पाठ 37

A) निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में कोष्ठक में दिए गए शब्दों की सहायता से दें:

१. कस्मै ब्राह्मण्यन्नं ददौ ॥ १ ॥ (भिक्षु, बाला, दास, भगवन्त्)

• भिक्षवे ब्राह्मण्यन्नं ददौ । (अथवा बहुवचन: भिक्षुभ्यो ...)
• बालायै ब्राह्मण्यन्नं ददौ ।
• दासाय ब्राह्मण्यन्नं ददौ ।
• भगवते ब्राह्मण्यन्नं ददौ ।

२. क आर्यसत्यान्यजानात् ॥ २ ॥ (बुद्ध, शाक्यमुनि)

• बुद्ध आर्यसत्यान्यजानात् ।
• शाक्यमुनिरार्यसत्यान्यजानात् ।

३. कुत्राग्निश्चीयते ॥ ३ ॥ (यज्ञस्थान, मही)

• यज्ञस्थाने ऽग्निश्चीयते ।
• मह्यामग्निश्चीयते ।

४. कदा ब्राह्माणा घृतमग्नौ जुह्वति ॥ ४ ॥ (यज्ञकाल, देवान् स्तुत्वा)

• यज्ञकले ब्राह्माणा घृतमग्नौ जुह्वति ।
• देवान्स्तुत्वा ब्राह्माणा घृतमग्नौ जुह्वति ।

५. कस्मान्मतिमतयः पुण्यं चक्रुः ॥ ५ ॥ (स्वर्गलोभ, नरकभय, भीतनरकता)

• स्वर्गलोभान्मतिमतयः पुण्यं चक्रुः ।
• नरकभयान्मतिमतयः पुण्यं चक्रुः ।
• भीतनरकताया मतिमतयः पुण्यं चक्रुः ।

६. किमेव शस्त्रं छिनत्ति ॥ ६ ॥ (शरीर, अजीव)

• शरीरमेव शस्त्रं छिनत्ति ।
• अजीवमेव शस्त्रं छिनत्ति ।

७. किंकामः शत्रुरार्यैः सह युयुधे ॥ ७ ॥ (धनं जि)

• धनं जेतुकामः शत्रुरार्यैः सह युयुधे ।

८. कया भिक्षुरादितः ॥ ८ ॥ (गुणवती शूद्रा)

• गुणवत्या शूद्रया भिक्षुरादितः ।

९. कुतः सुपुनर्भवं गम्यते ॥ ९ ॥ (कृतपुण्यत्व, सुनीति)

• कृतपुण्यत्वात्सुपुनर्भवं गम्यते ।
• सुनीतेः सुपुनर्भवं गम्यते ।

१०. केन शूद्रा न काम्येत ॥ १० ॥ (द्विजाति, ब्राह्मण, साधु)

• द्विजातिना / ब्राह्मणेन / साधुना शूद्रा न काम्येत ।

११. किमर्थं सुगतो ऽगारादनगार्यं प्रवव्राज ॥ ११ ॥ (दुःखमोक्ष, मोक्षनयन्ती प्रज्ञा)

• दुःखमोक्षार्थं सुगतो ऽगारादनगार्यं प्रवव्राज ।

१२. कस्याः पुत्रः कृष्ण आसीत् ॥ १२ ॥ (देवकी)

• देवक्याः पुत्रः कृष्ण आसीत् ।

१३. क्व मर्तुं सज्जना इच्छन्ति ॥ १३ ॥ (काशी = वाराणसी)

• काश्यां / वाराणस्यां मर्तुं सज्जना इच्छन्ति ।

१४. केषां धर्मो वेदाध्ययनम् ॥ १४ ॥ (द्विज, द्विजाति, आर्य)

• द्विजानां / द्विजातीनां / आर्याणां धर्मो वेदाध्ययनम् ।

१५. कैर्वेदः प्रोक्तः ॥ १५ ॥ (ऋषि)

• ऋषिभिर्वेदः प्रोक्तः ।

१६. कस्मिञ्जात आर्यः सुखमाप्नोति ॥ १६ ॥ (पुत्र)

• पुत्रे जात आर्यः सुखमाप्नोति ।

१७. का नरा लुभ्यन्ति ॥ १७ ॥ (सुरूपशरीरा, देवीरूपा)

