Les 25

25.1. Vorming van die ablatief (पञ्चमी = "vyfde geval-uitgang")

Behalwe vir manlike en onbepaalde selfstandige naamwoorde wat op -a eindig en die voornaamwoorde, is die ablatiewe vorme (पञ्चमी) in die enkelvoud in alle deklinasieklasse identies aan dié van die genitief (षष्ठी).

Behalwe vir persoonlike voornaamwoorde, is die ablatiewe vorme in alle fleksies in die meervoud identies aan dié van die datief (चतुर्थी).

Nou kan jy die rede vir die volgorde van die gevalle (विभक्ति) in Sanskrit sien: hulle is so gerangskik dat vorms met dieselfde klank so na as moontlik bymekaar geplaas word – óf langs mekaar óf een onder die ander.

Ablatief enkelvoud van manlike / onbepaalde selfstandige naamwoorde wat op -a eindig

• deva (देव) → devāt (देवात्)

Vra-, betrekkende- en wyswoorde:

	Ablatief enkelvoud Manlik / Onbepaald	Ablatief enkelvoud Vroulik
किम्	kasmāt (कस्मात्)	kasyāḥ (कस्याः)
यद्	yasmāt (यस्मात्)	yasyāḥ (यस्याः)
तद्	tasmāt (तस्मात्)	tasyāḥ (तस्याः)
एतद्	etasmāt (एतस्मात्)	etasyāḥ (एतस्याः)
इदम्	asmāt (अस्मात्)	asyāḥ (अस्याः)

25.2. Gebruik van die ablatief (पञ्चमी)

"Die ablatief dui aan wat oorbly wanneer iets daarvan weggaan."

Pāṇini 2.3.28 + 1.4.24

Die ablatief word hoofsaaklik gebruik as antwoord op die vrae "Vanwaar?" en "Waarom?".

1. Die ablatief dui dus die beginpunt, die oorsprong en die substansie aan.
Die ablatief kan dus ook verwys na die persoon van wie mens koop, hoor, vir wie mens wens, ens.

Voorbeelde:

ग्रमादागच्छति = "Hy kom uit die dorp"

अश्वात्पतितः = "van die perd afgeval"

तेभ्यो लब्धम् = "ontvang van hulle"

Voorbeelde:

गुरोर्धर्मं शृणोति = "hy hoor van die Dharma by die onderwyser"

ब्राह्मणः क्षत्रियाद्धेनुमिच्छति = "die Brahmin vra die Kṣatriya vir 'n melkkoei"

2. Die ablatief word gebruik met werkwoorde wat beteken 'weghou van', 'beskerm teen', 'verdedig teen' of 'vrees':

Voorbeeld:

अरिभ्यो रक्षति = "hy beskerm teen die vyande"

3. Die ablatief dui die rede of oorsaak aan:

Voorbeelde:

क्रोधात्पुत्रं हन्ति = "Hy vermoor sy seun in 'n woede-uitbarsting"

कृतपापत्वान्नरकं गच्छति = "Omdat hy kwaad gedoen het, gaan hy hel toe" ("Omdat hy een is deur wie kwaad gedoen is")

पापकरणान्नरकं गच्छति = "Omdat hy kwaad doen / gedoen het, gaan hy hel toe"

Selfstandige naamwoorde wat nie vroulik is nie, kan, om die oorsaak van 'n handeling aan te dui, in die instrumentaal (तृतीया) of ablatief (पञ्चमी) geval wees. Vroulike selfstandige naamwoorde word oor die algemeen in hierdie sin in die instrumentale geval gebruik, maar kan soms ook in die ablatief voorkom.

25.3. Die agtervoegsel -तस्

As mens in die enkelvoud (onmiskenbaar) wil uitdruk dat die woord in die ablatiewe sin gebruik word, kan mens die agtervoegsel - aanhegतस् aan die woordstam, wat bywoorde vorm met 'n oorwegend ablatiewe betekenis (wat die vraag 'Waarvandaan?' beantwoord):

Voorbeelde:

आदितस् = "van die heel begin af"

धर्मतस् = "weens die Dharma, ter wille van die Dharma"

Die agtervoegsel -तस् heg ook aan voornaamwoordlike stamte:

तद् : ततस् ('ta-tas') "van daar, daar, daarheen, op daardie, toe, daarom"

यद् : यतस् "waarvan, waarvan, vanwaar, waar, waarheen, waarom, omdat" (relatief)

किम् : कुतस् "vanwaar?" "waarom?"

