandunar, laschar en il maun

Fut. त्यक्ष्यति
Pass. त्यज्यते
PPP त्यक्त
Inf. त्यक्तुम्
Absol. 2: -त्यज्य

davon:

त्याग m.: abandonu, renonza, evitaziun

दार m. pl. (!!!): glieud

द्रव्य n.: object, possessiun, possessiun materiala, daners

धान्य n.: gran cundì

Fig.: धान्यम्
(Fontana da l'imagina: Detagls)

धृ 1U धरति : tegnair, tegnair ferm

Fut. धरिष्यति
Pass. ध्रियते
PPP धृत
Inf. धर्तुम्
Absol. 2: -धृत्य

davon:

धर्म m.: quai ch'è ferm e ferma = Dharma

नित्य ३ : constant, persistent, etern

नित्यम् Adv.: adina, constantamain

प्रज्ञा f.: savida, cuschientscha

प्रदान n.: dar, donaziun; don

मद् 4 P माद्यति (!) : s’allegrar, s’ebriagar da quai (Instrumental, Genitiv, Lokativ)

Fut. मदिष्यति
Pass. मद्यते
PPP मत्त
Inf. मदितुम्

davon:

मद m.: ebrietad, ebrietad dals sens

मान m.: estimaziun, reputaziun, glisch, onur, stizza, superbia, sentiment d'inferiuritate

यदि Konjunktion: schei

न्याय m.: regula, princip, metoda, sentenz (jurid.), logicha (da ni + i +a)

अन्यथा Adv.: autramod, autrament, errad, sbagladamain

या 2P याति, यान्ति = गम्

Pass. यायते
PPP यात
Inf. यातुम्
Absol. 2: -याय

दारिद्र्य n. = दरिद्रस्य भावः

प्रदान n. = दान

शास् 2P शास्ति, शासति (3. pl.) : commandar, instruir, castigar

Pass. ⟪शिष्यते⟫
PPP शिष्ट ३ : instruid
Absol 1.: शासित्वा / शिष्त्वा

davon:

शिक्षा f.: scienza, instruziun; fonetica

स्तेन m.: lad

स्तेय n.: il furt

किल्बिष n.: culpa, offesa, peccat

विना Postposiziun: senza, excetgà (cun Ac., In., Ab.)

मूल n.: radis

Fig.: मूलानि
(Sursa d'imagia: Detagls)

लिप् 6U लिम्पति (!): unger, smatgar

Fut. लेप्स्यति
Pass. लिप्यते
PPP लिप्त
Inf. लेप्तुम्

davon:

लिप्ति f.: ungiar, scriver, scriptura

Fig.: लिप्तिः
(fontana d'imagines: detagls)

वर्ष n.,m.: plievgia, stagiun da plievgia, onn

वह् 1U वहति : ducere, vehere, flatu

Fut. वक्ष्यति
Pass. उह्यते
PPP ऊढ
Inf. वोढुम्
Absol 2: -उह्य

वह् + वि 1P विवहति : ducar (namlich la spusa da la chasa parental) = maridar

davon:

विवाह m.: allalliar, maridada d'ina femna (instr., saha) (per la maridada vescha Basham, Wonder S. 166 -171)

Abb.: विवाहः
(fontana d'imagines: detagls)

नी + वि 1U विनयति : allalliar, instruir, educar

davon:

विनय m.: allisar, educar, disciplina, buddhist.: disciplina da l'ordin, dretg da l'ordin

विज्ञान n.: cognientscha, savida

विष्टि f.: lavur, prest

Fig.: विष्टिः
(Sursa d'immagina: Detagls)

वृध् 1Ā वर्धते : crescher, vegnir pli grond

Fut. वर्धिष्यते
Pass. वृध्यते
PPP वृद्ध : creschì, vegl, augmentà
Inf. वर्धितुम्

davon:

वृद्धि f.: creschiment, creschiment, stadi da distensiun (da: vṛdh-ti)

सामर्थ्य n.: quai ch'ademplescha ses scop

स्वभाव m.: esser, natira, carater

हर्ष m.: (il sbrigar il pel da la corp), gaja

हिरण्य ३ : daurà ; n.: aur, danér, riczza

Fig.: हिरण्यम्
(Sursa d'imagines: Detagls)

अणु ३ : fin, suttil, fitg pitschen; m.: Atom

गोदान n.: dar da vatschas / d'in vatscha; segunda ceremonia dal tagli da crêp (in संस्कार)

25.6. Exercizi

A) Completai las exempels da declinaziun da lecziun 16, repetiziun d'exercizi A, cun agiuntar 4. dativ (चतुर्थी) e 5. ablativ (पञ्चमी). Formai era series da declinaziun cun tut las formas emparadas fin uss a

१. सन्त् (m., n.)

२. महान्त् (m., n.)

३. यद् (m., n., f.)

Memorizai las declinaziuns da questas paradigmas!