• सुरूपशरीरा नरा लुभ्यन्ति ।

१८. के नराः सुरूपा लुभ्यन्ति ॥ १८ ॥ (समोह, बुद्धिमन्त्)

• समोहा नराः सुरूपा लुभ्यन्ति ।

१९. कस्या इन्द्रः पुत्रं दास्यति ॥ १९ ॥ (सुमतिब्राह्मणी)

• सुमत्यै ब्राह्मण्या इन्द्रः पुत्रं दास्यति ।

---

प्रश्नवाक्य

B) अनुवाद करें:

१. किं स्थितप्रज्ञः प्रव्रजेत्किमगारे पुत्रेषु वसेत् ॥ १ ॥
क्या जिसका ज्ञान दृढ़ है, उसे निर्वासन जाना चाहिए या अपने पुत्रों के साथ घर में रहना चाहिए?

२. अपि गुरुः सत्यं जानाति ॥ २ ॥
क्या गुरु सत्य को जानते हैं?

३. कच्चिच्छुद्रा द्विजदासाः ॥ ३ ॥
क्या शूद्र द्विजों के दास हैं?

४. कच्छिच्छुद्रो भारमाबिभः ॥ ४ ॥
क्या शूद्र ने बोझ उठाया है?

---

अव्ययीभाव (अविभक्त संयुक्त शब्द)

C) निम्नलिखित संयुक्त शब्दों का निर्धारण और अनुवाद करें:

संयुक्त शब्द	अर्थ	व्याख्या
अतिमात्रम्	अत्यधिक	मात्रामतीत्य (माप से परे)
अतिवसन्तम्	वसंत के बाद	वसन्तमतीत्य (वसंत के अंत के बाद)
अधिहरि	हरि में	हरौ (हरि में)
अधिकेरलम्	केरल में	केरेलेषु (केरल में)
अनुरूपम्	अनुरूप	रूपस्य योग्यम् (आकार के अनुकूल)
अनुदिनम्	दैनिक	दिने दिने (दिन प्रति दिन)
अनुगङ्गम्	गंगा के साथ	गङ्गाया अनु (गंगा के साथ)
अनुविष्णुम्	विष्णु के बाद	विष्णोः पश्चात् (पीछे/विष्णु के बाद)
अपविष्णुम्	विष्णु के बिना	विष्णोः पृथक् (विष्णु से दूर)
अभिमुखम्	सामने	मुखमभि (मुंह की ओर)
अभ्यग्नि	अग्नि की ओर	अग्निमभि (अग्नि की दिशा में)
आबालवृद्धम्	बच्चों से बुजुर्गों तक	आ बालेभ्यश्च वृद्धेभ्यश्च (सहित...)
आमरणम्	मृत्यु तक	आ मरणात् (मृत्यु तक)
उपवृक्षम्	पेड़ के पास	वृक्षस्य समीपे (पेड़ के निकट)
यथास्थानम्	सही स्थान पर	स्थानमनतिक्रम्य (स्थान को पार न करते हुए)

अभ.: पुत्रे जात आर्यः सुखमाप्नोति
(छवि स्रोत: विवरण)

---

कथात्मक पूर्णकाल (वृद्ध की कथा)

संस्कृत में अनुवाद करें, केवल पूर्णकाल के क्रियाप्रत्यय का प्रयोग करते हुए:

एकदा कश्चिद्वृद्धो ग्रामान्तरं गच्छन्पथि श्रान्तो बभूव । अतः स विश्रमाय पार्श्वस्थितस्य चूततरोर्मूलं जगाम ॥ तस्मिन्वृक्षे पचेलिमानि फलानि ववृतिरे । वृद्धस्य तेषु स्पृहा जज्ञे । परं स वृक्षमारुह्य तानि ग्रहीतुं न शेकुः ॥ दिष्ट्या तस्मिन् तरौ केचिद्वानराः फलानि खादन्तः तस्थुः । तानवलोक्य वृद्धः प्रहर्षं जगाम । स किमकरोत् । स कतिचिदुपलानादाय वानरांल्लक्ष्यीकृत्य प्रसिसिषे । वानराः कुपिताः कानिचित्फलान्यवचित्य वृद्धं प्रति प्रसिसिषुः । वृद्धः सहर्षं तान्यादाय स्वाभीष्टदेशं जगाम ॥ अहो वृद्धस्य कौशलम् ॥