25.4. Ander maniere om redes uit te druk

1. Relatiewe klousules

Relatiewe bysinne druk dikwels 'n oorsaaklike (redenering), gevolglike (gevolg) of finale (doel) verhouding tot die hoofsin uit.

Vorme van die relatiewe voornaamwoord wat as oorsaaklike voegwoorde dien:

• ablatief:
  • यतस् ... byvoeglike bysin ... ततस् ... hoofsin ... = "omdat ..., daarom ..."
  • यस्मात् ... bygeselide klousule ... तस्मात् ... hoofklousule ... = "omdat ..., daarom ..."
• instrumentaal:
  • येन ... byvoeglike byzin ... तेन ... hoofklousule ... = "waarby/waarom ..., gevolglik / dus ..."

Voorbeeld:

यतो (यस्माद् / येन) धर्ममिच्छति [ततो (तस्माद् / तेन)] रामो व्रतं चरति = "Omdat Rāma voorspoed begeer, onderhou hy die gelofte"

2. हि

Hoofklousules kan gekoppel word met die deeltjie हि 'vir, omdat'. 'n Sin wat हि bevat (wat nie eerste mag verskyn nie, maar tweede in prosa moet kom) verskaf 'n rede óf vir die vorige sin óf vir die volgende sin:

Voorbeeld:

जनाः पुण्यं कुर्वन्ति । स्वर्गं हि गन्तुमिच्छन्ति = "Mense doen goeie dade. Want hulle wil na die hemel gaan."

3. Instrumenteel geval (तृतीया)

Saam met die ablatief (पञ्चमी) word die instrumentaal (तृतीया) gebruik om die rede of oorsaak aan te dui. By vroulike selfstandige naamwoorde is die instrumenteelgeval oor die algemeen verpligtend.

Voorbeeld:

क्रोधेन पुत्रं हन्ति = "Hy dood sy seun uit woede" = "Hy dood sy seun in 'n woede-uitbarsting"

4. Selfstandige naamwoorde

Verder kan redes natuurlik ook uitgedruk word met konstruksies met

• कारण n. 'rede': कारणात् । कारणेन
• हेतु m.
• ander selfstandige naamwoorde wat "oorsaak" beteken

+ Genitief (षष्ठी) of as die tweede element van 'n samestelling:

Voorbeeld:

पुण्यस्य कारणात् (हेतोः ens.) = "weens die verdienste"

5. इति

Die motief vir 'n handeling kan as 'n gedagte uitgedruk word deur gebruik te maak van इति:

Voorbeeld:

सम्यक्संबुद्धः सुगत इत्यानन्दो गौतमं धर्मं पृच्छति = "Omdat die Sugata ten volle tot die Waarheid ontwaak het, vra Ānanda Gautama oor sy leer" ("Denkend 'Die Sugata het ten volle tot die Waarheid ontwaak' …")

25.5. Woordelys

त्यज् 1P त्यजति om te verlaat, te verwerp, te versaak

Toek. त्यक्ष्यति
Pass. त्यज्यते
PPP त्यक्त
Inf. त्यक्तुम्
Absol. 2: -त्यज्य

waarvan:

त्याग m.: opgee, afleggings, vermy

दार m. v. (!!!): vrou

द्रव्य n.: voorwerp, besittings, materiële eiendom, geld

धान्य n.: gewipte graan

Figuurlik: धान्यम्
(Beeldbron: Details)

धृ 1U धरति : hou, gryp

Fut. धरिष्यति
Pass. ध्रियते
PPP धृत
Infinitief धर्तुम्
Absolute 2: -धृत्य

waarvan:

धर्म m.: dit wat stewig is en vasbly = Dharma

नित्य ३ : konstant, volhardend, ewig

नित्यम् byw.: altyd, voortdurend, ewig

प्रज्ञा v.: wysheid, insig

प्रदान n.: gee, skenk; geskenk, skenking

मद् 4 P माद्यति (!) : juig, deur iets verneuk wees (instrumentaal, genitief, lokatief)

Toek.: मदिष्यति
Pass.: मद्यते
Verv.: मत्त
Infinitief मदितुम्

waarvan:

मद m.: bedwelmdheid, sensuele bedwelmdheid = sensuele plesier

मान m.: beoordeling, reputasie, roem, eer, trots, selfingenomenheid, minderwaardigheidsgevoelens; (mens meet homself teen ander)

यदि voegwoord: as

न्याय n.: reël, beginsel, metode, oordeel (regs), logika (uit ni + i + a)