B) Tradusci e resòlv en sanscrit ils cumponiments:

गुर्वादेशाद्रामो ग्रामान्नगरं गत्वा साधुगृहं प्रविश्य साधुमुपस्थायालं क्रोधेनेति वक्ति ॥१॥

गुरोरधर्मः श्रोतुं न शक्यत इति श्रुत्या च स्मृतिभिश्चोद्यते ॥२॥

क्षत्रिया जनाञ्छत्रुभ्यो रक्षितुमर्हन्तीति क्षत्रियधर्मः ॥३॥

कृतयज्ञदोषत्वाद्ब्राह्मणो धनं लब्धुं नार्हति ॥४॥

धनलाभहेतोस्ते वैश्या व्रतं कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति ॥५॥

बुद्द्धाश्चार्हन्तश्च दुःखान्मुक्ताः । मुञ्चन्ती बुद्धिर्हि तैः प्राप्ता ॥६॥

लोभेन च क्रोधेन च मोहेन च जना दुष्यन्ति । ततः प्राप्तकाला नरकं पतन्ति ॥७॥

क्षत्रियो महानगरतः शत्रुग्रामं योद्धुं शूरयोधानानयति ॥८॥

पुत्रलाभकारणाद्ब्राह्मणी व्रतं चरति ॥९॥

लब्धपुत्रत्वाद्द्विजेन महासुखमाप्तम् ॥१०॥

विष्णुर्भक्तान्मरणात्पाति ॥११॥

रामाद्विना = रामं विना = रामेण विना ॥१२॥

साधोः शिक्षा गुणाय संपद्यते नासाधोः ॥१३॥

रामः कृष्णाय तिष्ठति ॥१४॥

सुखेन गच्छति ॥१५॥

अलं भयेन ॥१६॥

लोकादधिको हरिः ॥१७॥ (हरi m. = विष्णु / कृष्ण)

Abb.: लोकादधिको हरिः

25.7. सुभाषितानि

यतो यतो निवर्तते
ततस्ततो विमुच्यते ।
निवर्तनाद्धि सर्वतो
न वेत्ति दुःखमण्वपि ॥१॥

Explicaziun: सर्वतस् = sarva "jeder, alle" + -tas ; अणु = Nom., Akk. sg. neutr.

मानाद्वा यदि वा लोभात्
क्रोधाद्वा यदि वा भयात् ।
यो न्यायमन्यथा ब्रूते
स याति नरकं नरः ॥२॥

भवन्ति नरकाः पापात्
पापं दारिद्र्यसंभवम् ।
दारिद्र्यमप्रदानेन ॥३॥

शासनाद्वा विमोक्षाद्वा
स्तेनः स्तेयाद्विमुच्यते ।
अशासित्वा तु तं राजा
स्तेनस्याप्नोति किल्बिषम् ॥मनुस्मृति ८.३१६॥ ॥४॥

Explicaziun: राजा = Nom. sg. a राजन् m. = नृप

25.8. Exercizi da traducziun

1. कौटिलीयार्थशास्त्र १.४.१. davart dal benefici da l'economia:

वार्त्ता धान्यपशुहिरण्यकुप्यविष्टिप्रदानादौपकारिकी ॥

2. कौटिलीयार्थशास्त्र १.५. davart la furmaziun d'in prinzip

तस्माद्दण्डमूलास्तिस्रो विद्याः ॥१॥
विनयमूलो दण्डः प्राणभृतां योगक्षेमावहः ॥२॥
कृतकः स्वाभाविकश्च विनयः ॥३॥
क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम् ॥४॥
शुश्रूषाश्रवणग्रहणविज्ञानोहापोहतत्त्वाभिनिविष्टबुद्धिं विद्या विनयति नेतरम् ॥५॥
... ॥
वृत्तचौलकर्मा लिपिं संख्यानं चोपयुन्ञ्जीत ॥७॥
वृत्तोपनयस्त्रयीमान्वीक्षिकीं च शिष्टेभ्यो वार्त्तामध्यक्षेभ्यो दण्डनीतिं वक्तृप्रयोक्तृभ्यः ॥८॥
ब्रह्मचर्यं चा षोडशाद्वर्षाद् ॥९॥
अतो गोदानं दारकर्म चास्य ॥१०॥
नित्यश्च विद्यावृद्धसंयोगो विनयवृद्ध्यर्थम्, तन्मूलत्वाद्विनयस्य ॥११॥
... ॥
श्रुताद्धि प्रज्ञोपजायते प्रज्ञाया योगो योगादात्मवत्तेति विद्यानां सामर्थ्यम् ॥१६॥
... ॥
कामक्रोधलोभमानमदहर्षत्यागात्कार्यः ॥१.६.१.॥

Explicaziun dals pleds en il text da surmarcads en cotschen:

1.5.1. तिस्रस् : Nominativ, Akkusativ, feminin zu त्रि "drei"

1.5.2. प्राणभृताम् : Gen. pl. m. zu प्राणभृत् m. "Lebewesen"

1.5.5. इतरम् Akk. sg. mask. zu इतर ३ "anderer"

1.5.7. कर्मा : Nom. sg. mask. zu कर्मन् neutr. "Tat, Werk" ; उपयुञ्जीत : OPtativ 3. sg. Ā zu upa-yuj 7 "sich aneignen": "er möge sich aneignen"

1.5.8. वक्तृप्रयोक्तृभ्यस् Abl., Dat. pl. zu वक्त्र्प्रयोक्तृ (इतरेतरद्वन्द्व) "Teoretichers e practicaders"

1.5.9. षोडश ३ : "sieschaintesim"

1.5.10. कर्म Nom., Akk. sg. zu कर्मन् n. "Tat"

1.5.16. धि Sandhiform zu हि ; आत्मवत्ता f.: "Autopossessiun"

1.6.1. कार्य ३ "quai chaschei vegnir fatg, ch'ei necessari da far"