अन्यथा byw.: anders, andersins, vals, verkeerd

या 2P याति, यान्ति = गम्

Pass. यायते
PPP यात
Inf. यातुम्
Absol. 2: -याय

दारिद्र्य n. = दरिद्रस्य भावः प्रदान n. = दान शास् 2P शास्ति, शासति (3de pers.) : beveel, leer, straf

Pass. शिष्यते
PPP शिष्ट ३ : geleer
Absol 1.: शासित्वा / शिष्त्वा

waarvan:

शिक्षा v.: wetenskap, onderrig; fonetiek

स्तेन m.: dief

स्तेय n.: diefstal
किल्बिष n.: skuld, belediging, sonde

विना agtervoegsel: sonder, behalwe (met die genitief, instrumentaal, ablatief)

मूल n.: wortel

Fig.: मूलानि
(Beeldbron: Besonderhede)

लिप् 6U लिम्पति (!): om te bedek, om te besmeer

Toek. लेप्स्यति
Pass. लिप्यते
PPP लिप्त
Infinitief लेप्तुम्

waarvan:

लिप्ति v.: om te bedek, om te skryf, skryf

Fig.: लिप्तिः
(Beeldbron: Besonderhede)

वर्ष n., m.: reën, reënseisoen, jaar

वह् 1U वहति : lei, dryf, blaas (wind)

Fut. वक्ष्यति
Pass. उह्यते
PPP ऊढ
Infinitief वोढुम्
Absolute 2: -उह्य वह् + वि 1P विवहति : wegneem (naamlik die bruid van haar ouers se huis) = trou

waarvan:

विवाह m.: wegneem, huwelik van 'n vrou (Instr., saha) (oor huwelik, sien Basham, Wonder bl. 166–171)

Fig.: विवाहः
(Beeldbron: Details)

नी + वि 1U विनयति : weglei, onderrig, opvoed

waarvan:

विनय m.: verwydering, opvoeding, dissipline; Boeddhisties: monastieke dissipline, monastieke wet

विज्ञान n.: insig, kennis

विष्टि v.: werk, dwangarbeid

Figuur: विष्टिः
(Beeldbron: Besonderhede)

वृध् 1Ā वर्धते : groei, groter word

Fut. वर्धिष्यते
Pass. वृध्यते
PPP वृद्ध : opgroei, oud word, vermeerder
Inf. वर्धितुम्

waarvan:

वृद्धि nw.: groei, groeiende, progressiewe stadium (uit: vṛdh-ti)

सामर्थ्य n.: dit wat sy doel vervul

स्वभाव m.: essensie, natuur, karakter

हर्ष m.: (die rilling van die liggaamshare), vreugde

हिरण्य ३ : goue ; n.: goud, geld, rykdom

Fig.: हिरण्यम्
(Beeldbron: Details)

अणु ३ : dun, fyn, baie klein; m.: atoom

गोदान n.: offer van koeie / 'n koei; tweede haarsnyseremonie ('n संस्कार)

25.6. Oefening

A) Voltooi die deklinasiemodelle uit Les 16, Hersien Oefening A deur die 4de genitief (चतुर्थी) en die 5de ablatief (पञ्चमी) by te voeg. Maak ook verbuigingskaarte met al die vorme wat tot dusver geleer is vir

१. सन्त् (m., n.)

२. महान्त् (m., n.)

३. यद् (m., n., v.)

Leer hierdie verbuigingsparadigmas uit die kop!

B) Vertaal en ontleed die samestelde woorde in Sanskrit:

गुर्वादेशाद्रामो ग्रामान्नगरं गत्वा साधुगृहं प्रविश्य साधुमुपस्थायालं क्रोधेनेति वक्ति ॥१॥ गुरोरधर्मः श्रोतुं न शक्यत इति श्रुत्या च स्मृतिभिश्चोद्यते ॥२॥ क्षत्रिया जनाञ्छत्रुभ्यो रक्षितुमर्हन्तीति क्षत्रियधर्मः ॥३॥ कृतयज्ञदोषत्वाद्ब्राह्मणो धनं लब्धुं नार्हति ॥४॥ धनलाभहेतोस्ते वैश्या व्रतं कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति ॥५॥ बुद्द्धाश्चार्हन्तश्च दुःखान्मुक्ताः । मुञ्चन्ती बुद्धिर्हि तैः प्राप्ता ॥६॥ लोभेन च क्रोधेन च मोहेन च जना दुष्यन्ति । ततः प्राप्तकाला नरकं पतन्ति ॥७॥ क्षत्रियो महानगरतः शत्रुग्रामं योद्धुं शूरयोधानानयति ॥८॥
पुत्रलाभकारणाद्ब्राह्मणी व्रतं चरति ॥९॥ लब्धपुत्रत्वाद्द्विजेन महासुखमाप्तम् ॥१०॥ विष्णुर्भक्तान्मरणात्पाति ॥११॥ रामाद्विना = रामं विना = रामेण विना ॥१२॥ साधोः शिक्षा गुणाय संपद्यते नासाधोः ॥१३॥ रामः कृष्णाय तिष्ठति ॥१४॥ सुखेन गच्छति ॥१५॥ अलं भयेन ॥१६॥ लोकादधिको हरिः ॥१७॥ (हरi m. = विष्णु / कृष्ण)

Fig.: लोकादधिको हरिः

25.7. सुभाषितानि यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते । निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि ॥१॥

Verduideliking: सर्वतस् = sarva 'iedereen, almal' + -tas; अणु = nom., akk. sg. onbepaalde

मानाद्वा यदि वा लोभात् क्रोधाद्वा यदि वा भयात् । यो न्यायमन्यथा ब्रूते स याति नरकं नरः ॥२॥ भवन्ति नरकाः पापात् पापं दारिद्र्यसंभवम् । दारिद्र्यमप्रदानेन ॥३॥ शासनाद्वा विमोक्षाद्वा स्तेनः स्तेयाद्विमुच्यते । अशासित्वा तु तं राजा स्तेनस्याप्नोति किल्बिषम् ॥मनुस्मृति ८.३१६॥ ॥४॥

Verduideliking: राजा = nom. sg. van राजन् m. = नृप

25.8. Vertalingsopdrag

1. कौटिलीयार्थशास्त्र १.४.१. oor die voordele van ekonomie:

वार्त्ता धान्यपशुहिरण्यकुप्यविष्टिप्रदानादौपकारिकी ॥

2. कौटिलीयार्थशास्त्र १.५. oor die opvoeding van 'n prins:

तस्माद्दण्डमूलास्तिस्रो विद्याः ॥१॥ विनयमूलो दण्डः प्राणभृतां योगक्षेमावहः ॥२॥ कृतकः स्वाभाविकश्च विनयः ॥३॥ क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम् ॥४॥ शुश्रूषाश्रवणग्रहणविज्ञानोहापोहतत्त्वाभिनिविष्टबुद्धिं विद्या विनयति नेतरम् ॥५॥ ...
॥ वृत्तचौलकर्मा लिपिं संख्यानं चोपयुन्ञ्जीत ॥७॥ वृत्तोपनयस्त्रयीमान्वीक्षिकीं च शिष्टेभ्यो वार्त्तामध्यक्षेभ्यो दण्डनीतिं वक्तृप्रयोक्तृभ्यः ॥८॥ ब्रह्मचर्यं चा षोडशाद्वर्षाद् ॥९॥ अतो गोदानं दारकर्म चास्य ॥१०॥ नित्यश्च विद्यावृद्धसंयोगो विनयवृद्ध्यर्थम्, तन्मूलत्वाद्विनयस्य ॥११॥ ...
॥ श्रुताद्धि प्रज्ञोपजायते प्रज्ञाया योगो योगादात्मवत्तेति विद्यानां सामर्थ्यम् ॥१६॥
... ॥ कामक्रोधलोभमानमदहर्षत्यागात्कार्यः ॥१.६.१.॥

Verklaring van die rooi gemerkte woorde in die bostaande teks:

1.5.1. तिस्रस् : Naamval, Akkusatief, vroulik tot त्रि "drie"

1.5.2. प्राणभृताम् : Genitief, meervoud, manlik tot प्राणभृत् m. "lewende wesens"

1.5.5. इतरम् Akkusatief, enkelvoud, manlik tot इतर ३ "ander"

1.5.7. कर्मा : Nominatief, enkelvoud, manlik tot कर्मन् neutraal "daad, werk" ; उपयुञ्जीत : Optatief 3. enkelvoud Ā tot upa-yuj 7 "eien aan": "hy mag eienaarskap verkry"

1.5.8. वक्तृप्रयोक्तृभ्यस् Ablatief, Datief, meervoud tot वक्त्र्प्रयोक्तृ (इतरेतरद्वन्द्व) "teoretici en praktisiene"

1.5.9. षोडश ३ : "ses- en twintigste"

1.5.10. कर्म Nominatief, Akkusatief, enkelvoud tot कर्मन् n. "daad"

1.5.16. धि Sandhi-vorm tot हि ; आत्मवत्ता v.: "selfbesit"

1.6.1. कार्य ३ "wat gedoen moet word, wat gedoen moet word"